Qazaqstan tarıhynda aty ańyzǵa aınalǵan azamat qazaqstandyq ǵalymdar oılaǵandaı Tashkentte atylmapty. Muhamedjan Tynyshpaev ómiriniń sońǵy kúnderindegi oqıǵalardy qalpyna keltirgen ózbekstandyq ǵalym jańalyq ashty, - dep jazady 365info.
Muhamedjan Tynyshpaev — orasan zor temir joly — TúrkSibti salýǵa qatysqan qazaqtyń alǵashqy ınjener-temirjolshysy. Tynyshpaev Qazaqstandaǵy tehnıkalyq progres áleýmettik progrestiń de bastaýy bolady dep armandaǵan bolatyn. Alaıda ol óz armandaryn aıaǵyna deıin júzege asyra almady – XX ǵasyrdaǵy 30-jyldardyń sońyna qaraı ol óz ómiriniń sońǵy jyldaryn ótkizgen Tashkentke jiberilgen edi. Qazaqstandaǵylardyń kópshiligi ony Tashkentte atyp tastaǵan bolar dep sheshken edi. Alaıda jaqynda Tashkentte ashylǵan muraǵat málimetteri ondaı tujyrymnyń durys emes ekenin kórsetti.
Muhamedjan Tynyshpaev óziniń saıası qyzmetiniń arqasynda saıası qýǵyn-súrginniń qurbanyna aınaldy — ol Álıhan Bókeıhanov basqarǵan Alashorda úkimetiniń múshesi bolǵan-dy. Keıinnen Tynyshpaev Keńes úkimetin moıyndaǵan. Biraq Keńester ony qabyldaǵanymen, senimsiz adamdar qatarynda ustady, Bılik Tynyshpaevtyń esine Alashorda úkimetiniń quramyndaǵy jumysty ǵana emes, sonymen qatar onyń „Qazaq-qyrǵyz tarıhyna qatysty materıaldar„ dep atalatyn tarıhı eńbegin de saldy. Múmkin, Tynyshpaevty tez jazadan onyń mamandyǵy aman alyp qalǵan bolar — jas memleket jańadan boı kóterip jatqan-dy. Oǵan ınjenerler qajet bolatyn.
Tynyshpaevtyń talanty 1927 jyly Keńes úkimetiniń kádesine jarady. Ol kezde alyp qurylys – Túrksibtiń — Túrkistan-Sibir magıstrali — temir jolyn salý bastalǵan edi. Atalmysh magıstral Sibirdi jáne Ortalyq Azıany, Túrkistandy qosý kerek bolatyn. Bul mańyzdy joba bolatyn: jol Túrkistannan maqta men bıdaıdy tasymaldaýǵa múmkindik berip qana qoımaı, sonymen qatar, Orta Azıadaǵy Keńes úkimetiniń yqpalyn kúsheıtýshi edi. Muhamedjan Tynyshpaev bul jobaǵa tájirıbeli ınjener jáne jergilikti jerdiń oı-shuńqyryn, erekshelikterin jaqsy biletin adam retinde tartyldy. Keıin belgili bolǵandaı, bul sheshim durys bolypty. Joldy salý jobasyn daıyndaý kezinde Tynyshpaev trassanyń Shoqpar nusqasyn usynyp, áriptesteri men basshylyqty sony maquldaýǵa kóndirgen. Nátıjesinde, bul Túrksib qurylysyn bir jylǵa qysqartyp, mıllıondaǵan keńes rýblin únemdegen.
Soǵan qaramastan, 30-jyldardyń sońyna qaraı NKVD organdary Muhamedjan Tynyshpaevty tutqyndap, Tashkent qalasyna jóneltken jáne ol jerden ketýge tyıym salǵan. Qazaqstandyq ǵalymdar Tynyshpaev 1937 jyly Tashkent túrmesinde atyldy dep esepteıdi. Alaıda Tashkent memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh profesory Shyrynbek Orazbaev Muhamedjan Tynyshpaevtyń atylmaǵanyn, aýyr syrqat saldarynan qaıtys bolǵanyn dáleldi. Orazbaev — Tashkenttegi UQK muraǵatynda bolyp, Muhamedjan Tynyshpaevtyń isindegi materıaldarmen tanysýǵa qol jetkizgen birden bir tarıhshy.
«Tynyshpaev, Názir Tórequlov, Turar Rysqulov, Sultanbek Qoıjanov — 20-ǵasyrdyń basyndaǵy Qazaqstannyń iri qoǵamdyq saıası qaıratkerleri. Olardyń barlyǵy halyq jaýy retinde qaza tapqan», — deıdi Shyrynbek Orazbaev. Alaıda qazir belgili bolǵandaı, Tynyshpaevtyń taǵdyry úzeńgilesterinen erek bolǵan eken.
Profesordyń kýálándirýinshe, Tynyshpaev alǵash ret 1928 jyly Kyzylordada tutqyndalypty. Al 1936 jyly ol Tashkentke Voronejge jer aýdarylýdan keıin oralypty. Tashkentte ınjenerdiń birinshi nekesinen týǵan qyzy — Fatıma turatyn. Onyń úıi Faızýlla Hodjaev atyndaǵy kósheniń boıynda ornalasqan bolatyn. Qazir ol Ózbekstan astanasynyń ortalyq kósheleriniń biri — Navoı kóshesi. Muhamedjan Tynyshpaev Reseıden aýyr syrqatqa shaldyqqan kúıde oraldy, emdelýge qarajat kerek edi. Ol qyzmetke turǵysy kelip, jumys izdeıdi. Tashkentte Tynyshpaev syndy mamanǵa suranys bolǵan, biraq onyń ótkeninen habardar bolǵan jumys berýshiler odan at-tonyn alyp qashatyn.
«Muhamedjan Tynyshpaev uzaq ýaqyt jumyssyz júrdi. Onyń muraǵattaǵy jazbalarynan ınjenerdiń áıteýir Tashkentegi temir jol basqarmasyna jumysqa turǵanyn kórýge bolady. Biraq kesimdi eńbekaqysy mardymsyz bolǵandyqtan, ol otbasyn asyraýǵa jáne emdelýge jetpegen», — deıdi áńgimesin jalǵastyrǵan profesor Orazbaev.
Al1937 jylǵy 17-qarashada Muhamedjan Tynyshpaev qyzynyń úıinde tutqynǵa alynǵan. Bul Tynyshpaevtyń ómirindegi úshinshi jáne sońǵy tutqynǵa alý edi. Ózbekstan UQK muraǵatynan Shyrynbek Orazbaev kelesi jazbany tapqan: «Tashkent túrmesiniń kezekshi dárigeri Popov, dáriger Kosolapenko stansıonarda emdelip jatqan sottalýshy Tynyshpaevtyń qaıtys bolǵany týraly osy aktini toltyrdy»…
1970 jyly Muhamedjan Tynyshpaev aqtalyp, onyń abyroı-ataǵy qalpyna keltirildi. 1993 jyly Muhamedjan Tynyshpaevtyń týǵan jeriniń mańyndaǵy Qarǵaly aýylynda ınjenerge arnalǵan alǵashqy eskertkish ashyldy. Al 2007 jyly Sarqan qalasynda saltanatty túrde Muhamedjan Tynyshpaevtyń murajaıy men dańqty ınjenerge arnalǵan eskerkish ashyldy.
Qazir Tynyshpaevtyń eskertkishi ınjenerdiń esimimen atalatyn Qazaqtyń kólik jáne komýnıkasıalar akademıasynyń aldynan da boı kótergen.
