Islam.kz portaly jamaǵattyń arasyna jik salǵan salafılerdiń senimine qatysty kópti tolǵandyrǵan suraqtarǵa jaýap beredi.
1-Suraq: Ássálámýǵaleıkým! Osy bizder ózimizdi «Mátýrıdı aqıdasyndamyz» deımiz? Al, ózderin «salafpyz» dep júrgender qaı aqıdada?
2-Suraq: Mátýrıdı men sáláfızmniń aıyrmashylyǵy nede?
Ýaǵaleıkým ássálám! Qurmetti saýal qoıýshy, «Áhlı súnnet ýál jamaǵat» jolynda eki aqıda mektebi bar. Olar: Áshǵarı aqıda mektebi jáne Mátýrıdı aqıda mektebi. Bul eki mektep arasynda keıbir bolmashy aıyrmashylyqtar baıqalǵanymen, jalpylama alǵanda aqıdadaǵy ustanǵan baǵyttary bir.
Al, «sáláfızm» baǵyty túptep kelgende, sonaý XIV-ǵasyrlarda ómir súrgen Ibn Táımıanyń (1263-1328 j.) aıtyp ketken senim negizderinen bastaý alady. XVIII-ǵasyrda ómir súrgen Muhammed ıbn Abdýlýahhab esimdi adam (1703-1792 j.) Ibn Táımıanyń aqıdaǵa qatysty jasaǵan tujyrymdamalarynyń negizinde qalyptastyrǵan pikirlerin el arasyna jaıyp, «ýahhabıa» atty dinı aǵymnyń paıda bolýyna yqpal etti. Ýahhabıa aǵymy bárine belgili bolǵandaı, keıinnen «sáláfıa» degen ataýǵa aýysty.
«Sáláfızm» basqasha aıtqanda, «ýahabızm» baǵytyn ustanýshylar atalmysh qos aqıda mektebin «adasýshy, bıdǵatshy» dep eseptep, «Áhlı súnnet ýál jamaǵat» qatarynan shyǵaryp tastady. Olardyń paıymdaýynsha, «Áhlı súnnetke» tek, Ibn Táımıanyń alǵa tartqan senim negizderin ǵana kirgizýge bolady eken[1].
Osylaısha, sáláfızm baǵyty keıbir senim negizderi men qaǵıdattarda atalmysh qos aqıda mektebine kereǵar joldy ustandy. Ásirese, «tánzıh», ıaǵnı, «Alla men ózge jaratylystar arasynda az da bolsa, uqsastyqqa jol bermeý» máselesinde Mátýrıdı men Áshǵarı aqıda mektepteri asa yjdaǵattylyq tanytyp, óte muqıattylyq pen uqyptylyq kórsetse, sáláfızm baǵytyndaǵylar qarapaıym tilmen aıtqanda, selqostyq tanytqan. Olardaǵy bul selqostyqty týdyrǵan birneshe faktorlar bar. Búgingi jazbamda ol faktorlarǵa toqtalǵannan góri, jalqy máselelerdegi keıbir aıyrmashylyqtardy qysqasha usynǵandy jón kórip otyrmyn.
SÁLÁFIZM MEN MÁTÝRIDI MÁZHABY ARASYNDAǴY AIYRMASHYLYQTAR
Sáláfızm baǵyty men Mátýrıdı aqıda mektebiniń arasyndaǵy aqıdaǵa qatysty aıyrmashylyqtardyń keıbiri tómendegideı:
1. Alla Taǵalaǵa meken berý
Mátýrıdı mázhabynda: Allaǵa eshqandaı meken, eshbir tus, qandaı da bolmasyn tarap berilmeıdi. Bulardyń bári jaratylystarǵa tán qubylystar. Ondaı qubylysty Jaratýshyǵa japsarlastyrý – Qudaıdy jaratylǵandarǵa uqsatqan bolyp tabylady. Al, Alla Taǵala Quranda: «Oǵan eshnárse uqsamaıdy», - deıdi[2][3][4][5].
Sáláfızm aǵymynda: Alla Taǵala - aspanda. Alla Taǵalanyń ózine saı tarapy bar. Ol - barlyq jaratylystyń ústinde, joǵaryda. Sáláfıtterdiń osy zamanǵy kósemi Ibn Báz bylaı deıdi:
فهو سبحانه وتعالى فوق العرش في جهة العلو فوق جميع الخلق
«Alla Taǵala arshtyń ústinde, joǵarǵy tusta. Barlyq jaratylystardyń ústinde...»[6].
Ibn Báz taǵy bir sózinde bylaı deıdi:
«Alla Taǵalanyń (ornalasqan) tarapyn tek ózi ǵana biledi. Óıtkeni, jaratylystardyń ony bilýge sanalary jetpeıdi... Oǵan tıesili tarapty adamdar bilmeıdi. Tek, Alla Taǵala ǵana biledi...»[7]
2. Quran Kárim jaıynda
Mátýrıdı mázhabynda: Quran Kárim – Alla Taǵalanyń sózi. Ol – jaratylmaǵan. Biraq, qaǵaz betine jazylǵan áripter, arapsha dybystalýy, sıasy, qaǵazy t.b. kózge kórinip, qolǵa ustalatyn materıaldary – jaratylǵan. Alla taǵalanyń sóıleýi – dybystardan, áripterden quralmaıdy[8].
Imam Aǵzam Ábý Hanıfa bylaı deıdi:
Quran – Allanyń sózi jáne (ol) jaratylmaǵan. Ol - Allanyń ýahıy, (Muhammedke ǵ.s.) túsirgen (kitaby)... Ol (Allanyń sózi) – qaǵazǵa (áripter arqyly) jazylǵan, tilderde (áriptermen dybystalyp) oqylǵan, kókeıde saqtaýly, biraq olarǵa enbegen غَيْرُ حَالّ فِيهَا. Sıa, qaǵaz, jazý adamnyń isteri bolǵandyqtan, olardyń bári jaratylǵan...»[9]
Sáláfızm aǵymynda: Quran Kárim – Allanyń sózi. Alla tarapynan túsken jáne maǵynalarymen qosa áripteri de jaratylmaǵan. Kim Qurandy jaratylǵan dep eseptese, kápir bolǵany. Áripteri jaǵynan da, maǵynasy jaǵynan da Allanyń sózi retinde sanalady. Alla sol arqyly sóıledi. Jebireıil perishte ony estip, Muhammed paıǵambarǵa jetkizdi. Quran áripterimen jáne maǵynalarymen qosa, «Laýhýl Mahfýzda» bar[10].
(Abdýlazız ıbn Abdýlla ıbn Báz)
3. Allanyń kálám sıpaty
Mátýrıdı mázhabynda: Allanyń kálám-sóıleýshi sıpaty - ózinen ajyramas, ázálı, máńgi sıpaty bolyp tabylady. Allanyń sóıleýi áripterden jáne dybystardan quralmaǵan. Sondaı-aq, bólshektenip, bólimderge bólinbeıdi[11]. Óıtkeni, áripter men dybystar jaratylǵan. Alla taǵalaǵa keıinnen jaratylatyn qubylystar tán emes.
Sáláfızm aǵymynda: Alla Taǵalanyń kálám-sóıleýshi sıpaty bary ras. Biraq, Onyń sóıleýi óziniń ulyqtyǵyna saı áripten jáne dybystan turady.
4. «Istıýá» máselesi
Mátýrıdı mázhaby: Imam Mátýrıdı bylaı deıdi:
«...Aıattaǵy «ıstıýá» sóziniń astarynda Alla taǵala neni kózdep turǵan bolsa, biz soǵan ıman etemiz. Týra osy sekildi, «Allanyń (qıamette) kórinýi» jáne t.b. soǵan uqsas taqyryptarda aıtylǵan Iláhı sózderge (maǵyna beretin kezde) Allany jaratylystarǵa uqsatýdan (táshbıhten) aýlaq bolýymyz kerek. Jáne (ondaı aıattardy túsindirgende) «onyń maǵynasy mynadaı» dep kesip aıtpastan, astarynda Alla neni kózdep, maqsat etip turǵan bolsa, soǵan ıman etýimiz tıis»[12]
Sáláfızm aǵymynda: Ibn Báz bylaı deıdi:
«Istıýá» - Alla Taǵalanyń óziniń ulyqtyǵyna saı Arshtyń joǵarǵy jaǵyna bıikteýi (ál-ýlý) jáne kóterilýi (ırtıfa) degen maǵynada keltirilgen. Bunyń «Qalaı ekendigin?» tek ózi ǵana biledi»[13].
5. Quran men hadısterde kezdesetin mútáshábıh (aýyspaly maǵynasy bar) sózder
Mátýrıdı mázhabynda: "Mútáshábıh" aıattarǵa qatysty Imam Mátýrıdı bylaı dep ketedi:
«...«Allanyń kórinýi» t.b. soǵan uqsas máselelerge qatysty Quranda kelgen aıattardy túsinetin kezde, «táshbıh» jasamaý (jaratylystarǵa uqsatpaý) lázim. Jáne onyń maǵynasy mynadaı dep kesip aıtpastan, ondaǵy Alla taǵala neni maqsat etken bolsa, soǵan ıman etý kerek»[14]
Sáláfızm aǵymynda: Sáláftar Quran aıattary men hadısterde kezdesetin «qol», «aıaq», «kóz», «baltyr», «saýsaqtar» t.b. mútáshábıh (aýyspaly maǵynasy bar) sózderdi sózbe-sóz qabyldap, tikeleı maǵynada túsindiredi.
Mysaly, Ibn Bázdan shákirtteriniń biri Alla Taǵalanyń "saýsaǵyna" qatysty aıtylǵan hadıs jaıynda:«Hadıstegi aıtylǵan "saýsaq" sandyq turǵyda ma? Iaǵnı, Saýsaqtary beseý me?» - dep suraıdy. Sonda Ibn Báz:«Iá, nege deseńiz, "saýsaqtary" barlyq jaratylysty qapsyra ustap tur», - deı kele, Alla taǵalanyń da adamdardikine uqsas «bes saýsaǵynyń» bar ekendigin aıtqan.
"Másáılý ál-Imamı Ibn Báz"
6. Namaz oqymaǵan adamnyń úkimi
Mátýrıdı mázhabynda: Ózin Allanyń quly, Muhammedtiń (ǵ.s.) úmbeti dep sanap, musylmandyǵyn jasyrmaı júrgen adam, namaz, oraza, zeket sıaqty din buıryqtaryn oryndamaǵany úshin, Allanyń aldynda jaýapqa tartylatyny anyq, alaıda olar kápir emes[15].
Hanafı mázhabynda, namazdy tastap qoıǵan musylman tutqyndalyp, qaıta namazdy bastaǵanǵa deıin qamaýǵa alynady.
Sáláfızm aǵymynda: Sáláfıler namaz oqymaǵan adamdy kápir dep esepteıdi. Namazdy tastap qoıǵan adam, dinnen shyǵyp, kápir bolady. Áıelimen arasyndaǵy nekesi buzylady. Onyń soıǵan maly adal emes. Ólse, musylmannyń qabirine kómilmeıdi[16].
7. Paıǵambarlyq jáne muǵjıza
Mátýrıdı mázhabynda: Paıǵambardyń paıǵambarlyǵy onyń kórsetken muǵjızasymen dáleldenedi.
Sáláfızm aǵymynda: Paıǵambardyń paıǵambarlyǵy muǵjızamen dáleldenýi shart emes.
8. Alla Taǵalanyń aqirette kórinýi
Mátýrıdı mázhabynda: Jánnát jurtshylyǵyna Alla Taǵalanyń kórinetindigi shyndyq. Biraq, keskin-keıipsiz (bılá káıfıa), esh nársege uqsamaıtyn kúıi jáne baǵytsyz kórinedi (ıaǵnı, oń jaqta, sol jaqta, ústinde, astynda degen sıaqty baǵytta emes)[17].
Sáláfızm aǵymynda: Alla Taǵalanyń jánnáttaǵylarǵa kórineri haq. Biraq, belgili baǵytta kórinedi. Dálirek aıtqanda, Alla taǵalany joǵarǵy jaqta kóremiz. Hadısterde «kórinedi» delingen. Al, kórinetin zat belgili tusta bolýy tıis[18].
9. Iman - júrekpen rastaý
Mátýrıdı mázhabynda: Iman degenimiz - tilmen aıtyp, júrekpen naný (rastaý, quptaý, ıaǵnı «tasdıq»)[19].
Sáláfızm aǵymynda: Sózdik turǵyda «ıman» - basqa, «tastıq-rastaý» - basqa. «Iman etý» sózi kóbine ǵaıypqa qatysty máselelerde qoldanylady. Sondaı-aq, ıman - júrekpen senip, tilmen aıtý jáne din buıryqtaryn oryndaý. Amaldar - ımanmen bir bútin.
10. Imannyń artýy jáne kemýi
Mátýrıdı mázhabynda: Iman - artpaıdy jáne kemimeıdi. Dálirek aıtqanda, ıman - san jaǵynan (kámmıat) artpaıdy jáne kemimeıdi. Biraq, sapa jaǵynan (káıfıat) artady jáne kemıdi.
Amal - ımannan bólek. Iman - tasdıq jáne ıqrardan, ıaǵnı, júrekpen rastap, tilmen aıtýdan turady. «Rastaý isi» óz aldyna alyp qaraǵanda, artýdy nemese kemýdi qabyl etpeıdi.
Sáláfızm aǵymynda: Iman - basqa, tastıq (rastaý) - basqa. Sondyqtan da, ıman artady jáne kemıdi[20].
11. «In’shaAlla musylmanmyn» dep aıtý
Mátýrıdı mázhabynda: Kisi múmin-musylman ekendigin naqty, eshqandaı shartty raı túrindegi nemese «ıstısna» túrindegi sózderdi qoldanbastan bildirýi tıis (Istısna - biraq, alaıda t.b. sıaqty bólektep turatyn sózder). Sondyqtan, «ın’shaAlla» (musylmanmyn) dep aıtpaýy kerek (óıtkeni, bul - musylman ekendigine senimdi emes adamnyń sózi)... Uly-Azız Alla: «Biz Allaǵa ıman ettik dep aıtyńdar!...», - deı kele múmin ekenin naqty bildirýdi unatqan...[21]
Sáláfızm aǵymynda: Iman – júrekpen sený, tilmen aıtý jáne amal etý. «In’shaAlla musylmanmyn»dep aıtýdyń eshbir ábestigi joq. Iman – din buıryqtaryn eki etpeı oryndaýdy kerek etedi. Endigi jerde, eshkim «din buıryqtaryn tolyq oryndap júrmin» dep kesip aıta almasy anyq. Óıtkeni, buny naqty bilmeıdi. Sol sebepti de «In’shaAlla múmin-musylmanmyn» dep aıtady[22].
12. Aýyr kúná isteýshi
Mátýrıdı mázhabynda: Musylmandy qandaı da bir kúná jasaǵany úshin kápir demeımiz. Tipti aýyr kúná jasasa da úkimi osy. Áıtse de, jasaǵan kúnásin kúná emes dep eseptep, halalǵa shyǵarsa, kápir bolady»[23]
Sáláfızm aǵymynda: Aýyr kúná jasaǵan múmindi kápir demeıtini ras. Ol – kúnáhar musylman. Biraq, jasaǵan kúnási júregindegi ımanyna áserin tıgizbeıdi degenge qarsy. Óıtkeni, ıman – ol júrekpen senip, tilmen aıtý jáne is-áreketpen kórsetý. Kúná isteri sebepti, ımany álsireıdi. Din buıryqtaryn oryndasa, ımany kúsheıedi[24].
ESKERTÝ:
"Sáláf joly" men "Sáláfızm" aǵymy arasyndaǵy aıyrmashylyqqa kelesi jazbamyzda toqtalatyn bolamyz.
[1] Holıd ıbn Abdýrrahman,«Fátáýá ǵýlámá ál-Báládıl Harom», 200-bet. 2006 j.
[2] Imam Ábý Iýsr Bázdáýı, «Ýsýlýd dın».
[3] Ábý Hanıfa, «Fıqhýl Ábsát».
[4] Aqıdatýt Tahaýıa.
[5] Sharhý kıtabı Táhzıbıl Itımad fıl Itıqad.
[6] http://www.binbaz.org.sa/
[7] Ibn Báz, «Shýrýhýl Ýáfıa».
[8] Fıqhýl ákbár sharhy, ál-Mátýrıdı; Imam Sabýnı, «Bıdaıa».
[9] Imam Aǵzam Ábý Hanıfa, «ál-Ýasıa».
[10] http://www.binbaz.org.sa/node/10318
[11] Imam Sýbýnı, «ál-Bıdaıa».
[12] Imam Mátýrıdı – Kıtabýt Taýhıd: «Báıanýl arsh».
[13] Holıd ıbn Abdýrrahman,«Fátáýá ǵýlámá ál-Báládıl Harom», 219-bet. 2006 j.
[14] Imam Matýrıdı: Kıtabýt Taýhıd -Báıanýl arsh ýál qaýlý bıl mákán- 136 bet. Baırýt-Lúbnán.
[15] Ábý Hanıfa, «Fıqhýl ákbár».
[16] Holıd ıbn Abdýrrahman,«Fátáýá ǵýlámá ál-Báládıl Harom», 74-bet. 2006 j.
مجموع فتاوى و رسائل الشيخ محمد صالح العثيمينhttp://ar.islamway.net/fatwa/14233; http://www.binbaz.org.sa/node/20302
[17] ÁBý Hanıfa, «áo-Ýásıa»; Imam Mátýrıdı, «Kıtabýt taýhıd».
[18] Ahmád ıbn aýzýLlah, «ál-Mátýrıdıa», 428 bet. «Darýl asıma».
[19] ál-Bábártı – Sharhý Ýasyıatı Ábı Hanıfa; Mýlla Alıýl Qarı – Sharhýl Fıqhıl Akbár; ál-Ǵaznáýı – Sharhý aqıdatıl Imam At-Tahaýı; 4.ál-Bábártı – Sharhý ál-aqıtatıt Tahaýıa; 5.Taftazanı – Sharhý aqıdatýn Násáfıa; 6.as-Sabýnı – ál-Bıdaıa
[20] Ahmád ıbn aýzýLlah, «ál-Mátýrıdıa», 428 bet. «Darýl asıma».
[21] Imam Mátýrıdı, «Kıtabýt Taýhıd».
[22] Ahmád ıbn aýzýLlah, «ál-Mátýrıdıa», 428 bet. «Darýl asıma»; Holıd ıbn Abdýrrahman,«Fátáýá ǵýlámá ál-Báládıl Harom», 224-bet. 2006 j.;
[23] Ábý Hanıfa, «Fıqhýl ákbar»
[24] Ahmád ıbn aýzýLlah, «ál-Mátýrıdıa», 488-bet. «Darýl asıma».
Abdýsamat Qasym
