Táýelsizdikke deıin orys tili qazaq eli úshin dúnıe tili, ǵylym tili, mádenıet tili, ult aralyq qatynas tili, uıytqylyq tili, óktemdiktiń tili bolatyn. Qazir zaman ózgerdi. Táýelsizdik alǵan qazaq eli óz tilimen álemge úńile bastady.
Búgingi tańda, orys tili qazaq eliniń ǵylym-tehnıka turǵysynan alǵa basýyna, jastarymyzdyń jańa kózqarastarmen qarýlanyp, dúnıe júzilik ǵylymı-tehnıkanyń aldynǵy kóshine ilesýine bóget bolýda.
Qazirgi álem tili - aǵylshyn tili. Álemdegi ınformasıanyń 70%-y aǵylshyn tilinde taralady. Qytaı elinde turatyn kompúterdi óte jaqsy meńgergen, aǵylshyn tilin jetik biletin, qytaı tilin óz ana tilindeı sóıleıtin, jeke mektep ashyp ultymyzdyń urpaqtaryn ǵylym-bilimge tárbıelep júrgen ultjandy baýyrymyz Yqylas Orazbaıuly «Úrimjiniń kórkem jigitteri» atty maqalasynda belgili bir seriktiktiń tor betine ıqýat qosý úshin qajetti ınformasıany jer sharyndaǵy jańa dúnıeni kúnbe-kún aýdaryp otyrady degen qytaı tilinde taba almaı, tek aǵylshyn tilinde tapqanyn, «Aǵylshyn tilin bilmeseń adymyń ashylmaıdy» degen sózdiń shyndyǵyna moıynsal bolǵandyǵyn aıtypty. Qytaı joǵary oqý ornynda jumys isteıtin hımıa ǵylymynyń doktory Kúndáýlet Álimájiuly bir áńgimesinde «Qytaıda doktorlyq jumyspen júrgende baıqaǵanym qazirgi qytaı ǵalymdary orys ǵylymyn, orys tilin mensinbeıdi eken» dep edi. Shyn máninde izdenip júrgen jandarǵa aǵylshyn tiliniń orys tilimen, qytaı tilimen salystyrǵanda álemniń, órkenıettiń, ǵylymnyń tili ekenin aıtý basy artyq sharýa.
Qazaq eli aǵylshyn tilin úırenýdiń mańyzdylyǵyn qansha dáriptegenimen, ádis-sharalar atqarǵanymen áli de aǵylshyn tilin qajetti deńgeıde jalpylastyra almady.
Orys tiliniń búgingi qazaq qoǵamynda tildik ortasy bar. Balalarymyz kishkentaı kezden oınap júrip oryssha úırenip alady. Orys tili - ǵylymnyń tili. Ony ıgergen bala aǵylshyn tilin bilmese de qajetti bilimdi, ınformasıany ınternet áleminen taba alady, málim deńgeıde óz qajetin jaqsy qanaǵattandyrady. Qazaqstannyń JOO-ǵy qazaq bólimsinde oqıtyn stýdentter dıplom jumystaryn jazý barysynda málimetterdi orys tildi derek kózderinen kóp paıdalanatyny belgili. Aǵylshyn tilindegi aqparattardy qaramaımyz. Tipti keıbir doktorlyq dısertasıamyzdyń orys tilindegi maqalalardyń kóshirmesi bolyp jatatyny kúlkili jaǵdaı. Bizdiń joǵary oqý oryndaǵy stýdentterimiz aǵylshyn tilin úırenip bas aýyrtpaı-aq, ózderiniń qajetin orys tilimen sheship toqmeıilsip jan qınamaı tirlik jasaıdy. Bul úrdis qazaq ǵylym álemin, qazaq mádenıetin, álem órkenıetiniń aldyńǵy legine shyǵarýǵa tosqaýyl bolady. Qazaqtyń rýhanı sanasyn orys qorasyna qamap qoıady. Oljas Súleımenov Qazaqstanǵa tolyq qandy táýelsizdik qaýypty dep qoryqqanymen, qazaq halqy qoryqpaıdy. Oljastyń bul sózi keshegi sanasy orystanǵan urpaqtyń jan aıqaıy.
«Qazaqstannyń bolashaǵy qazaq tilinde. Qazaq tili - qazaqstandyqtardy biriktirýshi kúsh» dep Elbasymyz aıtqanymen, aınalasynda qazaq tilin bilmeıtin qazaqtar az emes. Olardyń urpaqtary da qazaq tilin bilmeıdi. Oryssha suraqqa qazaqsha jaýap berseń jumystan qýylasyń.
Endi iske asyrylatyn úsh tuǵyrly til ıdeıasy. Mine bular búgingi bılik iske asyryp otyrǵan tirlikter. Úsh tuǵyrly til ıdeıasy orys tiliniń qurmeti úshin oılap tabylǵan ıdeıa. Áıtpese, zańdyq negizi, bedeli bar orys tilin bir tuǵyrǵa aınaldyryp, sanany aljastyrmaı, aǵylshyn tilin damytýdyń jańa sharalarymen aınalyssa, qazaq tili memelekettik tildik ornymen dáriptelse, orys tili aqyryndap yǵysatyn edi. Orys shovınızmi qaǵynyp turǵan búgingi tańda, orys tilin bilgen jas urpaǵymyz ózin álemniń qojasyndaı sezinýde. Eger qazaq elinde orys tiliniń qoldanylýy dál osy deńgeıden túspese, bolashaqta qazaq tili men orys tiliniń keskilesken kúresi týylýy múmkin.
Áli esimde. 2012 jyly kúz aıynda Astanadan Almatyǵa qaraı poezben jolǵa shyqtym. Qarsy tósektegi jas shamasy 26-lardaǵy jas qazaq jigitpen áńgimelestim. Eýrazıa ýnversıtetiniń matematıka fakúltetiniń magıstri eken. Qosymsha sabaq beredi. Osy sózderdi qazaqsha áreń jetkizgen ol birden burynǵy keńes kezin, qazirgi Reseıdi maqtaı jóneldi. Sol kezde Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqqa qol qoıý ýaqyty taıap qalǵan, ekonomıkalyq odaq týraly alýan túrli kózqarastar qoǵamda talqylanyp jatqan. Men synap kóreıin dep bul jigitke «Qazaqstan Reseıge qaıta qosylǵany durys pa? Dep suraq qoıdym. Álgi jigt: «bolady, qosylý kerek» dep jaýap berdi. Osy kezde ústingi tósekte jatqan 40 jas shamasyndaǵy áıel jigitke dúrse qoıa berdi. Bir-birine tebisken ekeýin jabylyp áreń ajyratyp, qoıdyrdyq. Mine bul saqtanbasaq bolashaqta bolatyn qaqtyǵystyń shaǵyn kórinisi. Bolashaqtaǵy Ermek Taıshybekovterdi jetistirip jatqandyǵymyzdyń belgisi. (Ermek Taıshybekov Qazaqstan Reseıge qosylý kerek dep áleýmettik jelide ashyq úndeý tastaǵany úshin 4 jyl bas bostandyǵynan aıryldy) Sonymen birge, qazaq tiliniń ústemdiginsiz táýelsizdikti túsinbeıtin, orysqa óshige bir urpaq jetilip kele jatyr. Sondyqtan búgingi qazaq jastary orys tilinen sanaly túrde bas tartýy kerek. Tek osy kezde ǵana bolashaqta bolýy múmkin ult aralyq qaqtyǵystan aınalyp ótýge bolady. Orys tilinen bas tartýda bıliktiń pármenin, bastamasyn kútýdiń qajeti joq. Bılik pen zańnyń orys tiline tyń minez kórsetýi dál qazir qazaq elin saıası turaqsyzdyqqa ákelýi múmkin. Tek jastar, árbir jeke tulǵa ıdeıany azat etip, azamattyq jaýapkershilikpen, óz erkimen, óziniń jeke isi turǵysynan orys tilinen sanalyqpen bas tartýy kerek.
Avtor: Bekturǵan Áýbákiruly
