«Rý shejiresin bilý – sahara tósinde kóship-qonǵan qazaqtar úshin ómirlik qajettilik. Qazaq halqynyń rý-taıpalyq, júzdik-qaýymdastyq birtutas bitimi ǵasyrlar boıy «búkil qazaq – bir atanyń urpaǵy, bir tamyrdyń butaǵy» degen ustanym boıynsha ósip-órkendep otyrǵan» (Qazaq Respýblıkasynyń Prezıdenti Nazarbaı Nursultan Ábishuly).
«Atasy alys bolǵanmen
Jamıǵı qazaq bir týǵan»
(Bazar jyraý. (1842-1911).
Qazirgi Keńestik bólshevızmniń mektebinen tárbıe alyp, sanasy sansyraǵan «bilgishter» aýzyn ashsa boldy rýdy jamandap shyǵa keledi. Rýdy aýyzǵa alýdy, rýǵa bólinýshilik dep, qazaqtyń rýlyq shejiresin biletinderdi el arasyna jik salady dep kústanalaıdy. Qazaqtyń Rýlyq shejiresiniń tarıhyn zerttep, bul taqyrypqa qalam tartqan adamdardy ashyqtan-ashyq qaralap «halyq jaýy» dep ataıdy. Mysaly, meniń «Abaı KZ» saıtyndaǵy «Parsy tarıhy óz bastaýyn Mańǵystaýdan alady» degen maqalama pikir jazǵan Bekjan degen azamat «rýshyl Qojyrbaıtegin qoldap otyrǵan Abaı.kz saıty basshylary da QAZAQTYŃ JAÝLARY» dep jazypty (#98 Bekjan dn, 11/01/2016 - 13:35).
Endi mine solardyń qataryna ««Qazaq úni» ulttyq portaly» da qosylyp meni el arasyna jik salyp arazdyqty qozdyrýshy «traıbalıst-tarıhshy» dep, qazaq ta buryn bolmaǵan sheteldik jańa «ataq» sılapty. Qara: «Traıbalıst-tarıhshy qazaq ta, qazaq óneri de Adaılardan taraǵan dep málimdeýde» (http://www.qazaquni.kz/2016/07/06/54694.html#comment-83482).
Osy maqalamdy Sizderge, ıaǵnı, «Rý» degen sózdi jaý kóretinderge jaýap retinde joldap otyrmyn. Meniń maqsatym - óz qandas-baýyrlarymnyń arasynan jaý izdeý emes, kerisinshe, barlyq qandastardyń basyn qosý. Uly atalarymyz da osylaı jasaǵan. Qazaq halqy san myńdaǵan jyldardan beri osy rýlyq júıeni saqtaǵandyqtan ǵana búgingi kúnge jetip otyr. Áıtpese, qazaq shejirelerinde aıtylatyndaı adam-adam bolǵaly bergi 70 000 myń jyl ishinde qanshama el, qanshama ult dúnıge kelip, qanshama el men ult joıylyp ketti. Joǵaryda Elbasymyz ben Bazar jyraý aıtqandaı, Rý eldi bólmeıdi. Kerisinshe biriktiredi. Sebebi, qazaq eliniń ózi biriniń ishinen biri shyqqan rýlardan (atalardan) turady. Osyǵan sáıkes, ejelgi Qazaqtyń Ata saltyn da beıtanys qazaqtar birinshi kezdeskende, amandasqannan keıingi áńgime «Rý surasýdan» bastalǵan. Rý surasqan qazaq mindetti túrde qandas-baýyr, naǵashy-jıen, quda-jekjat, qaryn bóle, týys bolyp shyǵa keledi. Bul qaǵıda kúni búginde de qoldanylady. Osy qaǵıda boıynsha jaqyn týmalastar arasynda qyz alyspaıtyn, qan tazalyǵy saqtalady.
El-jurtqa kósemsóz arnaıtyn BAQ-tar men azamattardyń ishindegi óz qandastaryna (qazaqtarǵa) arnap «traıbalıst», «halyq jaýy» degen termınderdi qoldanatyndarǵa aıtarym: Bul sózderden 1937 jyldardaǵy qazaqtyń barlyq zıaly qaýym ókilderin «ultshyl-fashıst» dep aıyptaǵan Keńestik (evreılik) bólshevızm «úshtigi» saıasatynyń ıisi shyǵatynyn bile júrgenimiz abzal.
Al, «Rý» degen sózge qysqasha túsinik berer bolsam, Rý - Ata degen sóz. Rý men Ata sınonım. Qazaqtyń «Rýyń kim?» degeni, seniń «Urpaǵyna úlgi bolǵan, el tanıtyn eń uly Atańnyń aty kim?» degeni. Qazaqta rý atyn ıemdený eń joǵarǵy dáreje. Áńgimeniń qysqasy, qazaqtyń rýyn (atasyn) jamandap, rýlyq shejireni qazirgi urpaqqa jaý qylyp kórsetý, jeńildetip aıtqanda dostyń isi emes.
Dálel me? Tyńdap kórińiz, Rý (Ata) degen sózdiń qandaı ómirsheń ekendigin.
EDİL QAǴAN. Kún qaǵany Edil (410-454) Azıa men Evropaǵa bıligin júrgizgen. Evropanyń Rım ımperıasy quldyǵynan bosaýyna sebepker bolǵan asa kórnekti tarıhy tulǵa. «Qazirgi zamannyń ǵylymdarynda Atılla esiminiń etımologıasy týraly birneshe boljam bar. Edildi Eýropa tarıhshylary «Atyra», «Attıla», «Atyl», «Attyly», «Etsel», «Etlı» dep te ataıdy. Attıla (Etsel) esimi ýaqyt óte kele paıda bolǵan lıngvısıkalyq ózgeristerge qaramastan orta ǵasyrlardan beri Germanıa toponımıkasynda saqtalǵan. Mysaly, «Hetzelistal» («Hetzelinstall») ataýynyń sózbe-sóz aýdarmasy «Etsel dalasy», bul Offenbýrg jerinde, sonymen qatar «Hetzelhof» («Etzelhof»), «Atzelhof» («Etsel aýlasy»), Geıdelbergte, Atzelbach («Etsel bulaǵy») Ottenhefende, «Attlisberg» («Attlı taýy»).
Kóptegen basqa da ǵun esimderi sıaqty Attıla esiminiń túpnusqasy túrki tilderinen alynǵan degen de boljam bar (atta/ata - áke, el/il - el, ólke).
Taǵy bir boljam boıynsha, Attıla esimi Edil Hazar tilinde Edil ózeni ataýynan alynǵan (Attil/Atil/Atel/Atal).
«Attıla» esimi qazir túrki tektes halyqtarda (qazaqsha — «Edil») keń taraǵan» (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).
Edil patshanyń joǵaryda kórsetilgen esimderiniń bári durys. Bulardyń bári sınonım sózder. Mysaly, «Atyra»-dan búgingi Atyraýdy, ıaǵnı Edil patshanyń negizgi mekeni bolǵan Kaspıı men Aral aımaǵyn, «Attıla», «Atyl», «Attyly» degen esimderden Edildiń ejelgi «Adtardyń» urpaǵy jáne olardyń eń alǵashqy jabaıy qulandy qolǵa úıretken, ıaǵnı At mingen elden ekenin kóremiz. Muny atalarymyz «Adtyń ornyn Daı basar, Attyń ornyn taı basar» dep tujyrymdaǵan. Al, «Etsel (Edil qala)» men «Etlı (Edil eli)» Edil atamyzdyń esiminiń taza qazaqı esim ekenin bildirip tur. Alys Almanıada Edil qaǵan turǵan qalanyń «Edil qala» atanýynan olardyń Qazaqty jáne onyń dańqty uly Edil qaǵandy qanshalyqty qurmet tutatynyn aıqyn ańǵaramyz.
«Edil patshaǵa Fransıada eskertkish turǵyzyldy. Eskertkish 2011 jyldyń 7 qarashasynda Fransıanyń Katalaýyn degen eldi-mekenine qaraıtyn Shampan degen aýylda boı kóteripti. Meniń Eýropa saparynan baıqaǵanym, osydan 1550 jyl buryn ómir súrse de, ondaǵy halyq Attılany tanýǵa erekshe yqylasty kórindi. Fransıanyń tarıhshylary Attılanyń jetinshi atasy Ǵun patshanyń Taraz qalasyn saldyrǵany týraly derekti taýypty. Attılanyń Altaı taýlarynan, Saryarqa dalasynan kelgeni týraly tarıhı derekterdi de anyqtapty.
Eýropada 3 maýsymdy «Attıla kúni» dep qabyldapty. Sebebi ol Eýropadaǵy 9 memleketke taýelsizdik ápergen tarıhı tulǵa. Olar babamyzdyń sol eńbegin baǵalap otyr. Sondaı-aq Eýropada Attılanyń atymen atalatyn qyryq shaqty qala, eldi meken, taý ózender saqtalypty.
Fransýz jazbalarynda Freski degen elshi Attıla týraly bylaı jazyp qaldyrǵan eken: «Attıla bizge kelip, elshilerimizdi kóshpendi dástúri, dala zańy boıynsha jazdyq shatyrynda qabyldady. Onyń kıim kıisinen bastap, búkil bolmysy, turmysynyń qarapaıym jan ekenin baıqadym. Qyzdary shoshaq tóbeli bas kıim, uzyn etik, qulaqtaryna syrǵa-salpynshaq taǵynypty. Qolbasshylarynyń bári altyn-kúmis tostaǵandarmen, al Attıla ózi aǵash tostaǵanmen qymyz iship otyrdy. Onyń qarapaıymdylyǵyn osydan baıqadym. Kóshpendini jabaıy halyq dep túsinetin eýropalyqtarǵa Attıla soǵys tásilin, mádenıetti úıretti. Men ondaı mádenıetti, daryndy, aqyldy qolbasshy kórmeppin. Onyń áskerı daryndylyǵy bizden bir bas bıik turdy, negizi ol kezde Rım áskeri búkil álemge tanymal edi. Ol bizdiń áskerı salaǵa júzdik, myńdyq, on myńdyq, júz myńdyq ataýdy kirgizdi», - dep jazypty (Bul osy eskertkishtiń ashylý saltanatyna elimizden arnaıy barǵan delegasıanyń quramynda bolǵan «Uly Dala» qoǵamdyq qozǵalysynyń uıymdastyrýshysy Ǵabıden Jekeevtiń esteliginen alynǵan úzindi. «D» №27(155) 27.06.2012).
Ózimizdiń ádebı jyrlarymyzda ol birde batyr, birde jomart, birde bı, danagóı, el bastaǵan kósem, qatal qolbasshy, sońynda tutas eldi artynan erte alǵan tektiniń urpaǵy ekendigi jáne onyń óte ádiletti bolǵandyǵy aıtylady. Atılla týraly ańyzdar barlyq túrki tektes halyqtarǵa ortaq tarıhı, ádebı mura. Qazaqtyń kóne ańyzdarynda jyrlanǵan Attıla beınesi qazaqtyń shejire-tarıhy, ádebıeti, mádenıetinde ózindik alar orny erekshe tulǵa.
Shákárim Qudaıberdiuly Atamyz Atıllanyń qaıratkerlik, qolbasshylyq eren erlik isterin bylaısha sýrettegen: «Aıtaıyn Átellanyń qylǵan isin,
Sıqyr der oılaǵan jurt qaırat-kúshin.
Azıany túgel bılep, Eýropanyń,
Kóbi aýǵan Átelladan qoryqqany úshin.
Átella Munjyq hannyń balasy edi,
Basy úlken, keýdesi keń, alasa edi.
Myń bes júz jyldaı boldy ólgenine,
Onyń da qylǵan isi tamasha edi.
Qaıtemin aıta berip alǵan jerin,
Atańnyń oıǵa túsir sondaı erin!..
Qor bolyp osy kúni otyrsań da,
Qozǵalsyn ótkendi oılap ishte sheriń!..» dep Atıllany qazaqtyń jáne óziniń tikeleı atasy ekenin aıdan da anyq etip jyrǵa qosyp otyr.
Týra osyndaı derekti, ıaǵnı Edil qaǵannyń tegi qazaq, onyń «násiliniń nurdan jaralǵandyǵyn» Adaı – Tobyshtyń - Zorbaıy Báıimbet Teleýuly «Zamananyń qulqyna» atty jyrynda:
«Ertede ótken erlerden
Noǵaılynyń Edige,
Shyńǵystyń ótken zamany
Asyly nurdan jaralǵan,
Taımaǵan joldan tabany» dep jyrlaǵan.
Atılla jaıynda tarıhshy-ǵalym Ǵ.Meńdibaev: «Atılla (Edil patsha) – tarıhı tulǵa. Áskerı qolbasshy, qoǵam qaıratkeri, kóshpeli jáne otyryqshy memleket arasyndaǵy rýhanı, mádenı, saýda dıplomatıasyn júzege asyrǵan bıleýshi. Onyń is-áreketinen salt-dástúrdi qatań ustanǵan, sondaı-aq ózi basqaryp otyrǵan halqynyń ádet-ǵurpy men mádenıetin, tilin t.b. joǵary baǵalaǵan bıleýshiniń beınesin kóremiz», – dep onyń qaıratkerligi, uıymdastyrýshylyq sheberligi men qarym-qabiletine aıryqsha baǵa beredi.
«Uly dala memleketteri» dep atalatyn kitapta Atıllany jomart, adamgershilik qasıeti joǵary jan dep sýrettegen. Ony tipti ǵundar ǵana emes, qol astyndaǵy halyqtardyń barlyǵy da jaqsy kórgen. Bunyń barlyǵy Atıllany «qanisher, jabaıy kóshpendi, oıran salýshy, basqynshy» retinde sanaǵandardyń pikiri jalǵan ekendigin rastaıdy. Atıllanyń myna bir sózderinen onyń joryqtarynyń negizgi mánin túsinýge bolady: «Ǵundar! Azamattyń aq ólimi – boryshyn adal atqarǵany. Qyzyl qanyńdy aq jolda tókpeseń, eńseńdi bastyryp, ezgide júrseń, er atyńnan ne paıda? Ór keýdeni aıaqqa bastyryp, óz qutyn ózi qashyryp sasqan adam sanatta joq. Basyńdy buǵyp, buqpalap kórgen kúniń kimge ónege, kimge bolar ǵıbrat?».
Edil patshanyń ómiri men qaıratkerlik bolmysy jaıynda kólemdi zertteý jazǵan belgili ǵalym J.Dádebaev: «Nıbelýngtar týraly jyrda» Atıllanyń adaldyǵy men azamattyǵy, aqyldylyǵy men batyrlyǵy keń kórinis tapqan…», – deı kele, atalmysh jyr jolyna arqaý bolǵan Edildiń bolmysyn kórsetetin jyr joldarynan úzindi keltiredi:
Etsel dańqyn asyrdy,
Saraıyna aǵylyp bar álemniń batyry.
Bárine de, qaramastan qudaıyna, dinine,
Jomart boldy ol, ashyq-jarqyn, sypaıy…
Attıla ǵundardy bastap, Rım ımperıasyna jetip, biraz qalalaryn ózderine baǵyndyrdy. Rım qalasynyń qasyna kelip, beıbit túrde jeńis týyn jelbiretken Atılla Rım astanasyna kelgende kenetten qaıtys bolady. Attıla ólgenimen, onyń qolbasshylyq, uıymdastyrýshylyq, strategtik saıasatyn onyń izbasarlary odan ári jalǵastyrdy. Osynyń nátıjesinde Eýropada adamzat tarıhyndaǵy betburysty kezeń oryn alǵan edi.
Ǵun ımperıasynyń áıgili bıleýshisi Atıllanyń dıplomatıalyq sheberligi erekshe sóz etýge turatyn jaǵdaı. Ol asa iri saıasatker, tamasha dıplomat, mámileger. Atılla kóptegen máselelerdi kelissózder arqyly sheship otyrǵan. Onyń tarıhta alatyn ornyn, mámlegerlik talantyn aıryqsha baǵalaýǵa bolady». (Erkin Ǵalymov (http://turkystan.kz/)).
Tarıh taǵlymy: Bútkil jer betinde Qazaq qaǵandarynan asqan ádiletti bılik ıeleri eshqashan bolyp kórgen emes.
Ejelgi shejire-dastandarǵa, ózge de tarıhı zertteýlerge, Qaz Adaıdyń áıgili bıi Alshyn Meńdalyulynyń «Adaı shejiresine», óz Atam men Anamnyń estelikterine, qazaqtyń rýlyq shejiresine jáne Ybyraıym Qulybaıulynyń «Qarash tegi» dastanyna súıene otyryp saralasaq, Edil qaǵannyń tegi taza Qazaq ekenin kóremiz.
Edil qaǵannyń ata-tegi Qazaq – Bekarys (Kishi Júz) – On eki Ata Baıuly – Adaı – Kelimberdi – Tobysh bolyp taratylady (Qaz Adaıdyń rýlyq shejiresinen).
«Tobysh ósken aýyl, Tobyshtan – Oraz, Begeı. Orazdan – Jaıyq, Alyp. Jaıyqtan - Álmenbet. Álmenbetten – Tabynaı, Zorbaı, Shońaı, Baýbek, Teke. Bular el arasynda Bes Álmenbet atalady.
...Tabynaıdan – Arystanbaı, Daýylbaı, Tabyldy.
...Zorbaıdan – Toqabaı, Jańaı, Tóleke, Óteǵul, Qulbalasy. Bular el arasynda Bes Zorbaı atalǵan.
...Jańaı ósken aýyl. Odan Áli, Tasym, Rysbaı, Toıan, Qojanazar, Kóten.
...Qojanazar ósken aýyl, ózi el arasynda abyroıly, aqyldy kisilerdiń biri bolǵan. Qojanazardan – Sárken, Shomaq, Taǵan, Túnqatar, Shonty, Qoshan, Esberdi.
...Tólekeden – Qamysbaı, Qarjaý, Doral, Kúmisbaı.
...Shońaıdan – Bógembaı, Toqsanbaı, Boqaı.
...Baýbek – Bóribaı, Maltabar, Qulshyǵaı, Taısary, Jaras, Qudas.
...Qoja. Qojanyń aty – Nazar, sodan Shalmaly jáne Qońyr úıli taraǵan. Qońyr úıli Qojadan – Kilen, Muryn. Kilennen – Andyqoja, Aıtqoja. Andyqojadan – Qońyrbaı, Malǵara, Mataı. Mataıdan – Derbisáli, Ótemis, odan – Baıboldy. Qońyrbaıdan – Úpik, Jaıyq, Qyrdasyn, Ábek. Malǵaradan – İzbasar, Jabaǵy, Aıtýar, Kúntýar, Eleý.
...Shegem. Alyptan Shegem bolady. Shegemnen – Babyq, Syrlybaı, Jaýbasar, Ojaý, Qarash.
...Qarash. Qarash ósken aýyl. Qarashtan – Eltózer, Ótep, Jádik (Balýan Qarash atalady) (Mańǵystaý ensıklopedıasy. Almaty, 1997, 203-204 better).
«Tobyshtyń eki áıelinen úsh balasy bolǵan: Oraz, Begeı, Kópes. Orazdan: Shegem men Jaıyq, Begeıden Qadirqul, Kópesten Edil týǵan. Kópes 32 jasynda dúnıe salady. Edil 11 jasynda jetim qalyp, Begeıdiń tárbıesinde ósedi. 19 jasynda Tama Nurmaǵanbettiń qyzy Aıbarshany aıttyryp, qalyń berip Shegem úılendiredi. Aıbarsha kelin bolyp Shegemniń qolyna túsedi. Sol úılengen jyly Edil aǵasy Begeımen el shetine tıgen jaý qalmaqqa attanady. Aradan biraz ýaqyt ótkesin Begeı batyr jaýdy jeńip, inisi Edilden aırylyp aýylǵa qaıtyp keledi.
«Segiz arys Adaıdyń
Bireýi Tobysh belgili,
Sán-saltanat jaǵynan
Bolmaǵan eshbir kemdigi.
...Qaı jaǵynan alsaq ta
Basynan baǵy taımaǵan.
...Tobyshtyń úsh balasy,
Oraz, Begeı, Kópes-ti,
Erligimen úsheýi
Bolypty eldiń panasy.
Oraz asqan aqyldy
Begeı sirá batyr – dy,
Kópeste boldy batyl – dy,
Zamanynda olardyń
Jaýgershilik kóp edi.
Begeı batyr bas bolyp
Qorǵaǵan jaýdan kóp eldi,
Orazdan Jaıyq, Shegem – di,
Begeıden týǵan Qadirqul,
Kópestiń uly er Edil,
Zamanynda olardyń
Oryndalǵan degeni.
Sol sebepti olardy
«Úsh tobysh» deıtin óz eli,
...Úsh Tobyshtyń kenjesi
Kópes erdiń aqtyǵy
Qarashty aıtyp bereıin
On birge Edil tolǵanda
Kópes degen babamyz
Ótken eken dúnıeden.
Sodan bylaı er Begeı
Kópestiń uly Edildi
Tárbıe berip jasynan
Úıretip óner nelerdi
Eptilikke baýlydy
Topqa saldy jasynan.
Segiz qyrly, bir syrly
Osylaı ósti jas ulan...» (Jyr-darıa. «Qarash tegi» 394 bet). Osylaısha, Begeı atamyzdyń aty tek qana Er (batyr) bolǵanymen emes, Edil patshaǵa uly ustaz bolǵandyǵymen de shyqqan. Jyrda ary qaraı Edil patshanyń urpaqtary Qarashtar jaıly aıtylady.
Jyrdyń avtory Mańǵystaýlyq Ybyraıym ahýn Qulybaıuly (1886-1982). Tarıhat (sopylyq ilim) jolyn ustanǵan Islam dininiń uly ǵulama, shejireshisi. Ata-tegi: Adaı – Kelimberdi – Tobysh – Kópes — Edil – Qarash bolyp taratylady. Bul bizdiń áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan áıgili Edil (Attıla) patshanyń tikeleı urpaǵy. Bul áýletten (Tobyshtardan) Edil patshadan da basqa búkil álemdi bılegen Alyp Er Tobysh (laqap aty Afrasıab, budan 2700 jyldar buryn Balasaǵun qalasyn saldyrǵan, búgingi Evropadaǵy Alyp (Alpi) taýy sol atalarymyzdyń atynan qalǵan), áıgili Oǵyz (Ógiz) qaǵan, áıgili Oraq batyr, Er Mamaı (búgingi Reseı jerindegi Mamaı qorǵany sol atamyzdyń atynan qalǵan), Qarasaı, Qazı atty qos batyrlar (bulardyń bári qazaqtyń «Batyrlar jyrynyń» basty keıipkerleri), parsynyń Kır patshasynyń jaýlaýshy áskerin talqandap, patshasynyń basyn qan tolǵan torsyqqa salyp «ańsaǵanyń qan bolsa ish keregińshe dep qaqpaǵa ilgen» Tumar hanym (Tomırıs), qazaqtyń uly din ǵulamasy Qoja Ahmet Iassaýı, qoı men qoıshynyń piri Shopan Ata t.b. shyqqan.
«Tektiden tekti týady» dep Atam Qazaq beker aıtpaǵan. Adaıdyń áıgili bıi Alshyn Meńdalyuly men zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy jáne qoǵam qaıratkeri Ábish Kekilbaevtarda osy Tobysh Ata urpaqtary bolyp tabylady.
«...Sol Edil dúnıeni titiretken qolbasshynyń biri bolǵan. Az jyldyń ishinde Eýropanyń ortasyn oıyp, iri memleket qurdy. Zamanynda kórgen adamdardyń sıpattaýynsha, syrt pishini eýropalyqtarǵa oǵash kórinse kerek: tapal boıly, qurysh deneli, qara tory, qysyq kóz, támpish muryn, kóse, túsi sýyq, aıbarly. ...ór kókirek, tákappar, aıbatty, asa aılaker, óz týmalaryna ǵana emes, jaýyna da ádiletti basshy boldy, sondyqtan da buratana halyqtar da oǵan óz yrqymen baǵyndy».
Bul – eýropalyqtardyń pikiri, F.A.Brokgaýz ben I.A.Efronnyń «Ensıklopedıalyq luǵatynan» alyp otyrmyn dep jazypty B.Q.Albanı óziniń «Qazaqıa» atty kitabynda. Almaty 1998. (23 bet).
Osy Tobyshtardyń urpaqtarynan, ıaǵnı Edil qaǵannyń arǵy atalarynan ejelgi tarıhtaǵy áıgilileriniń biri Alyp Er Tobysh bolyp tabylady.
Tobysh – Orazdyń urpaǵy Alyp Er Tobysh (parsy jazba derekterinde Afrasıab, «avestalyq» esimi «Frangrasıan», keıbir derekterde Alyp er Toba, Alyp er Tona, Alyp er Tońa, Alyp er Tonǵa, Alyp er Tunǵa) jaıly Mahmýd Qashqarı derekti birneshe tarıhı novelalardan turatyn «Túrki ústeýleriniń sózdigi» degen belgili eńbeginde tómendegideı derek beredi. «Qazoıynnyń tóńireginde Afrasıabtyń qyzy Qaz Faranqyz ań aýlaǵan Qum bekinis bar. Afrasıab Mary qalasyn turǵyzǵan. Qazirgi Jarykent qalasynyń túbinde Dızraın nemese Mys qamalynyń qaldyqtary saqtalǵan. M. Qashqarıdiń aıtýynsha Qaz Faranqyzdyń jubaıy Sıaýysh osynda óltirilgen». (Qazaqstan tarıhy 1 tom. 65 bet).
Evrosentrıstik tanymdaǵy ǵalymdar sanaly túrde tumshalaǵan skıfter, saqtar týraly tarıhı zertteýler kereǵar bolyp kele jatqany da shyndyq. Mýrat Adjı Reseı tarıhshylarynyń skıfter men saqtar týraly tarıhı shyndyqtardyń betip ashpaýǵa tyrysyp otyrǵan dúmbilez qalpyn dáleldi de nanymdy túrde synǵa aldy. Mine, osy qubylystardy eskere otyryp, bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi Ú11 ǵasyrda túrik taıpalaryn biriktirip, uly Turan ólkesinde qurylǵan uly qaǵandyq haqynda sóz etkimiz keledi. Bular týraly tarıhı jazba derek kózderi zoroastrızm dininiń qasıetti kitaby «Avestada» baıandalǵan. Turannyń uly qaǵany Alyp Er Tońa «Avestada» Afrasıab atymen berilip otyrady. («Avesta». Tegeran, 1991, 1-2 tom).
«Alyp Er Tońa nemese Afrasıab Turan jerinen shyqqan uly tarıhı tulǵa ekenin búkil álem jurtshylyǵy moıyndaıdy.
Afrasıab «Avestada» da tarıhı tulǵa ári mıfologıalyq keıipker retinde tanylady. Biraq bizder Alyp Er Tońanyń tarıhtaǵy Afrasıab qaǵan ekendigin, al Afrasıabtyń ózi Alyp Er Tońa ekenin kópke deıin ajyrata almaı keldik emes pe? Qashan Júsip Balasaǵunnyń «Qutatǵý biligin» oqyǵanda, Alyp Er Tońa ekenin bir aq bildik emes pe? Osydan keıin ǵana uly fılolog M.Qashqarıdiń «Túrik sózdiginde» epostyq jyr úzindilerindegi bas keıipker Alyp Er Tońaǵa nazar aýdara bastadyq.
Turannyń uly qaǵany Alyp Er Tońany tarıhta bolǵan, bolyp ótken tarıhı tulǵa retinde jáne ol jaıly jazylǵan epıkalyq tarıhı jyr úzindilerindegi basty keıipker retinde tanyp bilýge umtyldyq.
Alyp Er Tońanyń azan shaqyryp qoıǵan aty Madaı (Man Adaı. Iaǵnı Mańǵystaýlyq Adaılar M.Q.) ekendigin bilip otyrmyz... Al, Alyp Er Tońa onyń halyq atap ketken madaq aty eken. «Alyp» degen sóz búkil túrik halyqtaryna ortaq maǵynada aıtylatyn óte kúshti batyr, qolbasshy bahadúr degen maǵynany beredi eken. «Er» sózi batyrlyǵymen dańqy shyǵyp, búkil júrt ardaqtaǵan arystan júrekti, jolbarys júrekti jaýynger jandarǵa beriledi eken. Mysaly, qazaq epostaryndaǵy Ersaıyn, Ertarǵyn, Erkókshe ataýlarynan kórinip tur.
Afrasıabtyń artynda Barmaq, Barsaǵan degen uldary men Qaz esimdi qyz qalǵan. Qyzy Kazvın, Kým qalalaryn saldyryp, Shý ózeni boıynda bolyp qala salýmen de aınalysqan.
Alyp Er Tońa tarıhı tulǵa bolýy sebepti de tarıhshy M.H.Dýlatı onyń ata tek shejiresine nazar aýdarǵan. Óıtkeni M.H.Dýlatıdiń ózi Alyp Er Tońa bılegen Turan jeriniń bir ólkesiniń tarıhy men shejire, ańyz-áńgimelerin jasynan oıǵa toqyp, ótken tarıh qoınaýynan syr tartqandyqtan da Iran-Turan halyqtarynyń ótkenine oı jibermeı tura almaǵan. ...M.H. Dýlatıdiń málimdeýinde Uly Turannyń uly qaǵanynyń arǵy babasy – Afrıddýń. Odan týǵan Tur, onyń uly Dad Nıshın, odan taraǵan Pıshennen Alyp Er Tońa týady. Alyp Er Tońanyń atategi aıtýly túrik taıpalarynyń birinen shyqqanyn Bıchýrın de atap ótedi.
...Alyp Er Tońa týraly epıkalyq tarıhı jyrdyń tilinde arab, parsy tilderindegi sózder ushyraspaıdy. Taza móldir sol tusta sóılengen túrik tili negizinde jazylǵan» (M.Myrzahmetuly «Túrkistan Taraz arasy...» Astana-2002. 159-162 better).
Turan demekshi, Mańǵystaýdaǵy Tur, Turan, Qara Turan, Bel Turan (naǵyz Turan) degen toponomıkalyq ataýlar Turandyqtardyń teginiń Qazaq ekendiginen aıqyn habar berip turǵan joq pa? Endi osynyń ústine Atam Qazaqtyń sózdik qoryndaǵy Turannyń sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) Ur, Ura, Uran, Úr, Túr, Túrik (Tur jigi (rýy)) degen uǵymdar men el esimdi qosyp qoısańyz tipti de jańylyspaısyz.
«Túrikterdiń uly hany Afrasıabty Tonǵa Alyp Er dep ataıtyn edi. Bul – jolbarys sıaqty kúshti batyr adam deý «(Mahmýd Qoshǵarı. Devoný lýǵot ıt-týrk. T.111, Toshkent, 379 bet).
«Shahnamada» «Afrasıab – Pashanǵuly, al Pashang Zadshamuly, Zadsham Týruly, Týr Farıdýnuly» delingen.
«Býndahıshn» atty eńbekte: «Afrasıab-Panaǵuly, Pashang Zaeshm (Zadshamuly), ol Týrguly, Týrg Senden Isápuly, bul bolsa Fereıdýnuly (Farıdýn)», - dep jazylǵan.
«Shahnamada» Núzárdiń kóptegen batyrlyq áreketteri sýretteledi. Iran men Turan arasyndaǵy bir keskilesken shaıqasta Núzár Afrasıab qolynan qaza tabady. Afrasıab osylaısha, bir kezderi Mánoýchehrdiń qolynan qaza tapqan atasy Týrdyń kegin alady. Sodan Iran eli úlken daǵdarysqa ushyrap, Afrasıab on eki jyl boıy Iran taǵyna otyrady. ( S.Ábýshárip. «Turannyń uly qaǵany – Alyp er Tonǵa». Alash jornaly. №5 (26), 2009).
«Saqtardyń ırandyqtar Afrasıab dep ataǵan asa kórnekti de qýatty kósemderiniń biri Alyp er Tońa. Ǵundardyń bolashaq basshysy Móde Afrasıabtyń onynshy urpaǵy. Afrasıab b.z.b. Úİİ ǵasyrda ómir súrgen» - dep jazypty Ilmaz Oztýna «Ospan memleketiniń tarıhy» atty eńbeginde. (Stambýl. 1986. 22 bet).
«Myrza Haıdar Dýlattyń ózi jáne eńbegi týraly túrkitanýshy ǵalym N.Kelimbetov: «Qazaqtyń tuńǵysh tarıhshysy Haıdar Dýlattyń aıtýy boıynsha Alyp er Tońa batyrdyń, ıaǵnı Afrasıabtyń ákesi Pıshen (Beshen), Pıshendad – Nıshınniń balasy, Dad Pıshın – Turdyń balasy, Al Tur bolsa, Afrıdýnnyń balasy, bul derekter «Tarıh-ı-Gýzıde» kitaby boıynsha keltirilip otyr. Al, munyń ózi Hoja Rashıd-ed-dın eńbeginen alynǵan edi» (24,17), Myrza Haıdardyń eńbegin tarıhı derek retinde paıdalanǵan (Islam Jemeneı. Muhammed Haıdar Dýlat (Monografıa) Almaty-2007. 51 bet).
Ózderińiz kórip otyrǵandaı Alyp er Tobyshtyń tegi ár túrli derek kózderinde ár túrli bolyp jazylǵan. Buzylmaı jazylǵany jalǵyz Tur atamyzdyń aty. Sebebi, Tur atamyzdyń atyn buzyp jazsań, buǵan eshkim de senbes edi. Búkil Túrik pen Turan atanǵan elder bastaýyn osy atamyzdyń atynan alady.
Báriniń ishinde shyndyqqa keletini Muhammed Haıdar Dýlatıdyń keltirgen deregi bolyp tabylady. Bul jerde Alyp er Tońany – Alyp er Tobysh,
