Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev óziniń «100 qadam» atty Qazaqstan Respýblıkasynyń damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna kirý jónindegi josparynyń 82-qadamynda: «Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi qasynan medısınalyq qyzmet sapasy boıynsha birlesken komısıany qurý kerek. Basty maqsat: Medısınalyq qyzmet kórsetýdiń aldyńǵy qatarly standarttaryn engizý (emdeý hattamalary, kadrlar ázirleý, dári-dármekpen qamtamasyz etý, sapaly jáne qoljetimdi baqylaý)» dep aıryqsha atap kórsetken-di. Elbasymyzdyń el saýlyǵyna erekshe mán berýiniń arqasynda otandyq medısınamyzdyń tasy órge domalap, damýdyń dańǵyl jolymen júrip keledi. Árıne, bul turǵyda Elbasy pármenimen qolǵa alynǵan osy saladaǵy arnaýly baǵdarlamalardyń septigi tıip kele jatqany sózsiz. Atap aıtqanda «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý kezeńinde halyq densaýlyǵynyń jaqsara túskendigin ańdaımyz.

Basty baılyǵymyzǵa beı-jaı qaramaýymyz kerek

Degenmen, Juqtyrylǵan ımýnıtet tapshylyǵynyń sındromy (JITS) sıaqty ǵasyr derti ózge shet memleketter sekildi Qazaqstandy da aınalyp ótpedi. On toǵyzynshy ǵasyrdyń sońynda Batys-Ortalyq Afrıkada paıda bolǵan SPID eń alǵash ret 1981 jyly AQSH-ta belgili bolǵan-dy. Ǵylym men tehnıka qaryshtap damyǵan búgingideı kúnniń ózinde osy bir qaterli dertti emdeýdiń túrli tásilderi bar ekeni belgili. Biraq onyń qaısibiri de aýrýdan 100 paıyz aıyqtyra almasy anyq. Tek atalmysh derttiń kesirinen ómirimen qoshtasatyndardyń sanyn belgili bir dárejede ǵana azaıtýǵa septigin tıgizedi. Tek Qazaqstandy ǵana emes, álemdi alańdatqan bul derttiń oshaǵy – Afrıka ekeni de belgili. Bul elde SPID-ke shaldyqqandardyń 68 paıyzy – osy aımaqtyń turǵyndary eken. Afrıka elderinde jańadan dúnıe esigin ashqan sábılerdiń 90 paıyzǵa jýyǵy qaterli derttiń azabyn ana qursaǵynda jatqan sátten bastap tartatyn kórinedi.
Máselen, Astana qalasynda 1997 jyly VICH juqpasyn juqtyrǵan eki adam tirkeýge alynsa, odan beri resmı túrde 855 jaǵdaı tirkelipti. Búgingi kúni Astana qalasyndaǵy «SPID-tiń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres» ortalyǵynda 500-den asa adam tirkeýde turady. Olardyń 49 paıyzyn jumyssyzdar qurasa (VICH naýqasy anyqtalǵanda eshqaıda jumys istemegender), al 10 paıyzy túrmede otyrǵandar. Sondaı-aq, 39 paıyzy túrli jumys atqaratyn adamdar eken.
Astanadaǵy «SPID-tiń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres» ortalyǵynyń basshysy Saltanat Mýsınanyń aıtýynsha, VICH-ke shaldyqqan naýqastardy SPID-tiń satysyna jetkizbeý – ortalyqtyń basty maqsattarynyń biri eken.
Bul indetti quryqtaý úshin memleket tarapynan tıisti qoldaý kórsetilip, kóptegen sharalar atqarylyp-aq jatyr. Degenmen, kúni búginge deıin qaterli dertke bir shaldyqqan jandardyń arasynda qulan taza aıyǵyp ketkenderi kezdespepti. Juqtyrylǵan ımýnıtet tapshylyǵynyń sındromymen zardap shegetin bir naýqastyń em-sharasy úshin memleket tarapynan jyl saıyn 500-900 myń teńge kóleminde qarjy jumsalady eken. Sondaı-aq, jylyna kem degende eki ret zerthanalyq tekseristen ótip turatyny taǵy bar. Qarap otyrsaq bir naýqastyń emi úshin az qarjy jumsalmaıdy eken. Al eń bastysy bul indetke ilikkenderdiń ómirine tóngen qaýiptiń kúshtiligi. Osy tusta: «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degen halyq naqylynyń teginnen tegin aıtylmaǵanyna kóz jetkize túsesiń. Bul turǵyda halyqtyń densaýlyq týraly saýattylyǵy syrqattyń aldyn alýǵa birshama septespek. Iaǵnı árbirimiz basty baılyǵymyz – densaýlyǵymyzǵa beı-jaı qaramaýymyz kerek.

Qaterli dert álem nazarynda

Ǵasyr derti tek qazaq elin ǵana emes, búkil álemdi alańdatyp otyrǵany sózsiz. Máselen, BUU-na múshe elderdiń ýaǵdalasqan ortaq maqsattarynyń biri – SPID, bezgek, týberkýlez sıaqty aýrýlarmen kúresý jáne olardyń taralý deńgeıin tómendetý. Osy maqsatta aýqymdy sharalar atqaryldy da. Álemdik qaýymdastyq SPID-ke qarsy der kezinde jedel sharalar qoldana bildi. Eger óıtpegen jaǵdaıda, 2014 jylǵa deıin SPID-ke shaldyǵý jaıty 6 mln. adamdy quraýy múmkin edi.
Sondyqtan da álemdik qaýym­dastyq tıimdi sheshim qabyldap, basty ınvestısıany SPID daǵ­darysyn sheshýge jumsady. Statıskalyq málimetterge súıen­sek, SPID pen bezgek sıaqty aýrýlarmen kúresý salasyna maqsatty túrde salynǵan ınvestısıalar buryn-sońdy bolmaǵan nátıje berdi. Máselen, 2000-2015 jyldar aralyǵynda 6 mln. 200 myńnan astam adam bezgek aýrýynan qutqaryldy. Álemniń jer-jerindegi 2 mlrd. 100 mln. adam jaqsartylǵan medısınalyq nysandarǵa barýǵa múmkindik aldy. VICH dertine shaldyqqan 34 mln. adamnyń 8 mıllıony qazir vırýsqa qarsy em alyp jatyr. Bul turǵydaǵy júıeli jumys jalǵasyn tapsa, dúnıejúzilik emdeý maqsattaryna jetý múmkindikteri týatyny anyq.
BUU-nyń esebi boıynsha, 2020 jylǵa deıin osy aýrýmen kúresý úshin quny 31,9 mlrd dollardy quraıtyn ınvestısıa qajet eken. Al 2030 jylǵa deıin qosymsha 29,3 mlrd. dollar bólinýi tıis. Sonda álem boıynsha bul aýrýdyń tamyryna balta shaýyp, SPID-ten taza qoǵamda ómir súrýge múmkindik týmaq. BUU-nyń SPID-pen kúres baǵdarlamasy bul aýrýdyń 2030 jylǵa deıin tolyǵymen joıýǵa mol múmkindiktiń bar ekendigin kórsetedi.

Opıoıdty almastyrýshy terapıa – SPID-pen kúresýdiń negizgi tásili

«Jumyla kótergen júk jeńil» demekshi elimizde SPID-pen qarsy kúres sharalaryna qoǵamdyq qorlar da belsene atsalysýda. Munyń ózi atalmysh derttiń qaýiptiligin azaıtýǵa septigin tıgizetini sózsiz.
QR Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń qoldaýymen «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qory Juqtyrylǵan ımýnıtet tapshylyǵynyń sındromynyń aldyn alý jáne onymen kúresý jónindegi respýblıkalyq ortalyqpen jáne QR Psıhıatrıa, psıhoterapıa jáne narkologıa jónindegi respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbe­lik ortalyǵymen birlese otyryp, AQSH-nyń Halyqaralyq damý agenttiginiń «Tıimdi basqarýdy qoldaý bastamasy» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqstanda AITV/JITS-yn aldyn alý, testileý jáne emdeý boıynsha normatıvtik-quqyqtyq bazany jaqsartý» jobasyn júzege asyrýda. Aýqymdy shara Ortalyq Azıa Eýrazıa qorynyń demeýshilik etýimen ótkizilgendigin atap aıtýymyz kerek.
«Aman-saýlyq» qoǵamdyq qorynyń uıymdastyrýymen atalmysh joba aıasynda ótken pres-konferensıada elimizdegi opıoıdty almastyrýshy terapıany qoldaný máselesi jiti talqylandy. Jıynǵa «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Baqyt Túmenova, Almaty qalasy Densaýlyq saqtaý basqarmasy basshysynyń orynbasary Gúlnar Qulqaeva, QR Psıhıatrıa, psıhoterapıa jáne narkologıa jónindegi respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Baqytjan Nuralıev, «AITV-men ómir súretin tulǵalardyń Ortalyq Azıa qaýymdastyǵy» ZTB prezıdenti Nuráli Amanjolovtar qatysyp, ǵasyr dertimen kúresýdiń tıimdi joldaryn ortaǵa saldy. Sondaı-aq, bul turǵyda atqarylyp jatqan isterdi de tilge tıek etti.
Elimizde opıoıdty almastyrýshy terapıany (OAT) eń AITV/JITS-yn aldyn alý, testileý faktor retinde qoljetimdilikti jáne onyń turaqtylyǵyn artty­rýǵa arnalǵan normatıvtik-quqyqtyq baza jobalaryn daıyndap, QR Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń qaraýyna usyný – jobanyń basty maqsaty. Mamandardyń pikirinshe, Qazaqstanda VICH indetiniń taralýy birinshi kezekte ıneksıalardy qoldaný kezinde qaýipsizdikti saqtamaýmen, sondaı-aq, qaýipti jynystyq júris-turysqa boı aldyrýmen baılanysty. Metadondy qoldana otyryp júzege asyrylatyn OAT baǵdarlamasy ıneksıalyq esirtkilerdi qoldanatyn tulǵalar arasyndaǵy VICH-ke qarsy tıimdi árekettiń biri. Bul halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan tájirıbe. Alaıda Qazaqstan Respýblıkasynda OAT baǵdarlamasyn endirý aýqymy tómen. Statısıkalyq málimetterge sáıkes densaýlyq saqtaý mekemeleri esepke ilingen ıneksıalyq esirtkilerdi qoldanatyn tulǵalardyń 0,24%-yn ǵana OAT-men qamtamasyz etedi. Al jazany oryndaý júıelerinde atalmysh baǵdarlama usynylmaıdy da. VICH-ke tegeýrindi tosqaýyl qoıý úshin opıoıdty almastyrýshy terapıany qoldanatyndardyń qatary kem degende 30-40%-dy quraýy tıis.
Ol úshin álbette OAT-ǵa degen qoljetimdilik shekteýli bolmaýy tıis. Tipti bul turǵyda normatıvtik-quqyqtyq jáne áleýmettik keder­giler de kezikpeýi tıis.
«Zalaldy tómendetýge baǵyttal­ǵan tásildeme – quqyqty qorǵaýdyń eń tıimdi joly retinde sanalady. Bul úshin álbette opıoıdty almastyrýshy terapıa taptyrmas qural. Bul óz kezeginde VICH-ke shaldyqqan adamdardyń azabyn jeńildetip, osy dertke ushyraǵandardyń sanyn azaıtýǵa septigin tıgizedi. Ol úshin árıne, búkil respýblıka boıynsha OAT-nyń aýqymyn keńeıtý mindeti tur» deıdi «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Baqyt Túmenova.
2016 jyldyń 13-qańtarynda metadon memlekettik tirkeýge alynyp, QR Dárilik zattardyń tizimine engeni belgili. Opıoıdty almas­tyrýshy terapıanyń tıimdiligin túsindirý maqsatynda elimizdiń kóptegen aımaqtarynda qoǵamdyq tyńdaýlar uıymdastyrylyp, túsindirý jumystary júrgizildi. Nátıjesinde búginde atalmysh baǵdarlamany qoldanýshylardyń sany 315 adamǵa jetip otyr.

SPID kún tártibinen túsken emes…

Ǵasyr dertiniń qaterliligi qandaı bolsa, ol barlyq memleket úshin sonshalyqty ózekti. Sondyqtan da bul másele kún tártibinen túspeı keledi.
Jaqynda ǵana Senat tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev kúlli álemdegi densaýlyq saqtaý salasynyń sapasy men tıimdiligin arttyrýǵa eleýli úles qosqan belgili ǵalym, BUU Bas hatshysynyń Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azıadaǵy VICH/SPID jónindegi Arnaýly ókili Mıshel Kazachkınmen kezdesti. Basqosý barysynda Q.Toqaev juqpaly aýrýlar jáne syrqattarmen ornyqty kúresti damytý salasy BUU-nyń jańa Kún tártibi aıasyndaǵy basymdyqtardyń biri retinde belgilengenin atap ótti. «2030 jyldarǵa qaraı VICH/SPID indetterin joıý – halyqaralyq qoǵamdastyqtan úılesimdi is-qımyl talap etetin ortaq mindetimiz» dep atap ótti Senat tóraǵasy.
Sondyqtan, Qazaqstan BUU alańdaryndaǵy SPID-ke qatysty sharalarǵa belsene aralasyp keledi. «Ǵylym esirtkiler men VICH-ke qarsy», «Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azıa elderindegi VICH jáne ókpe aýrýlary» jáne basqa da birqatar halyqaralyq sharalardyń qos uıymdastyrýshysy boldy.
Qazaqstandaǵy ulttyq deńgeıdegi VICH/SPID-pen kúres jónindegi negizgi strategıalyq qujattarǵa 2050 jylǵa deıingi damý Strategıasy men «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasy (2011-2015 jyldardaǵy) da iske qosyldy. Tóraǵa VICH juqtyrǵandarǵa memlekettik búdjet qarjysy jáne halyqaralyq uıymdardyń tehnıkalyq kómegi esebinen tegin dárigerlik kómek kórsetiletinin aıtty. VICH/SPID-tiń aldyn alý salasynda jumys isteıtin úkimettik emes uıymdarǵa memlekettik qoldaý kórsetiletindigin de jetkizdi.
Q.Toqaev Almatyda IýNEIDS-tiń VICH/SPID-tiń taralýymen kúres jónindegi Ortalyq Azıa elderine arnalǵan sýbaımaqtyq keńsesin ashý týraly sheshimine qoldaý bildirdi. Aldaǵy ýaqytta atalǵan keńse ashylsa, bul turǵydaǵy jumystardyń aýqymy odan ári keńeıe túspek.
BUU Bas hatshysynyń Arnaýly ókili Mıshel Kazachkın Qazaqstan Ortalyq Azıadaǵy mıgranttar arasyndaǵy VICH/SPID jáne ókpe aýrýlarymen naýqastaný máselelerinde olardy ýaqytynda emdeý maqsatyndaǵy úılestirýshi rólin ala alatyndyǵyn atap ótti. SPID-syndy qaterli dertpen kúres jolynda memleket joǵary dárejede qoldaý kórsetip otyr. Sondyqtan da bizdiń elde bul turǵydaǵy qarqyndy kúres áli de óz jalǵasyn taba bermek. Al, tyndyrymdy tirlikter atqarylǵan jerde nátıjeniń bolatyny da sózsiz.

Aqtolqyn TÁJİKOVA

qazaquni.kz