قازاقستاندا 20 بالانى ومىرگە اكەلگەن قاماش سەيىتجانوۆا اتتى انامىز بار. قاماش اپانىڭ ەڭ كەنجەسى كەنجەعۇل سەيىتجان ءتۋابىتتى زاعيپ بولىپ ومىرگە كەلدى. ءبىراق سونىسىنا قاراماي كەنجەعۇل جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىردى. قازاقستاندا العان ءبىلىمىن شەتەلدەردە جالعاستىردى. قازىردە كەنجەعۇل سەيىتجان التى ءتىلدى مەڭگەرگەن، سپورتپەن شۇعىلداناتىن بەلسەندى ازامات. قوعامدا بولىپ جاتقان ماسەلەلەر ونى الاڭداتپاي قويمايدى. اسىرەسە كوپ بالالى انالاردىڭ جايىنا بەي-جاي قاراي المايدى. بىزگە سۇحبات بەرگەن 20 بالانىڭ ءسۇت كەنجەسى كەنجەعۇلدىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە كوپ بالالى انالارعا ءالى دە بولسا ءوز دەڭگەيىندە جاعداي جاسالىپ وتىرعان جوق.
- كەنجەعۇل، سەن ءبىلىمىڭدى جەتىلدىرەمىن دەپ ءبىرقاتار شەت مەملەكەتتەردە بولدىڭ. جاپونيا، گەرمانيا، پورتۋگاليا، فينليانديا، پولشا ەلدەرىن كوردىڭ. ءبىلىم الدىڭ، ءتىلدى مەڭگەردىڭ. كوپتەگەن ەلدەردىڭ تاريحىن دا جەتىك بىلەسىڭ. سۇرايىن دەگەنىم، وسى ەلدەردە، سەن تاريحىن اقتارعان شەت مەملەكەتتەردە سەنىڭ اناڭ سياقتى 20 بالانى ومىرگە اكەلگەن ابزال ادام بار ما ەكەن؟!
- راس، ايتاسىز، ءبىرقاتار ەلدەردى كوردىم. بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەردىم. ءسىز ايتىپ وتىرعان شەتەلدەردەن باسقا دا كوپتەگەن ەلدەردى ارالادىم. ءبىراق مەنىڭ انامداي 20 بالانى ومىرگە اكەلگەن اسىل ادامدى كەزدەستىرگەن جوقپىن. جاپونيادا وقىعانىمدا بەس بالاسى بار وتباسىلاردى كەزىكتىردىم. بەس بالا دەگەن جاپوندار ءۇشىن ول ەڭ كوپ بالا بولىپ سانالادى. ال نەگىزىندە ولاردا ءۇش بالاسى بار وتباسىلاردىڭ ءوزىن اسا قۇرمەتتەيدى. ءۇش بالاسى بار وتباسى جاپونيادا كوپ بالالى وتباسىنا جاتادى. ولارعا وكىمەتتەن بەرىلەتىن كومەكتىڭ دە ءتۇرى جاقسى قاراستىرىلعان. گەرمانيادا دا ەكى بالاسى بار وتباسىلاردىڭ وزىنە الەۋمەتتىك تولەم قاراستىرىلعان. ەكىنشى بالا دۇنيە كەلە سالىسىمەن گەرمانيادا اناسى مەن اكەسىنە قاتار ءبىرقاتار جەڭىلدىكتەر بار
- مىسالى، قانداي جەڭىلدىكتەر، اتاپ اتاپ ايتا الاسىز با؟
ماسەلەن، جاپونيادا ءۇش بالاسى بار انالارعا جاردەماقىدان بولەك جەڭىلدىكتەر كارتاسى بەرىلەدى. ول كارتا ارقىلى انالار قوعامدىق كولىكتە تەگىن ءجۇرۋ، ءبىر قالادان ەكىنشى قالاعا باراتىن كولىكتەرگە 50 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن بيلەت الۋ، كوممۋنالدىق تولەمدەرگە 50 پايىزدىق جەڭىلدىك، مەملەكەتتىك دۇكەندەردەن جەڭىلدىكپەن ازىق-تۇلىك، كيىم-كەشەك الۋ ءتارىزدى مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزەدى. جاپونداردىڭ كوپ بالالى انالارعا ارنالعان ءبىر عانا جەڭىلدىك كارتاسىنىڭ ءوزى انالاردىڭ ومىرگە قۇشتارلىعىن وياتادى. سوسىن گەرمانيادا، جاپونيادا بولسىن، پولشادا دەلىك، ولاردا بالاسى ءبىر جاسقا تولماي اناسى جۇمىسقا شىعاتىن بولسا، جۇمىس اراسىندا اناسىنا بارىپ بالانى ەمىزىپ كەلۋ ءۇشىن جاعداي جاسايدى.
جاس بالاسى بار انا جۇمىس بەرۋشىگە بارىپ "بالامدى ەمىزەتىن ۋاقىتىم بولدى" دەسە، ارنايى كولىك بەرىلەدى، سونىمەن بارىپ بالاسىن ەمىزىپ كەلەدى. ال بالا ءبىر جاسقا تولعاننان كەيىن بالاباقشاعا ورنالاستىرۋ جاعى دا ولاردا باس اۋىرتاتىن ماسەلە ەمەس. بالا ءبىر جاسقا تولا ما، كوپ بالالى انا "جۇمىسقا شىعامىن" دەسە، بالاباقشاعا ورنالاستىرۋ جاعىن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار رەتتەپ، انانىڭ الاڭداماي جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاسايدى. بىزدەگى ءتارىزدى بالاڭدى قاراتاتىن كىسى تاپپاي قالۋ دەگەن جوق. ونداي ماسەلەمەن جاپوندىقتار دا، گەرمانيالىقتار دا باس اۋىرتپايدى. ولار بالالارىن بالاباقشاعا بەرەدى نەمەسە كۇتۋشى جالدايدى. كۇتۋشى جالداسا دا، مەملەكەتتەن بولىنەتىن بەلگىلى ءبىر سوما بار سونى جەڭىلدىك كارتاسى ارقىلى تولەپ وتىرادى.
جاپونيانىڭ بالا كۇتىمىمەن ۇيدە وتىرعان ايەلدەرىنىڭ ءوزى ءبىر كىسىدەي جالاقى الىپ وتىرادى. ولاردا ءبىز ءتارىزدى دەكرەتكە شىققاندا جالاقىنىڭ 40 پايىزىن ەسەپتەپ بەرۋ دەگەن جوق. ولاردا دەكرەتتەگى ايەلگە ارنايى جالاقى تاعايىندالادى. جاپونيانىڭ ايەلدەرى بالا كۇتىمى ءۇشىن اي سايىن 800 دوللار كولەمىندە جالاقى السا، گەرمانيادا 900 ەۋرو كولەمىندە جاردەماقى الادى. سونداي-اق اتالمىش ەلدەردە بالانى اۋرۋحاناعا اپاراتىن بولسا، اكەسىن دە جۇمىستان بوساتۋ جاعى قاراستىرىلعان. ول ەلدە بالالاردىڭ اكەسى "بۇگىن اۋرۋحاناعا باراتىن كۇنىمىز" دەسە بولدى، باسشىلىق سوزگە كەلمەي بالالاردىڭ اكەسىنە دە رۇقساتىن بەرەدى. جالپى، كوپ بالالى انالارعا جۇمىس ىستەگەندە اۋىرتپالىق جۇكتەلمەيتىنىن دە اڭعاردىم.
- وسى جايتتارعا قاراپ ءبىزدىڭ ەلدەگى انالاردىڭ جايىن سالىستىرىپ كورگەن كەزىڭىز بولدى ما؟
- ارينە، بولدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 20 بالانى ومىرگە اكەلگەن جالعىز انا بار. ول مەنىڭ انام. ۇكىمەت ءبىراق وعان تيىسىنشە جاعداي جاساي الدى دەپ ايتا المايمىن. انام بالالارىن ءوزى جالعىز جەتىلدىردى. بارلىعىمىزدى وقىتتى، توقىتتى. مەنىڭ كوزىم كورمەگەندىكتەن وقۋعا جەتەكتەپ ءوزى اپارىپ جۇرەتىن. ءوز كۇشىمىزبەن ءۇي الدىق.
جالپى، ءقازىر ەلدە كوپ بالالى انالار ماسەلەسى ءجيى كوتەرىلىپ جاتىر. ءوز باسىم، ءبىزدىڭ ەلدەگى بەس بالالى انا مەن جاپون ەلىندەگە نەمەسە گەرمانياداعى ءۇش بالاسى بار انانىڭ جاعدايىن ايتسام ەكەۋى سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. بىزدە كوپ بالالى انالاردى بيزنەسكە تارتۋ، جۇىسپەن قامتۋ، بيزنەسپەن اينالىسۋ ءۇشىن انالارعا مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا، دوتاسيا بەرۋ، انالاردى تەگىن بيزنەس كۋرستارىنا تارتۋ دەگەن جايتتار قاراستىرىلماعان. قازاق ايەلدەرى بالا تاپسا، ءوزىن ءوزى دامىتۋعا مۇلدە كۇشى جەتپەي قالادى. سەبەبى ول بالاسىن جەتەكتەپ ءجۇرىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ول جۇمىستان ايرىلىپ قالماۋى ءۇشىن بالاسىن جۇمىسقا شىعا سالا مۇلدە ۇمىتۋى كەرەك. بالاباقشادا ورىننىڭ جوقتىعىنان بالاسىن ۇيگە قاماپ كەتىپ، شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ، بالاسىنا الاڭداپ وتىرىپ، كۇنىنە نەشە مارتە تەلەفون شالىپ جۇمىس ىستەيتىن انالار بار.
نەگىزىندە ەلىمىزدە كوپ بالالى انالاردىڭ سانى 400 مىڭعا جەتپەيدى ەكەن. وسى ساناۋلى عانا انالارعا جاعداي جاساي الماي وتىرعانىمىز ءبىر جاعىنان قارىن اشتىرادى. ەكىنشى جاعىنان ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىمىزدىڭ وڭالا قويماعانىن ايقىن كورسەتەدى. مەنىڭشە، ءبىز ءۇشىن بولاشاقتا قۇرعاق ۋادەنى قويىپ، شىنىمەن دە انا مەن بالانىڭ جاعدايىن جاساۋعا قاتىستى ناقتى شارالارعا كىرىسەتىن كەزەڭ جەتتى. تاياۋ بولاشاقتا مۇنداي كۇننىڭ بولارىنا سەنەيىك. "ەگەر ءبىز بولاشاقتا دەموگرافيالىق ماسەلە تۋىنداماسىن دەسەك، وسى جايتتاردى بۇدان 10 جىل بۇرىن شەشىپ تاستاۋىمىز كەرەك ەدى" دەپ تە ويلاناسىڭ. جالپى، انا ول قوعامنىڭ ايناسى. انا قالاي تاربيەلەسە بالا سولاي يىلگىش بولادى. سوندىقتان ۇلتتىڭ بولاشاعىن، ۇلتتىڭ ساۋلىعىن ويلاساق انا مەن بالاعا جاعداي جاسالا بەرۋى كەرەك، جاسالا بەرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن...
سۇحباتتاسقان قارلىعاش زارىققان قىزى
