Tabıǵı qor shekteýli. Sondyqtan, kóp elder qaıta óńdeýdi myqtap qolǵa alǵan. Ol ekonomıka men ekologıaǵa da jaǵymdy ózgerister ákeledi. Bir ǵana AQSH, qaldyqtardy óńdeýdiń esebinen qarjylyq qoryn, jylda 240 mlrd dollarǵa toltyrady. Al Germanıa tek jergilikti halyqtyń qoqysyn kádege jaratyp qana qoımaı, shet elden, isten shyqqan taýardy qabyldap, qalpyna keltirgeni úshin, mıllıon eýro alady.
Qazaqstanda qaldyqtardyń tek 5 paıyzy óńdeledi. Mundaı tómeńgi kórsetkishtiń ózindik sebepteri de joq emes. Elimizde qoqysty suryptap tastaýǵa arnalǵan jáshikter joqtyń qasy. Al isten shyqqan ónimdi qabyldaıtyn pýnkter úlken megapolısterdiń ózinde saýsaqpen sanarlyq. Onyń qaıda ornalasqany jóninde jergilikti halyq ta habarsyz. Sondyqtan, Qazaqstan halqy qoqysty suryptap tastap nemese arnaıy pýnkterge ótkizgennen góri, bir úıindige tastaǵandy jón kóredi. Sarapshylardyń aıtýynsha, turǵyndardy temirdeı tártipke úıretý úshin, bastapqy ýaqytta qaldyq úshin qarjy tólenýi kerek dep esepteıdi. Qazirgi tańda, eskirgen taýarlardy qabyldaıtyn pýnkterde, ónimniń kólemi men salmaǵyna qaraı aqsha beretini ras. Alaıda, ol mardymsyz. Máselen, makýlatýrany qabyldaıtyn pýnkter de, qaǵaz býmasynyń 1 kelesine 10 teńge tólenedi. Bul adamdarǵa túrtki bola almaıdy dep esepteıdi mamandar.
Atalmysh másele Eýropa men AQSH jáne Azıanyń kóptegen elderinde jolǵa qoıylǵan. Sebebi, bul memleketterde qoqysty suryptap tastaýǵa ábden daǵdylanǵan. Alǵashqy kezde AQSH-ta qoqysty ótkizgeni úshin qomaqty kólemdi qarjy berip otyrǵan. Amerıkada qaıta óńdeý salasy 19-shy ǵasyrdan bastap qolǵa alyndy. Sonyń esebinen, qazirgi tańda elde 56 myń kásiporyn jumys isteıdi. Al ekinshi márte óńdeýden ótken ónimdi paıdalanǵan kásipkerler úkimet tarapynan jeńildik túrindegi qoldaýǵa ıe bolady. Al Germanıada balany kishkentaı kezinen túrli oıyndar arqyly, qaı qaldyqty qaıda laqtyrý kerektigin úıretse, Shvesarıada óńdeýge keletin zatty tastaǵany úshin aıyppul qarastyrylǵan. Iaǵnı, Shvesarıa halqy tamaqtan ózgeni arnaıy stansıalarǵa habarlasyp, qaldyqtardy tapsyrady. Mamandar, dál osy tájirbıeni elimizge engizý qajet dep sanaıdy.
Qaldyqtardan záýlim-záýlim úıler boı kóteredi. Máselen, Sıngapýrda baspana qymbat bolǵandyqtan, plasıkten turmysy tómen otbasylarǵa úı salynady. Sebebi, qaıta óńdelgen materıaldardan turǵyzylǵan ǵımarat eki ese arzan. Shınadan dızeldi maı men bolat symdar jasap shyǵarady. Qaqpaqtardy úgittep tas jolǵa paıdalanady. Al Malaızıada tamaq qaldyqtarynan dızel otynyn jasaıdy. Jaramsyz gazet, kitaptan da, maılyq, qaǵaz sómke t.b jasap shyǵarady. Bul ný ormandardy typ-tıpyl qylǵanna góri, eń ońtaıly ádis. Al Qazaqstanda isten shyqqan kompúter men tońazytqyshtan qalǵan plasıkti zaǵıp jandar qoǵamyna ótkizedi. Olar odan qystyrǵysh pen ilgishter jasap shyǵarady. Japonıada qoqystyń 90 paıyzy qaıta qalpyna keltirilse, qalǵan óńdeýge kelmeıtin 10 paıyzyn elektr energıasyn alý úshin órteıdi. Germanıada elektr energıasynyń 6 paıyzyn dál osy qoqysty órteýden alady. Bul rette atalmysh elder tek ekonomıka turǵysynan ǵana utyp otyrǵan joq. Ekologıany da jaqsartýda. Sebebi, uzaq jyldar boıy saqtalǵan qoqys úıindisi, jer asty sýy men jer ústi sýlaryn lastap, aýaǵa nıtan sekildi ýly zattardy taratady. Sonymen qatar, túrli juqpaly aýrýlardyń paıda bolýyna septigin tıgizedi. Mamandardyń júrgizgen zertteýlerine sáıkes, plasık 50 - den 500 jylda topyraqqa sińse, alúmını – 600 jyl, al áınekke tipti mıllıonǵa jýyq jyl qajet. Osydan shyǵatyn qorytyndy - qaıta óńdeý salasyn myqtap qolǵa alý. Ol úkimet tarapynan qoldaýǵa ıe bolyp, halyq ta qoqysty suryptap tastap, qaldyqtardy arnaıy pýnkterge ótkizýdi kúndelikti daǵdyǵa aınaldyrý qajet. Mundaı qadammen, shet eldiń nátıjesine birden jetpesekte, kúnderdiń kúninde qol jetkizetinimiz anyq.
Qamshyger: Ásem ÁLMUHANBET
