ەلىمىزدە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ءىت باعىتىندا جۇمىس جاساپ، ءبىرقاتار جەتىستىكتەردى باعىندىرىپ جۇرگەن «Galamat Tech» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى اباي سەرعازييەۆ مىرزامەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرعانبىز. ءبىلىمى مەن تاۋەكەلى تىزە قوسقان ازاماتتىڭ كاسىپكەرلىك مانسابى مەن جوسپارى جايلى بىلگىڭىز كەلسە، مارحابات، وقىڭىز.

- ءسىز جاستار اراسىندا كاسىپ سالاسىنان ءبىرشاما جەتىستىككە جەتكەن ازامات رەتىندە تانىمالسىز. ايتىڭىزشى، ءقازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىبىڭىزگە دەيىن نەشە رەت ءىس باستاپ، نەشە رەت ءسۇرىندىڭىز؟

- ءقازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىبىمدى جولعا قوياردا اسا ۇلكەن قيىنشىلىق كورە قويمادىم. شۇكىر دەپ ايتايىق. كيپردە اشقان كاسىبىمدە ءبىر سۇرىنگەنىم بار. ول كەزدە 18 جاستامىن. قۇجاتتاما پروسەسىن دۇرىس تۇسىنبەيمىز. قولما-قول قاراجاتقا كەلىسىپ، اشىلعان دۇنيە. ايتەۋىر، ءىستىڭ سوڭىندا سول ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان ءبىر-اق شىقتىق.

ابىروي بولىپ، دۇرىس تۇسىنبەۋدىڭ سالدارىنان تۋىنداعان كەلەڭسىزدىكتىڭ ارتى شۋسىز شەشىلدى. سول ءىستى تاستاي قاشپاي، سوڭىنا دەيىن جەتكىزىپ، اينالاسى ءۇش ايدىڭ ىشىندە 800 دوللار اقشامىزدى 31 مىڭ دوللارعا اينالدىردىق.

كەيىننەن ءتۇرلى كاسىپتەردەگى تابىستىڭ بارلىعىن وسى ءىت سالاسىنا سالىپ جۇرگەن كەزدە ءبىر سۇرىنگەنبىز. ول ۋاقىتتا، ياعني، 2016 جىلى ءبىز قىتايدان ءارتۇرلى تاۋار اكەلىپ، ونى نارىققا شىعاراتىنبىز. سودان اپپاراتتار سىنىپ، ايتەۋىر اقىرىندا 18 ميلليون تەڭگە قارىز بولدىق. بۇل جولى دا التى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ ءجۇرىپ، ماسەلەنى ءوز پايدامىزعا شەشتىك.

- الەمدە مەديانارىق سالاسى ءىرى كاسىپ كوزى رەتىندە سانالادى. قازاقستانداعى اقپارات سالاسىنىڭ دەڭگەيى وسى دارەجەگە قاشان جەتەدى؟

- بۇل ماسەلەنىڭ ءدال قازىرگى ۋاقىتتا شەشىمىن تابۋى قيىنداۋ. ويتكەنى، ەلدىڭ مەديا سالاسى ءىرى كاسىپ كوزىنە اينالۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، شەتەلگە كونتەنت ساتۋدىڭ ءبىرىزدى فورماتىن جاساۋ شارت.

ول ءۇشىن الەمدەگى Netflix نەمەسە تمد ەلدەرىندەگى Megogo سياقتى ءىرى پلاتفورمالاردى مەديا نارىققا شىعارۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. سونىمەن قاتار، ءبىر عانا قوعامنىڭ ەمەس، الەمنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن كونتەنتتەر تۇسىرۋگە ۇمتىلىس كەرەك. مىسالى، "يگرا پرەستولوۆ" سەكىلدى.

ءبىزدىڭ ەلدەگى مەديا سالاسىن كاسىپكە اينالدىرۋ ءۇشىن وعان نارىق كەرەك. ال قازاقستانداعى مەديا نارىقتىڭ الەۋەتى ول دەڭگەيگە جەتكەن جوق. بولاشاقتا تەلەديدار مەن راديو سىندى اقپارات كوزدەرىنىڭ اتقاراتىن ءرولى ينتەرنەتتىڭ قولىنا ءوتىپ كەتەدى.

ءبىز قازىردەن باستاپ، مەديا مەن ءىت باعىتتارىن ۇشتاستىرىپ، كىشى مەديا كومپانيالار قۇرساق، سولاردىڭ اراسىندا باسەكە بولسا، بۇل – ءوسۋ ۇدەرىسىنىڭ كورىنىسى.

- ەلىمىزدە قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس جاساپ تۇرعان 850 مىڭعا جۋىق جەكە كاسىپكەرلىك بار ەكەن. حالىق سانىنىڭ ازدىعى كاسىپكەرلەردىڭ تۇتىنۋشى ءۇشىن باسەكەگە تۇسۋىنە قيىندىق تۋعىزادى دەپ ويلايسىز با؟

- ارينە، قيىندىق تۋعىزادى. ءبىراق ءار قيىندىقتىڭ ارتىندا ءوز جەڭىلدىگى بار عوي. اسىرەسە، بىزدەگى كاسىپكەرلەر، ينجەنەرلەر شەتەلدىڭ، رەسەي مەن بەلارۋستىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ جۇمىس جاساسا، جاقسى بولار ەدى.

بىزدە ءبىرقاتار دۇنيەلەردى ءىت سالاسىندا دامىتۋ كەرەك. ءىرى پلاتفورمالاردىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ەڭ كەم دەگەندە رەسەيدەگى "ياندەكس" سياقتى دۇنيەلەر جاسالۋى ءتيىس.

ەكىنشى ءبىر قيىندىعى – بىزدەگى ينجەنەرلەردىڭ وندىرىستە جۇرمەۋى. ولار وزدەرىن ءتۇرلى باعىتتا سىناپ، تاجىريبەسىن ۇشتاۋ قاجەت.

سونداي-اق، ءبىز تەك ءىت سالاسىنا عانا ەمەس، اگروونەركاسىپ، تۋريزم سەكىلدى قارجى تۇسىرەتىن باعىتتاردى دامىتۋ شارت. بىزگە كۇشتى، جەراستى بايلىقتارىن ەمەس، ءبىلىمدى ساتاتىن ۋاقىت كەلدى.

ەكو-تاعامدارمەن كورشى ەلدەردى، ءوزىمىزدىڭ جالپى حالىقتى قامتاماسىز ەتسەك، ىشكى ءتۋريزمدى دامىتساق، جەل ەنەرگەتيكاسىن ءوندىرۋدى قالىپتاستىرساق، ءبىلىم بەرۋ باعىتىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرساق، ءىرى كولەمدەگى قاراجات تۇسەر ەدى مەملەكەت قازىناسىنا. بۇل – ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەپىلى.

- ءبارىنىڭ كوكسەگەنى وزدىگىنەن اقشا تۇسىرەتىن جەكە كاسىپ. ءبىراق وسى سالاعا العاش ات باسىن بۇرعانداردىڭ 90 پايىزدان استامى ءبىر جىلدا داعدارىسقا ۇشىراپ جاتادى. جاڭادان بيزنەس باستاعالى جاتقان ازاماتتار نەنى ەسكەرۋى كەرەك؟

- كەز-كەلگەن ادامنىڭ كاسىپكەر بولا المايتىنى راس. وسى سالادا جەتىستىككە جەتكەن ازاماتتاردىڭ بويىندا تۋا بىتكەن ەرەكشە قاسيەتتەر بولادى. ونىڭ ءبىرى – قايراتتىلىق، ەرىك جىگەردىڭ مىقتى بولۋى. كاسىپتە جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، ادام تاۋەكەل ەتە بىلگەنى ءجون. تاۋەكەلدىڭ ارتىندا تابىس بولادى.

قايتا-قايتا ءسۇرىنىپ، داعدارىسقا ۇشىراپ جاتسا دا، قويعان ماقساتىنان اينىمايتىن ادامدار از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ورتا دەڭگەيدەن جوعارى كاسىپكەرگە اينالادى.

ال الگى ءسىز ايتىپ وتىرعان 90 پايىز ادامدار دا قۇلدىراپ كەتپەيدى. ولار ءوز جولدارىن تاۋىپ، باسقا سالادا ب ا ق سىنايدى.

كاسىپكەر بولعىڭىز كەلسە، تەوريالىق بىلىمگە ەمەس، ىشكى سەنىمدىلىكتىڭ جوعارى بولۋىنا جانە تاۋەكەل ەتۋگە، ءىس جۇزىندە سىناپ كورۋگە، داعدارىسقا ۇشىراۋعا، قايتا باستاۋعا دايىن بولىڭىز.

- ءبىزدىڭ نارىقتا الىپساتارلاردىڭ قاراسى قالىڭ. اسىرەسە، قىتايمەن ساۋدا بايلانىسىنىڭ قارقىنى قاتتى. اسپان استى ەلىنىڭ تاۋارىن تۇتىنۋ ەل ەكونوميكاسىنىڭ، ءوندىرىستىڭ دامۋىنا كەدەرگى ەمەس پە؟

• بىردەن ايتايىن، قىتايدان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق! بۇل ەلدىڭ بىزگە ينۆەستيسيا قۇيىپ، كيىممەن جانە باسقا تاۋارلارمەن قامتىعاننان باسقا زيانى جوق.

كەرىسىنشە، وسى ەلدىڭ ساۋدا جاساۋ ساياساتى مەن ماشىعىنا كوڭىل اۋدارىپ، ءبىرقاتار دۇنيەلەردى ۇيرەنگەنىمىز ءجون. تاعى دا قايتالايمىن، ياندەكس، Uber سەكىلدى باسەكەلەستىكتەن تىسقارى ءھام بيىك تۇراتىن بيزنەس مودەلدەرىن جاساساق، كورشى ەلدىڭ جاڭاشىلدىقتارىنا تاڭىرقاي بەرمەيتىن بولامىز.

ال ءوزىمىزدىڭ كىشكەنتاي عانا نارىعىمىزدى ءوزىمىز قامتىپ المايىنشا، ساۋدا-ساتتىق كانالدارىنا بوگەت سالۋ – ەكونوميكانى قۇلدىراتاتىن جول.

- بىزدە ءقازىر "بيزنەس-ترەنەر" دەگەن ترەند قارقىندى قالىپتاسۋدا. شەشەن سويلەيتىن وسى ازاماتتار بيزنەستىڭ شىنتۋايتىنداعى كورىنىسىن تۇتىنۋشىلارىنا ءتۇسىندىرىپ بەرەدى مە، الدە تاپتاۋرىن تەوريالار مەن شەتەل كاسىپكەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن قازاقشالاپ كوزبوياۋشىلىق جاساپ ءجۇر مە؟ قالاي ويلايسىز؟

- راس، بۇل ترەند قازىرگى ۋاقىتتا قارقىندى بەلەڭ الىپ تۇر. ەگەر جاس بۋىنعا شىنىمەن جانى اشىپ، ءوز باۋىرلارىنا بيزنەستىڭ ىشكى كۋحنياسىن ۇيرەتۋدى مۇددە تۇتسا، وندا ولاردان كەلەر زيان جوق.

ال كەيبىر ترەنەرلەر بار، كوزبوياۋشىلىق جاساپ، حالىقتى الداپ، اۋادان اقشا تابۋدى كوزدەيتىن. ولاردى حالىق ءوزى انىقتايدى. ارتىنشا بۇل تيپتەگى بيزنەس-ترەنەرلەرمەن ەشقانداي كاسىپكەر جۇمىس جاسامايتىنى انىق.

مەن ءوزىم دە بيزنەس-ترەنەرلەردىڭ الدىنان وتكەنمىن. ولاردىڭ جوق دەگەندە تيەتىن ءبىر پايداسى بار. ول – جاستارعا موتيۆاسيا بەرۋ. ادام وزىنە سەنگەن كەزدە عانا ءوزىنىڭ قاۋقارىن بايقاي باستايدى. ال ول ىشكى سەنىمدىلىكتى ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى.

- ونلاين-ماركەتينگ جۇيەسى – قازىرگى ۋاقىتتاعى شاعىن جانە ورتا كاسىپتىڭ قۇتقارۋشىسى. وسى جۇيەنىڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى دەڭگەيى قانداي؟ 

- بۇل باعىت ءبىزدىڭ ەلدە قارقىندى دامىپ جاتىر دەپ ايتا الامىن. وسى سالادا جۇمىس جاساپ جۇرگەننەن كەيىن مىنا ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ وتەيىن. بۇل سالانى بيزنەس دەپ ەمەس، ءوزىڭدى-وزىڭ جۇمىسپەن قامتۋ دەپ ايتساق دۇرىستاۋ بولادى. ايتپەسە، ونلاين-ماركەتينگتەن قىرۋار قاراجات تابامىن دەپ يەگى قىشيتىندار دا تابىلادى.

بىزدەگى قالتالى كاسىپكەرلەر ونلاين-ماركەتينگتى مەنسىنبەيدى. بۇل – ايتىلۋى ءتيىس ەكىنشى ماسەلە. نەگىزى، ساتۋدىڭ وسى ءتۇرى تۇراقتى تۇتىنۋشىلاردى الىپ كەلەدى.

ۇشىنشىدەن، جالعان ماماندار كوبەيدى. ولار وقىعان نەمەسە ۆيدەودان كورگەنىن كليەنتكە وتكىزبەك بولادى. ال شيكى نارسەنىڭ ناتيجە بەرمەسى انىق قوي. سودان كەيىن ونلاين-ماركەتينگكە دەگەن كەرى كوزقاراس قالىپتاسادى.

ارينە، بىزدەگى ونلاين-ماركەتينگ دارەجەسى رەسەي مەن ۋكرايناعا جەتە قويمادى. ءبىراق وسى سالادا جۇمىس جاساپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ازاماتتار جوقتان بار جاساۋعا تىرىسىپ ءجۇرىپ، دارەجەلەرىن، بىلىمدەرىن ارتتىردى. ولار ءقازىر اقش-تىڭ، ەۋروپانىڭ ماماندارىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرا الادى.

- كايدزەن، حولاكراتيا سىندى باسقارۋ جانە قىزمەت ەتۋ جۇيەلەرى ەلىمىزدەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى شەشەدى دەيدى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟

- كايدزەن دە، حولاكراتيا دا جاي عانا قۇرال ەمەس، فيلوسوفيا عوي. ەگەر وسى كوزقاراس تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق، ادامداردىڭ ساناسىنا ريەۆوليۋسيا جاساپ، سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىن شەشۋى دە مۇمكىن. ەڭ الدىمەن، سىبايلاس جەمقورلىقتان ارىلۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك زاڭدى ءبىر ورتانىڭ مۇددەسىنە ىڭعايلاماي، جالپى حالىققا بىردەي ەتۋ كەرەك.

الگى كايدزەن، حولاكراتيا سياقتى قۇرالدار ءىت سالاسىندا كوماندا جيناۋ، جۇمىس جاساۋ ءۇشىن وتە ءتيىمدى. سول باعىتتا پايدالانىپ كورۋگە بولادى. ەگەر كايدزەندى مەملەكەتتىك دارەجەدە قولدانىسقا ەنگىزسە، ول قۇرال ءسوزسىز قوعامدى دامىتار ەدى.

- ەل ەكونوميكاسىن شاعىن جانە ورتا كاسىپ دامىتادى دەگەن ءتامسىل قالىپتاسقان. ءىرى وندىرىستەر كەنجەلەپ تۇر. سول باعىتتا ب ا ق سىناۋ ويىڭىزدا جوق پا؟

- ازىرگە ويىمدا دا، جوسپارىمدا دا جوق. نەگىزى بۇل باعىتتا ب ا ق سىناپ كورگەنبىز. ۋاعىندا جيھاز جاساۋمەن اينالىساتىن كومپانيامىز بولعان. ماشاقاتى كوپ، باسى-قاسىندا جۇرمەسەڭ، ءىس العا باسپايتىن قيىنداۋ باعىت.

ءقازىر تەك قانا ءبىلىم سالاسىمەن، ءىت سالاسىمەن اينالىسىپ جاتىرمىن. وسى كەزدە كونسالتينگ كومپانيا دايىنداپ جاتىرمىز. ءبىلىم بەرۋ باعىتىنداعى ءبىر كومپانيامىز سىناقتاردان ءوتۋ ۇستىندە.

الداعى بەس ىشىندەگى ايقىن جوسپار – تەك قانا ىت-جوبالارمەن اينالىسۋ.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقان: ادىلەت مادەنيەت