لي كۋان يۋ پرەمەر-مينيستر رەتىندە سينگاپۋردىڭ «ەكونوميكالىق عاجايىبىن» جاساعان ادام. ول ەلدى سىبايلاس جەمقورلىعى جوق مەملەكەتكە اينالدىردى. مۇنى ول قالاي جاسادى؟
اقيقاتىن ايتۋ كەرەك، تاۋەلسىزدىك العان 1965 جىلدارى سينگاپۋر پاراقورلىق پەن جەمقورلىق جايلاعان ەل بولدى. حالىق كەدەي تۇردى. ەلدە تابيعي رەسۋرستار جەتىسپەدى. ءتىپتى حالىق ىشەتىن اۋىز سۋ مەن قۇمنىڭ ءوزى سىرتتان اكەلىندى.
ۇزاق جىل اعىلشىنداردىڭ وتارىنا اينالعان ەلدە ءبىر نارسە، اتاپ ايتقاندا ءتيىمدى باسقارۋ جۇيەسى عانا بولدى. ءبىراق ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋ مۇمكىن بولمادى. جەمقورلىققا باتقان كوپتەگەن شەنەۋنىكتەر بيلىك ماڭايىندا شوعىرلاندى. سوندىقتان دا ۇكىمەتتە رەفورمانى جۇرگىزۋ كوپ جىلدارعا دەيىن قيىنعا سوقتى. حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى وتە تومەن جانە ءبىلىم سالاسى دا بىلىققا تولى بولدى. مۇنداي جاعدايدا پاراقورلىق بايلىقتى ارتتىرۋدىڭ جالعىز جولى بولىپ ەسەپتەلىندى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر پارا الۋ ارقىلى بايۋدى ادەتكە اينالدىردى. حالىق مۇنداي بيلىكتەن شارشادى. سوندىقتان جەمقورلىق جايلاعان ەلگە ءبىر رەفورماتور كەرەكتىگى بارعان سايىن ايقىندالا ءتۇستى. ەلدەگى احۋالدى بۇزعان ادام لي كۋان يۋ بولدى. ول سايلاۋدا «حالىقتىق ءىس» پارتياسىمەن جەڭىسكە جەتتى. ءسويتىپ، پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىن الدى. بيلىك باسىنا كەلگەن ول ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك، قۇقىقتىق جانە ەكونوميكالىق سالالاردا ءتارتىپ ورناتۋعا كىرىستى.
لي كۋان يۋ ءوزىنىڭ ەڭ باستى جۇمىس انىقتاماسى رەتىندە مىنا ءبىر قاعيدانى باستى ورىنعا شىعاردى: «ەگەر ءسىز جەمقورلىقتى جەڭۋدى قالاساڭىز، دوستارىڭىز بەن تۋىستارىڭىزدان ءارقاشان دا باس تارتۋعا دايىن بولىڭىز».
وسىدان كەيىن بارىپ ول ەلدەگى بۇكىل زاڭنامالاردى وزگەرتتى. زاڭعا سايكەس، ەلدەگى كەز-كەلگەن ادام زاڭ جۇيەسى بويىنشا تەڭ دارەجەدە بولدى. ولار باي جانە كەدەي دەپ بولىنگەن جوق. حاننان قاراپايىم حالىققا دەيىن زاڭعا باعىندى. بارىنە تالاپ بىردەي جۇزەگە استى. ۇكىمەت باسىنا كەلگەن كۇننەن باستاپ، ءۇش تەتىكتى قاتاڭ قاداعالادى. ول بيلىك پەن اقشا جانە جەمقورلىقتىڭ جولىن جاپتى. وسى ماقساتتا قارجى مينيسترلىگىنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارنايى باعدارلاما ازىرلەتتى. اتاپ ايتقاندا:
- تومەنگى دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ؛
- جەمقورلىق بايلانىستاردىڭ قالىپتاسۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعالاردى اۋىستىرىپ وتىرۋ؛
- بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى جويۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ؛
ارينە، بۇل قاعيداتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن لي كۋان يۋ ءوز پارتياسىنا ارقا سۇيەدى. سوندىقتان بارلىق سالاداعى سىبايلاس جەمقورلىقتى شىنايى تۇردە اشىق جازاتىن تاۋەلسىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاسادى.
سىبايلاس جەمقورلىقپەن ءتيىمدى كۇرەسۋدىڭ ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ بولدى. «ولار ادال ءارى جۇمىسىنا لايىقتى بولۋى كەرەك، سوندىقتان جالاقىسى دا جوعارى بولعانى دۇرىس»، - دەپ مالىمدەدى لي كۋان يۋ.
پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىندا ءجۇرىپ ول مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە ارتىق جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن قوسىمشا ەڭبەكاقى تولەنۋىن قامتاماسىز ەتتى. ساياساتكەردىڭ ويىنشا، «تۇراقتى جانە سەنىمدى بيلىك - ەلدى تابىستى باسقارۋدىڭ كىلتى». سودان كەيىن شەنەۋنىكتەر ادال جۇمىس ىستەۋگە كوشتى. جالاقىسى كوتەرىلگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر تاراپىنا ۇزدىك ماماندار قوسىلدى. ەكونوميكانىڭ شاپشاڭ وسۋىمەن شەنەۋنىكتەردىڭ دە، جەكە سەكتوردىڭ كىرىسى ءوستى.
لي كۋان يۋ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ ءداستۇرلى تابىسىنىڭ جۇيەسىن وزگەرتتى.
ەلدە «سىبايلاس جەمقورلىقتى تەرگەۋ بيۋروسىنىڭ» مارتەبەسى جوعارى بولدى. بيۋرو ديرەكتورى تىكەلەي پرەمەر-مينيسترگە قارادى. بيۋرو مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ لاۋازىمدىق مانسابىن تەرىس پايدالانۋى مەن پاراقورلىق ارەكەتتەرىن اشكەرەلەپ وتىردى. پرەمەرگە تىكەلەي باعىنىشتى بولعان مەكەمە اۆتوريتارلىق وكىلەتتىكتەرگە يە بولدى. سوت شەشىمىنسىز كۇدىكتىلەردى ۇستاۋعا جانە ىزدەستىرۋگە، ولاردىڭ بانكتەگى ۇلەستىك شوتتارىن تەكسەرۋگە قۇقىق بەرىلدى. بيۋرو ءاربiر ازاماتتىڭ مارتەبەسiنە، شەنىنە نەمەسە دiنىنە قاراماستان، سوتقا شاقىرىپ، تەرگەي الدى. سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن سوتتالعان لاۋازىمدى ادام جۇمىسىنان، زەينەتاقىسىنان جانە بارلىق جەڭىلدىكتەرىنەن ايرىلدى.
ءتىپتى پرەمەر-مينيستر ءوزى دە وسى جازالاۋشى ورگاننىڭ نازارىنا ىلىكتى. بيۋرو بىرنەشە رەت لي كۋان يۋ مەن ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىن زەرتتەگەنمەن، ەشقانداي جەمقورلىقتىڭ ءىزىن تاپپادى. ءبىراق بيۋرونىڭ قىزمەتتىك تەكسەرۋىنەن كەيىن ەلدەگى بىرنەشە مينيسترلەر، قوعامدىق قايراتكەرلەر، كاسىپوداق باسشىلارى جانە مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى تۇرمەگە وتىردى. مىنە قاتاڭ ءتارتىپ پەن باقىلاۋدىڭ ناتيجەلىلىگى، سونىمەن قاتار، مەملەكەتكە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى قىزمەتكەرلەرگە، حالىققا ۇعىندىرۋدىڭ ارقاسىندا لي كۋان يۋ ەلدە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيىن كۇرت تومەندەتتى.
كەرىمسال جۇباتقانوۆ، تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى،
قازاق-ورىس حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوسەنتى.
