ەجەلگى قازاق رۋلارى اتا سالتىمىزعا ساي ۇنەمى جاقسىلىققا، ياعني يگى ىستەر جاساۋ مەن جاقسى ۇرپاق تاربيەلەۋگە جارىسقان. جەڭىمپازداردى اۋزى دۋالى ابىزدارىمىز ەل-حالىققا ايگىلەپ وتىرعان. مىسالى:
ۇلى ءجۇز - ءۇيسىن تولە بي (1663 – 1756) اتامىز:
اسىل تۋساڭ كەرەي بول،
ءۇش قازاققا مەرەي بول.
ۋاق بولساڭ شوعا بول،
داۋلى ىستە جورعا بول.
ارعىن-قىپشاق بولساڭ،-التاي بول.
نايمان-قوڭىرات بولساڭ-ماتاي بول.
باي ۇلى بولساڭ اداي بول.
ءۇيسىن بولساڭ بوتباي بول.
بۇل اتاۋلى بولماساڭ،
قالاي بولساڭ، سولاي بول! – دەپ، جوعارىدا اتى اتالعان رۋلاردى ۇلگى ەتىپ كورسەتىپتى. (بۇل دەرەك فيليلوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى نىسانبەك تورەكۇلوۆتىڭ 1991 جىلى جارىق كورگەن تولە بي كىتابىنان الىندى).
«ارعىن بولساڭ التاي بول،
نايمان بولساڭ ماتاي بول،
الشىن بولساڭ اداي بول،
بۇل ۇشەۋى بولماساڭ؟،
قالاي بولساڭ سولاي بول (اشامايلى كەرەي نىسانباي جىراۋ جامانقۇل ۇلى 1822-1883).
«اقىن بولساڭ - اباي بول، قازاق بولساڭ - اداي بول» (ەل اۋزىنان).
بۇل قاعيدا بىزگە الەم بيلەۋشىسى قازاقتىڭ ۇلى قاعانى شىڭعىس حان اتامىزدان قالعان. قاعاننىڭ وسيەتىندە:
«بىلەگى جۋاننىڭ بەرگەنى جولدا قالادى،
اۋزى دۋالىنىڭ بەرگەنى توبەگە شىعارادى!» دەگەن جولدار بار. دەمەك، ول زامانعى قازاق بالاسى ءۇشىن جاقسى ىسىمەن ەل-حالىققا ۇلگى بولۋ مەن ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنۋدەن ارتىق دارەجە، بايلىق، باقىت بولماعان.
قاعاننىڭ وسى ءسوزى قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ مىنا اياتىمەن تولىقتاي سايكەس كەلەدى:
«(ەي، مۇحاممەد!) ءبىز ساعان كىتاپتى (قۇراندى) اقيقاتپەن، وزىنەن الدىڭعى كىتاپتاردى راستاۋشى ءارى ولارعا كۋالىك ەتۋشى رەتىندە تۇسىردىك. ەندى ولاردىڭ ارالارىنا اللانىڭ تۇسىرگەنىمەن ۇكىم ەت. وزىڭە كەلگەن اقيقاتتان اۋىتقىپ، ولاردىڭ كوڭىل قۇمارلىعىنا ەرمە. سەندەردەن ءاربىر (ۇممەت) شاريعات پەن جول بەلگىلەدىك، اللا قالاعاندا، سەندەردى ءبىر ۇممەت ەتەر ەدى. ءبىراق ول سەندەردى ءوزىنىڭ بەرگەن نارسەلەرىندە سىناماقشى. سوندىقتان قايىرلى ىستەردە الدىندا بولۋعا ۇمتىلىڭدار (جاقسىلىقتارعا جارىسىڭدار)! بارلىعىڭ اللاعا قايتاسىڭدار. سوندا ول سەندەردىڭ قايشىلىققا تۇسكەن نارسەلەرىڭنىڭ حابارىن بەرەدى» («ءال-مايدا» سۇرەسى. 48 ايات).
تۇسىنىكتەمە: ۇلى جاراتۋشى - اللا بولەك-بولەك ۇلت، تايپا، رۋ بولۋدى، ولارعا ءارتۇرلى دىندە بولۋدى جانە ىزگى ىستەر (جاقسىلىق) جاساۋدا بىر-بىرىمەن جارىسۋدى مىندەتتەپ وتىر.
ءقازىر ءبىز ءبارىن كەرىسىنشە جاساپ جۇرگەن سىڭايلىمىز. قازاقستاننىڭ ورىس ءتىلدى بيلىگى اتا جولدان اۋىتقىپ، تەك قانا قاراباستارىنىڭ قامىن كۇيىتتەپ، پارا الۋ مەن جەمقورلىقتان جانە ەل بايلىعىن شەتەلدەرگە اسىرۋدان جارىسقا ءتۇسىپ جۇرگەندەرى اششى دا بولسا بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعى. كۇنى كەشەگە دەيىن «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ، سان مىڭداعان جىلدار بويى اللانىڭ حاق جولىنان تايماي، الەمگە ۇلگى، شامشىراق بولعان حالىق ەدىك. ءقازىر نەگە ەلىمىزدە جالعان سويلەۋ، قيانات جاساۋ، ادىلەتسىزدىك پەن ازعىندىق تىم كوبەيىپ كەتتى؟ ار قورعاۋدىڭ ورنىنا «اقشا» قۋىپ كەتكەنىمىز قالاي؟ جوعارىدا كورسەتكەنىمدەي، جاقسىلىققا جارىسۋ ارقىلى «رۋحاني جاڭعىرۋ» قولدارىڭىزدان كەلە مە؟ كەلسە، تىرىسىپ كورىڭىزدەر! كەلمەسە، ورىندارىڭىزدى ءوز ەرىكتەرىڭىزبەن بوساتۋعا كەڭەس بەرەمىز!
بيلىك يەلەرى! سىزدەردەن ءسوز جۇزىندە دە، ءىس جۇزىندە دە ساليقالى جاۋاپ كۇتەمىز؟
قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم، ماڭعىستاۋ
