Sońǵy kezderi bizdiń bılik basyndaǵylar ne isterlerin bilmeı, daǵdaryp qalǵan sıaqty. Ásirese, Ýkraına jaǵdaıyna kelgende, uzaq ýaqyt únsizdik saqtap kelip, keshe ǵana "muryndarynyń astynan" mińgirlegendeı bolyp, Ýkraınadaǵy jaǵdaıdy BUU- nyń qanaty astynda kelissózder arqyly sheshý kerek degen sıaqty usynystar aıtqandaı boldy.
Bıliktegi bul únsizdiktiń - AQSH perzıdenti Barak Obamanyń bizdiń memleket basshysyna telefon arqyly habarlasqanynan keıin paıda bolǵanyn jurttyń bári jaqsy biledi. Ol telefon arqyly bolǵan áńgimede, naqty ne týraly sóz bolǵanyn eshkim bilmeıdi. Dese de, «jaqsy» áńgime bolmaǵan sıaqty. AQSH-tyń qaıbir Qazaqstanǵa jany ashyp, búıregi ezilip tur deısiz? Menińshe, eń aldymen olardy qatty alańdatatyny – AQSH-tyń Qazaq elinen taýyp jatqan mol paıdasy ekeni daýsyz. Sol «shylqa maıdyń» qaıdaǵy bir orekeńderge basybaıly ketip qalmaýy jaǵyn nazarda ustasa kerek. Qarap otyrsańyz, Qazaqstannyń saıası ustanymdary láńgi oıyny sıaqty. Qaısysy tebem dese, sonyń yǵyna jyǵylyp kete beredi. Mundaı jaǵdaıda máńgilik el týraly aıtýdyń ózi sandyraq sıaqty.
Qazaqstandaǵy demokratıanyń sıqyn olar bizsiz de jaqsy biledi. Olar eń aldymen óz qaltalarynyń qamyn kúıitteıtindikten, bizdegi ıesiz en baılyqtan molyraq qarpyp, asap alyp baryp, sodan keıin qalǵany týraly sóz etpek. Bizdiń shamalaýymyzsha, sol jolǵy eki el basshylary arasyndaǵy áńgimede Reseıge ekonomıkalyq jáne saıası sanksıalar jarıalanatyny - sóz bolǵany daýsyz. «Ógizge týǵan kúnniń - buzaýǵa da týyp ketpesi úshin» bizdegilerdiń qandaı ustanymda bolýyn olar erinderiniń emeýrinimen ǵana sezdirgen shyǵar. Bizdegi ury bılikke osynyń ózi jetip jatyr. Sebebi, elimizden búginge deıin qoldy bolǵan 150 mlrd. AQSH dollarynyń shetel asyp, sol jaqtaǵy ofshorlyq araldarda murty buzylmastan tyǵýly jatqanyn jáne ol qoldy bolǵan qarjylardyń naqty ıeleriniń kim ekenderin AQSH jaqsy biledi. Eger erteń solarǵa da sanksıa jarıalansa, bizdiń ashqaraq bıliktiń kómeıine qum quıyldy deı ber.
Ózderi kópten beri «Eýrazıa Odaǵy» degen syltaýmen analardyń qanaty astyna enip, jan saýǵalaýdy asyǵa «armandap» júrgende, jaǵdaıdyń bulaı kúrt ózgerip shyǵa keletinin olar boljaı almady. Syrtyn qansha qampıtqanymen Reseı endi óz basymen ózi qaıǵy bolyp ketýi múmkin. Óıtkeni, ol elge ekonomıkalyq sanksıa jarıalanyp ta ketti. Ol eldegi talaı qoldy bolǵan mol qarjynyń jelge ushyp, joq bolyp ketýi ǵajap emes.
Erte me, kesh pe, mundaı kúnniń bizdiń elimiz basyna da ornaýy ábden múmkin. Óıtkeni, bizdegi qaptaǵan jasandy «mıllıarderlerdiń» barlyǵy derlik, tek urlyq jolymen baıyǵandar ekenin álem ekonomıseri, qarjygerleri men saıasatkerleri óte jaqsy biledi. Olar tek, bizdegi urylardyń qoıasyn aqtaryp tastaıtyn sátti ǵana kútip otyr.
Kez-kelgen memleketti memlekettik deńgeıde tonaǵandar eshqashan da ádil jazadan qutylyp kórgen emes. Bizdegi qaptaǵan urylar da odan qutyla almaıdy. Olarda buryn: «bizdiń janymyzdy bir saqtasa, myna Reseı ǵana saqtap qala alady» degen bir úmit bolǵan. Oǵan Qyrǵyz eliniń eki birdeı prezıdentiniń qashyp baryp, bassaýǵalaǵandary dálel.
Búginge deıin bizdiń toıymsyz bılik alyp kórshimiz Qytaıdan 20 mlrd. AQSH dolllaryn qaryzǵa alǵany, ol elge shıkizatymyzdan molyraq qarpýǵa jaǵdaı ústine jaǵdaı jasap jatqanymyz búginde eshkimge qupıa emes. Bizdegi urylarymyzdyń endigi bir «úmiti» - alda-jalda bastaryna kún týa qalsa, osy aıdahardy baryp panalaý. Biraq, Qytaı keńqoltyq Batys emes, túkke turmaıtyn bir eldi satyp, qashyp kelgen sý júrek urylardy olar qaıtpek? Ondaılaılar Qytaıdyń ózinde de tolyp jatyr. Qytaıǵa adamnyń keregi shamaly, baılyǵy da jeterlik, olar artyq «bas aýrýyn» qaıtpek?
Sonda oılap qarasań, bizdegi qaptaǵan urylardyń barar jer, basar týlary qalmaǵan sıaqty ma, qalaı? Endi sonda ol urylar qaıda baryp, bassaýǵalamaq?
Bul - múldem basqa áńgime. Osyǵan qaraǵanda, Reseıdegi, Ýkraınadaǵy, Qyrymdaǵy, AQSH pen Batystaǵy teketirestiń jalyny Qazaqstanǵa da bir soǵyp ótpeı, tynbasa kerek. Álgi bizdikilerdiń: «biz de, qosaq arasynda qosa bosqa ketpeımiz be?» dep úreılenetinderiniń jany bar sıaqty ma, qalaı?..
Jumash Kenebaı
Kollaj: N.Nurmuhamedov
