Ótken ǵasyrda qazaq halqy talaı qıyn-qystaý kezeńnen ótýge májbúr boldy. Ásirese, qazaq qyzdary bilimnen qur qalyp, otbasy, oshaq qasynan shyǵa almady. Olardyń bilimge degen qushtarlyqtary janbaı jatyp sóndi. Buǵan sol zamandaǵy Keńes ókimetiniń jymysqy saıasatymen ýlanǵan jasy úlkenderimiz sebep bolsa kerek. Osyny eskergen qazaq qoǵamynyń “qaımaqtary” orys, tatar qyzdaryna úılendi. Olardyń ózin-ózi baǵalaýy men psıhologıalyq mádenıettiniń aldynda bas ıdi.
XX ǵasyrdyń 20-30 jyldary qazaq zıalylary kóbinese orys jáne tatar ultynyń qyzdaryna úılendi. Mysaly, Muhtar Áýezovtiń áıeli – Valentına Nıkolaıqyzy, Ahmet Baıtursynovtyń áıeli – Bádrısafa Ivanqyzy, Álıhan Bókeıhanovtyń áıeli – Elena Iakovqyzy, Júsipbek Aımaýytovtyń áıeli – Evgenıa Kırıllqyzy, Qanysh Sátbaevtyń áıeli – Taısıa Alekseıqyzy jáne t.b.-lar. Qazaq zıalylarynyń orys qyzdaryna úılenýine ishki jáne syrtqy estetıkalyq mádenıeti mol qazaq qyzdarynyń joq bolýy sebep bolsa kerek. Ol zamanda halqymyz úshin bilim birinshi orynda emes-ti. Al munyń astarynda Keńes ókimetiniń jymysqy saıasaty jatyr.
Ahmet Baıtursynov pen Aleksandra Ivanqyzy
Ahmet Baıtursynov tatar kópesi Muhammed-Sadyqtyń Bádrısafa qyzyna ǵashyq bolady. Sum ajal boıjetkenniń ómirin erte alady. Osydan keıin Ahań qazaq jerine kelgen ormanshy Ivannyń qyzymen kóńil jarastyrady. Olar úılengende Ahmet 25 jasta, al jary 19-da bolatyn. Olardyń mahabbatynyń kýási bolǵan “Muǵalim” atty kól de bar. Dese de, qalyń qazaq bul aralas nekeni qabyldaýdan bas tartady. Tipti, jurt arasynda Ahmettiń boıdaq bolǵanyn aıtyp qaýeset taratady. Jaqyndarynan qoldaý tappaǵandyqtan, qos ǵashyq nekelerin Troısk qalasynda qıýǵa májbúr bolady. Osy jerde Aleksandra ıslam dinin qabyldap, eki aı boıy dinı dárister tyńdaıdy.
Ahmettiń qalaýymen oǵan musylmansha at qoıylady. Bádrısafa arabshadan aýdarǵanda “Badrýn” — tolyq aı, “safa” — kirshiksiz taza degen maǵynany bildiredi. Ahmet pen Bádrısafanyń ózderinen týǵan balalary bolmaǵan. Olar Aýmat, Qazıhan, Sholpan esimdi úsh bala asyrap alǵan. Qazıhan men Aýmat erterek qaıtys bolyp, Sholpan anasymen birge aıdaýda bolady. Kóp ǵalym men jazýshy Ahmettiń qyzǵa ıkemsiz bolǵandyǵyn aıtady. Dese de, muny teriske shyǵaratyn Ahańnyń óleńderi kóp. Solardyń biri – kelesi jaryna arnalǵan óleńi:
Surasańyz esimi Aleksandra Ivanovna,
Rızamyn qudaıdyń ony maǵan qıǵanyna.
Bir kápirdi musylman qylyp saýaptapsam,
Turmaı ma on moldanyń ımanyna.
Álıhan Bókeıhanov pen Elena Iakovqyzy
Alash ardaqtysy Álıhan Bókeıhanov ta orys qyzyn jar etken. Álıhantanýshy ǵalymdardyń zertteýinshe, 35-36 jasynda úılengen. Ol 1985 jyly Omby qalasyndaǵy Orman sharýashylyǵy ýchılıshesine jumysqa turady. Sol jerde matematıka páninen sabaq berip, shákirt tárbıeleıdi. Artynsha “Stepnoı kraı” gazetine jumysqa turady. Jumys barysynda saıasatker Iakov Sevostánovpen tanysyp, etene jaqyn aralasady. Ekeýiniń saıasat pen qoǵamdyq qozǵalystarǵa degen kózqarasy bir bolyp shyǵady. Jaqyn qarym-qatynas ornata kele saıasatkerdiń qyzy Elenamen de tanysady. Iakov myrza bir kúni qyzyn shaqyrtyp, Álıhan ekeýine aq batasyn beredi. Alaıda Álıhannyń anasy bul aralas nekege qarsy bolady.
Bul týraly ǵalym Sultan Han Aqquly da pikir bildirgen-di. “Álıhannyń jeke ómirine qatysty málimetterde úılenýine baılanysty oqıǵalar beımálim kúıinde qalyp otyr. Onyń ózge ulttyń jáne onyń ústine hrıstán dininiń qyzyna úılengendigi – basty qupıa emes. Álıhan ózine qalyńdyq retinde orys qyzyn, Elena Iakovlevna Sevostánovnany tańdady”, – dep jazady ol eńbekteriniń birinde. Álıhan men Elenanyń 1903 jyly Elızaveta, 1904 jyly uly Sergeı dúnıege keledi. Alash ardaqtysy qyzyn Zeınep, ulyn Ókitaı dep ataıdy. Ókinishke oraı, Álıhan Bókeıhanovtyń ózine de, onyń balalary men nemeresine de týǵan jerinen topyraq buıyrmady. Barlyǵy Máskeý qalasynda jerlendi.
Muhtar Áýezov pen Valentına Nıkolaıqyzy
Qalyń qazaqty álemge tanytqan Muhtar Áýezov te orys qyzyna úılengen. Birneshe áıel alǵanyna qaramastan, jazýshy otbasylyq ómirdiń baqytyn sezine almaǵan. Onyń Raıhan, Kámıla, Valentına esimdi úsh áıeli bolǵan. Raıhanǵa aýyldyń oıyn-saýyq keshteriniń birinde ǵashyq bolady. Ákesiniń arqasynda onyń otbasymen tanysyp, aqyry úılenedi. Arada biraz ýaqyt ótken soń, Muhtar Áýezov Semeıge bilim qýyp ketedi. Osy jerde Abaıdyń nemeresi Kámılamen tanysady. Araǵa adamdar salyp júrip oǵan da qol jetkizedi. Ekeýi qolustasyp Lenıngrad qalasyna attanady. Atalǵan qalanyń aýa-raıy Kámıla qyzǵa jaqpaı qalady. Sóıtip ol jalǵyz aýylǵa qaıtady.
Kámıla Muhtar elge oralmaı qoıǵan soń, ishqusadan qaıtys bolady. Jaqyndarynyń aıtýynsha, Muhtar ómiriniń sońyna deıin áıeliniń ólimi úshin ózin kinálap ótken. Kinásin jýyp-shaıý úshin marqum Kámıladan “Abaı joly” arqyly keshirim suraıdy. Kámılanyń qazasynan keıin orys qyzy Valentınamen kóńil jarastyrady. Biraq, bul joly da otbasylyq ómirdiń baqytyn sezine almaı İlıas Jansúgirovtiń jesiri Fatıma Ǵabıtovamen kóńil qosady. Ekeýiniń mahabbatynan Murat Áýezov dúnıege keledi. Áýezov budan ózge Nadá, Gúlban, Olga, Rázıa, Ǵaını, Máspen, Kúlán, Orazken, Aqqal esimdi sylqymdarǵa ǵashyq bolǵan.
Mustafa Shoqaı men Marına Gorına
Mustafa Shoqaı taǵdyrdyń tálkegimen 1918 jyly Tashkent qalasyna qashýǵa májbúr bolady. Osy jerde eki aı turaqtap, sáýir aıynda burynǵy tanysy Marıa Gorınamen nekelesedi. 1918 jyldyń 1 mamyrynda qaıyn atasy Gorınnyń ótinishimen Tashkentten Máskeýge attanady. Bul ýaqytta Marıa Máskeýdiń opera teatrlarynyń birinen shaqyrtý alǵan bolatyn.
Fransıanyń Nojan-súr-Marn qalasynda Mustafa Shoqaıǵa eskertkish ornatylǵan. Áıeliniń arqasynda Eýropa halqy onyń kóptegen eńbegin oqyǵan. Osyny eskergen Fransıaǵa barǵan “Mustafa Shoqaıdyń qazaq jáne fransýz dostyǵy” uıymynyń qazaqstandyq músheleri Marıanyń beıitine baryp topyraq salady. Sol kezde ákimshilik Gorınanyń 1969 jyldyń 14 sáýirinde qaıtys bolǵanyn aıtqan. Marıa qaıtys bolarynan 4 jyl buryn ózin jerleıtin oryndy tańdap, ony 50 jylǵa jalǵa alyp qoıǵan eken. Bul merzim aıaqtalǵandyqtan, Qyzylorda ákimi Murat Muhammed taǵy da 770 eýro tólep (shetelde jer satylmaıdy, ony tek jalǵa beredi), merzimdi taǵy 50 jylǵa uzartty.
Qanysh Sátbaev pen Taısıa Alekseıqyzy
Geolog Qanysh Sátbaevtyń eńbekteri týraly jıi aıtylsa da, otbasylyq ómiri men urpaqtary týraly málimet tasada qalyp qoıady. Ǵalymnyń eki áıeli bolǵan. Osy áıelderinen súıgen alty balanyń ekeýi shetinep, bireýi eresek shaǵynda qaıtys bolady. Birinshi áıeli Shárıpadan Shámshıabaný, Hanısa esimdi eki qyz súıedi. Al ekinshi áıeli Taısıadan Meıiz atty bir qyzy bar.
Baqytjan Baıqadamov pen Valentına Panfılova
Qazaq kompozıtory, hor óneriniń negizin salýshy Baqytjan Baıqadamov pen Valentına Panfılovanyń otbasynda Aıgúl, Alýa esimdi eki qyz dúnıege kelgen. Arýlar áli kúnge deıin ata-analarynyń adal esimin saqtap qalý úshin eńbektenetindikterin aıtady. “Biz almatylyqtar ózderiniń kimniń balasy ekenin bilmegen zamanda týyp-óstik. Ol ýaqytta áke-sheshesiniń aty dúrkirep turǵan jandardy ǵana tanıtyn edi. Olardyń qatarynda biz – Baıqadamovtar da boldyq. Sebebi, tańerteń radıo qosylǵan kezde, meniń ákemniń ánderi shyrqalatyn. Qazirdiń ózinde bizdi “Baıqadamovtyń qyzdary”, “Panfılovtyń nemereleri” dep tanystyrady.
Bul “leıtenant Shmıdtiń balalary” degendeı estiledi. Biraq, biz eshýaqytta ata-babamyzdyń tanymaldylyǵyn paıdalanýǵa tyrysqan emespiz. Taǵdyryma rızamyn, tegimdi de qurmetteımin. Ákem hor óneriniń negizin saldy, onyń atynda kósheler bar. Atamnyń tegin meni Gogol-Panfılov kósheleriniń qıylysynda kólik qaǵyp, qashyp ketken kezde ǵana paıdalanǵanmyn. Men kóliktiń nómirin este saqtap qalǵandyqtan, artynsha ol zulym ustaldy. Telefonnan oǵan “Aqymaq, sen meni atamnyń atyndaǵy kósheniń boıynda qaǵyp kettiń” dep aıqaılaǵan bolatynmyn”, – deıdi kompozıtordyń qyzy Alýa “Jańa urpaq” basylymyna bergen suhbatynda.
Júsipbek Aımaýytov pen Evgenıa Kırıllqyzy
Júsipbek Aımaýytov ómirinde eki ret otasqan. Ekeýinde de Vera Nıkolaıqyzy, Evgenıa Kırıllqyzy esimdi orys qyzdaryna úılengen. Olardan Bektur, Janaq esimdi eki ul men Mýza esimdi bir qyz súıgen. Jazýshynyń ekinshi áıeliniń túri usqynsyzdaý bolypty. Muny Sábıt Muqanov ta baıqap, orys qyzyn Júsipbekke laıyq kórmegen eken. Tipti, osy týraly jazýshydan surap baǵady. Sonda Júsipbek Sábıtti Syrdyń jaǵasyna shaqyrady. Sábıt Muqanov ertesinde mejelengen jerge baryp, Júsipbek pen Evgenıanyń serýendep júrgenin kóredi. Kenet jazýshynyń áıeli sheshinip, sýǵa sekirip ketedi. Sonda jazýshy jaryn minsiz táni men ózine kútim jasaı biletindigi úshin súıetinin aıtqan eken. Evgenıanyń minsiz tánin kórgen Sábıt te jazýshynyń bul sózderine kúmán keltirmegen.
Alashtyń arystary men elimizge eńbegi sińgen tulǵalardan talantty balalardyń dúnıege keletini anyq. Búgin biri áke jolyn qýsa, endi biri ataqty tegin qanaǵat tutýdy jón kórgen. Qazaq zıalylary men olardyń súıgenderi birneshe balanyń ákesi men anasy emes. Olar – qazaq qoǵamy úshin ter tógip, elimizdiń jarqyn bolashaqqa bir qadam jaqyndaı túsýine sebepshi bolǵan jandar. Olardy árdaıym qadirlep, eńbekterin baǵalaý – mańdaıymyzǵa jazylǵan baq.
Materıal Stan.kz saıtynan alyndy
