BİRİNSHİ HAT
«Iana bız Kazýbek bıden ınaralǵa sýz býdýr: ıetı han, kýp týre, ıýrýt barý bızlarnıń ýshtýmızga kılalar. Sýzlashamız, kıngash qılamız tıb aıtalar. Imrı bý Dýkan batýrga ılchı koshýb ıldam kaıtarýb ıbargaısyz. Ol hanlarnyń, týralarnyń, ıýrýtnyń… kıngashın, sýzların sız ınaralǵa Dýkan qolýna hat berýb hızmatýnızǵa bız ıbarýrmız. Bý Dýkan batýr padıshah hızmatýn qılamyz tıb ıkı chýǵa chıpkan bırmak bolýp, ıkı at alyb mındı. Iana ıgrmı tabak, qaǵaz bırgaısız.
Iana bız qara kısek Kazýbek bıden salam. Orýnbor bashlyǵy ınaralǵa sýzýmız býdýr: bızga bır qara týlkı ıbargaısız. Dýkan batýr qolýna berýp ıbargaısız. Iana bý Dýkan batýrǵa dýshmanlar ıamanlıq qýńlý bardýr. Inaral bý Dýkan batýrnyń saqlardaı ǵaql tabgaısız. Anıń ýchýn podıshahnyń sýzların Dýkan batýr ıaǵshy aıtadýr. Kashlar sýzın bý Dýkan batýr ıaǵshy aıtadýr. Anıń ýchýn bý Dýkan batýrnyń bashyn dýshmanlardan saqýlaǵýdaı bır ıaǵshy ǵaql tabgaısız3».
Qazirgi qazaq tilindegi aýdarmasy:
«Jáne biz, Qazybek bıden, generalǵa sóz bul: jeti han, kóp tóre, jurt bolyp bizdiń ústimizge kelmek. Pikir alysyp, keńes qurmaq. Endi myna Tóken batyrǵa elshi qosyp tezirek qaıtaryp jibergeısiz. Han, tóre, jurttyń aıtqan pikirin, jasaǵan sheshimin sizge, generalǵa, Tóken batyrdan hat arqyly jetkizermiz.
Bul Tóken batyr patshaǵa qyzmet etemin dep eki shuǵa shekpen bermek bolyp eki at alyp mindi. Jáne odan jıyrma tabaq qaǵaz berip jibergeısiz.
Jáne biz qara kesek Qazybek bıden duǵaı sálem! Orynbor bastyǵy generalǵa sózimiz bul: bizge bir qara túlki jibergeısiz. Tóken batyrdyń qolyna berip jiberińiz. Jáne bu Tóken batyrǵa dushpandar jamandyq jasamaq oıda. Sondyqtan da general, bu Tóken batyrdy aman saqtaýǵa bir aqyl tapqaısyz. Óıtkeni Tóken batyr patsha sózin bizge, bizdiń sózimizdi sizderge jaqsy jetkizip júr. Sol sebepti Tóken batyrdyń basyn dushpandardan saqtaıtyndaı bir jaqsy aqyl tapsańyz eken».
EKİNSHİ HAT
«Bız qara kesek Qazýbek bı ýlýǵ padıshahǵa bash… Iana Orýnbor bashlygy ınaralga salam sýzýmız býdýr:
Bızlar padıshahnyń hızmatındamyz. Padıshahnyń dýshmanına dýshmanmyz, dýstına dýstımız. Bızlarnıń býrýngı antımız antdýr, sýzýmız bırdýr.
Iana sız ınaralnıń bıltýr Dýkan batýrǵa berıp ıbarǵan hatýńız bırla sıýńyz qolýmızga kılýb mudu. Bızlar ıaǵshy kúsh kýrdýk.
Bızlar bý zamanda ıshýtamız, jonǵar qalmaq Qaldan Chırın han padıshah ıýrtýna ıamanlık qıladýr tıb. Ýzýmız kýz bırla kýrǵanmız ıýkdýr.
Iana… laý Ǵabdýlkarım bek ıgrmı san k… Tashkent qala ýstýna kıldı. Qaldan han qalmaq ıýrtý bırla ýrýsh qıldı tıb ıatadýr. Andan bashka ýzgarısh ıshýtmaımız. Har ıýrýtlardan ıshýtsak sızlarǵa habar qılarmyz. Hatnı Dýkan batýrga bırdýk.»6
Qazirgi qazaq tilindegi aýdarmasy
«Biz, qarakesek Qazybek bı, uly patshaǵa bas (ıdik). Jáne Orynbor bastyǵy generalǵa sálem sózimiz bu:
Biz patshanyń qyzmetindemiz. Patshanyń dushpanyna dushpan, dosyna dospyz. Bizdiń burynǵy antymyz ant, sózimiz bir.
Jáne siz (diń), generaldyń, byltyr Tóken batyrdan berip jibergen hatyńyz ben syılyǵyńyz qolymyzǵa kelip tıdi. Biz jaqsy, hosh kórdik.
Biz bul zamanda jońǵar qalmaq Qaldan Seren han patsha jurtyna jamandyq jasap júr dep esitemiz. Ózimiz kózimizben kórgenimiz joq.
Jáne… laý Ǵabdýlkarım bek jıyrma san k… Tashkent qalasynyń ústine keldi. Qaldan hannyń qalmaq jurty men urysty dep aıtady. Odan basqa jańalyq esitkemiz joq. Ártúrli jurttan jańalyq esitsek, sizderge habar qylarmyz. Hatty Tóken batyrǵa berdik».
İri saıası oqıǵalarǵa toly XVIII ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynda ózara jáne basqa jurtpen hat arqyly pikir alysý, túrli baılanystar jasaý mádenıeti sol zamanǵa laıyq deńgeıde damyǵan. Qazaq eliniń qoǵamdyq tirshiligin uıymdastyrýshy, basqarýshy mindetin atqarǵan handar, bıler, batyrlar Reseı gýbernatorlarymen, Orta Azıa han, bekterimen, Jońǵar qontaıshylarymen jer jáne túrli saıası máselelerge baılanysty ylǵı da hat alysyp turǵan. Osy maqsatta olar arnaıy hatshy ustaǵan. Hatshy mindetin tatar, Buhar, Hıýa, sondaı-aq qazaq qoǵamynyń ózinen shyqqan, arab jazýynan saýaty bar adamdar atqarǵan. Jazylǵan hatty belgili bir kisige jetkizý mindeti negizinen batyrlarǵa júktelgen. Bul arada batyr jaı hat tasýshy ǵana emes, hatta aıtylmaǵan kóptegen jáıtterdi túsindirip jetkizýshi, basqasha aıtqanda, elshi de bolǵan. Máselen, orys ákimshiligi men qazaq bıleýshileri arasyndaǵy baılanysta osyndaı mindetti Hangeldi, Sataı Bógenbaı, Jánibek, sıaqty belgili iri qaıratker batyrlar atqarǵan. XVIII ǵasyrǵa tán arhıvtik qujattarmen tanysa otyryp, bul pikirdiń durystyǵyna kóz jetkizý qıyn emes.
Qazaq eliniń tarıhı jadynan qurmetti oryn alyp, kezinde úlken elshilik, bılik qyzmetimen tanylǵan Keldibek uly Qazybek bı negizinen sheshendik óneriniń asa kórnekti ókili retinde belgili. «Óner aldy qyzyl til» dep túsingen ortada Qazybek bıdiń sóz ónerin ǵajap meńgergen uly sheshen bolǵandyǵy daýsyz. Biraq, máseleniń túp tórkinine keler bolsaq, sheshendik óneri bıdiń negizgi úzdik qyry emes-tin. Qıyn-qystaý zamanda bar ómirin óz halqynyń erkindigi men teńdigine arnaǵan qaıratkerdiń ómir jolyn tek sheshendik ónerimen shekteý ǵylymı ádilettilik bolmas edi. Sheshendik óneri onyń úlken qoǵamdyq-saıası qyzmetindegi qýatty quraly ǵana bolatyn. Týra osy oıdy Qazybektiń Tóle bı, Áıteke bı sıaqty basqa da belgili zamandastarynyń ómir jolyna baılanysty aıtýǵa bolady. Olardyń kúreste ótken ómirinen habar beretin tarıhı derekter máselege osy turǵydan qaraýǵa ıtermeleıdi.
Orynbor oblystyq arhıvindegi gýbernıalyq kanselárıa qorynda saqtalyp, bizdiń zamanymyzǵa jetken Qazybek bıdiń Orynbor general-gýbernatory I. I. Neplúevke joldaǵan eki haty bul pikirdi rastaı túsedi.1
Ótkennen jetken kýálik qujattardy taldap túsinýdiń óz erekshelikteri bar. Solardyń biri – árbir qujat tek sol tarıhı kezeńniń jáne ortanyń qoǵamdyq jáne rýhanı bolmysynyń quramdy bóligi retinde, ıaǵnı solarmen tyǵyz baılanysta qaralýǵa tıis. Óıtkeni Gegel dál basyp kórsetkendeı, árbir tarıhı dáýirdiń óz bitim-bolmysy bar, demek onyń ýaqyt jáne ómir, erkindik pen ádilettilik týraly óz uǵym-túsinigi bolýy zańdy. Mine, osyny esepke almaıynsha biz tarıhı qujatty týra túsinbeı, tipten oǵan búgingi túsinik, ólshemderimizben ǵana qarap, qate tujyrymdarǵa urynýymyz yqtımal. Biz áńgime etip otyrǵan Qazybek bıdiń eki haty da – osyndaı talap turǵysynan taldaýdy qajet etetin qujattar.
Sarǵysh tartqan jaı qaǵazǵa arab qarpimen jazylǵan hattar sol kezdegi Orynbor kanselárıasynda qalyptasqan tártip boıynsha orysshaǵa aýdarylǵan. Eki hattyń alǵashqysyn orys tiline aýdarǵan Emaǵul (múmkin Smaǵul – M. Q) Gýláev. Al ekinshisiniń sońynda aýdarmashynyń aty-jóni joq tek «perevel perevodchık» dep qana qoıylǵan. Jazý mánerine qaraǵanda ekeýin de bir adam aýdarǵany baıqalady. Oryssha teksterdiń sapasy aýdarmashynyń qazaq tilin jetik bilgendigin kórsetedi.
Reti boıynsha papkaǵa birinshi tigilip, betiniń joǵarǵy shetine «112» «112 ob» degen nómirler qoıylǵan birinshi hattyń oryssha aýdarmasy «Ot nego je Kazbek bıa» degen sóılemnen bastalady. Hattyń Orynbor kanselárıasyna jetken ýaqyty týraly eshqandaı belgi joq. Tek ekinshi hattyń teksi arqyly onyń sońǵysynan shamamen bir jyl buryn jazylǵandyǵyn ajyratýǵa bolady.
Ekinshi hattyń betine «113 ob» degen ret nómiri qoıylyp, odan tómen hatqa mynadaı qysqasha túsinik berilgen:
«Perevod s tatarskogo pısma, kotoroe prıslano ot Kazybek bıa, polýchennogo ot Túkená Baltacheva ıýná 13 dná 1745 godý v Orenbýrge. V nem je po perevodý znachıt nıje sego2».
1745 jyly qazaq qoǵamy «Aqtaban shubyryndynyń» (1723) zardabynan birjola aryla qoıǵan joq edi. Jaý áli de qýatty, al elde saıası tutastyq joq, onyń ústine Jetisýdan Tashkentke deıingi aralyq Jońǵar handyǵyna qaraıtyn. Mine, osyndaı aýyr ishki jáne syrtqy jaǵdaıda Reseı ókimet oryndarymen saıası baılanystyń máni úlken boldy. Sol kezeńge tán arhıvtik materıaldar qazaq handary men sultandarynyń, Tóle, Qazybek sıaqty bılerdiń, Bógenbaı, Qabanbaı, Malaısary sıakty batyrlardyń orys ákimshiligimen qatynasta belsendilik tanytyp, turaqty baılanysta bolýǵa tyrysqandyǵyn kórsetedi.
Qazybek bıdiń Orynbor ákimshiligine joldaǵan eki hatynyń ekeýi de eldiń saıası ómirine tikeleı qatysty keleli máselerge baılanysty jazylǵan. Birinshi hatta Qazybek bı Orynborǵa elde ótkeli jatqan jıyn týraly habar beredi. Sondaı-aq bul jıyn qatardaǵy emes jeti han sultan, tóre jáne basqa el bıleýshiler bas qosyp, tolǵaǵy jetken ishki jáne syrtqy saıası jaǵdaılardy taldaýǵa, solar boıynsha tıesili sheshim qabyldaýǵa shaqyrylǵan úlken keńes. Bizdiń túsinigimizshe bıdiń bul oqıǵa týraly Orynborǵa habar berýdegi túpki maqsaty orys ákimshiligine eldegi bolyp jatqan irgeli jańalyqtardy, sońynan keńestiń negizgi sheshimderi týraly baıandap qana qoımaı, sol arqyly múmkin bolsa, jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy Reseıdiń qoldaýyn alý. Hatta «Tóken batyrǵa elshi qosyp» qaıtaryńyz deýi sony ańǵartsa kerek.
Sonymen birge bı Orynbor men eki aradaǵy jyly qatynasty jaratpaıtyndardyń bar ekenin eskertip, generaldan qyzmette júrgen Tóken (Dúken bolýy da múmkin hattyń túpnusqasynda «Dýkan» dep jazylǵan-red.) batyrdyń qaýipsizdigin qamtamasyz eterlik shara qoldanýyn ótinedi. Hattyń tili sol tarıhı kezeńge deıin qoljazba eńbekterde, is qaǵazdarynda qoldanylyp kelgen ortaǵasyrlyq túrki jazba tiline jaqyn. Bul jaǵdaı XVIIİ ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynda ortaǵasyrlyq jazba mádenıetiniń odan ary óz jalǵasyn tapqandyǵynyń kórinisi. Bıdiń Orynbor kanselárıasynan jıyrma tabaq qaǵaz suraýy da sony aıǵaqtaı túsedi.
Oqyrmannyń ótkennen jatqan baǵaly derektik materıaldarmen túpnusqa arqyly tanysýdy qalaıtyndyǵyn eskere otyryp, aldymen hattyń teksin ózgerissiz kúıinde berip sońynan qazirgi qazaq tiline aýdarylǵan nusqasyn keltirýdi jón kórdik. Eki jarym ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn jazylǵan hattyń jaqsy saqtalǵanyna qaramastan, áripterdiń óshińkirep qalýyna baılanysty onyń qaısy bir sózderin oqý qıyndaý bolǵandyǵyn aıta ketýdi qajet dep sanaımyz.
1745 jyly jazylǵan ekinshi hat qazaq jońǵar qatynasynyń taǵy da shıryǵa túsýine baılanysty eldiń kúpti kóńilinen habar bergendeı. Qysqasha aıtqanda, jaǵdaı mynadaı edi. 1744 jyldyń kúzinde Tashkent Qaldan Seren bıliginen Orta Azıalyq Abdýlkarım bektiń qolyna ótedi4. Onyń ústine 1744 jáne 1745 jyldardyń aralyǵynda Uly júzdiń Qoıgeldi, Toqsanbaı, Málik, Keten sıaqty batyr-bıleri bastaǵan kóterilisshiler Qaldan Serenniń Shymkent janynda orda tikken ókili Barshahandy, onyń kómekshisi Sańǵaldy óltiredi. Qazaqstandaǵy irgesi shaıqala bastaǵan bıligin qalpyna keltirý maqsatynda Qaldan Seren qandy joryqqa daıarlana bastaıdy. Bul jaǵdaı qazaq qoǵamynda úlken qobaljýlyq týǵyzyp, belgili dárejede bıleýshi toptardy Reseımen aradaǵy dostyq qatynasty nyǵaıta túsýge ıtermeleıdi.
Sonymen birge bul kezeń óz kezeginde Reseı men Jońǵar handyǵy arasyndaǵy terıtorıalyq daýdyń jalǵasa túsken, oǵan qosymsha oırat qoldarynyń batys Sibirdegi orys bekinisterine aýyq-aýyq jasap otyrǵan shabýyldarynyń nátıjesinde eki memlekettiń arasynda qyrǵıqabaq qatynastardyń oryn alǵan kezi edi. Qazybek bıdiń hatynda osy aıtylǵan saıası jaǵdaıdyń qysqa bolǵanymen, aıtarlyqtaı anyq kórinis tapqandyǵyn ańǵarý qıyn emes.
Hattyń negizgi ózekti taqyryby Qazaqstannyń ońtústigindegi saıası jaǵdaı, soǵan baılanysty qazaq qoǵamy men Reseıdiń ara qatynasy. Hatta iri saıası qaıratkerdiń eki eldiń ara qatynasyna baılanysty ustanǵan pozısıasynda eki jaqtylyq joq, qaıta ol ózara qatynastyń mańyzyn jáne bolashaǵyn tereń túsingen, memleketaralyq dıplomatıalyq baılanystyń syrlarynan habardar tájirıbeli adamnyń syńaıyn tanytady.
Bul arada arnaıy sóz etýge laıyq bir jaı bar. Ol Qazybek bıdiń qoǵamdyq qyzmetin tereńirek túsinýge kómektesetin bul óte sırek kezdesetin qujattyń halyq arasynda saqtalyp kelgen derektik materıaldardan alshaq emes, qaıta olardyń birin-biri óte oryndy tolyqtyra túsetindigi. Máselen, halyq arasynda aýyzeki jáne jazba túrinde saqtalyp kelgen derekter Qazybek bıdiń qazaq jońǵar qatynasynda da belsendi ról atqaryp, jońǵar handyǵyna elshilik saparmen baryp qaıtqandyǵyn aıtady.
Biz qarastyryp otyrǵan jáne odan burynǵy tarıhı kezeńderde qazaq qoǵamynda elshilik qyzmeti negizinen bılerdiń úlesine tıgen. Qazanǵap aqynnyń «Tóle bıdiń tarıhy» atty jyrynda asa mańyzdy derek bar. Onda bir qaqtyǵystan keıin tutqyn daýymen qalmaqqa elshi jiberý quıryǵy kúshti me?» dep suraýmen qaıyrylǵanda jas jaǵynan úlken Tóle bı: «Shyraǵym Qazybek, jol qajettiligi týady. Bul saparǵa kim attanady degende han taǵy janynda Bıler Keńesin qurǵan úsh bıdiń úsheýi de yńǵaı bildiredi. Sonda bireý Qazybek bıge «aıtyńyzshy arǵymaqtyń basy kúshti me, joq beli kúshti me, joq bastaýǵa attyń omyraýy kúshti, biraq beli qyzmetti kóp isteıdi, ruqsat sizge7 – dep jol beredi. Qasyna Qojabaqtyń uldary Qylysh pen Balta batyrlardy ertip barǵan bul saparynda ol tutqyn, jer daýyna baılanysty kóp is tyndyryp qaıtady. Ol týraly jyrda «Qazybek endi eline jóneledi, jıyp ap jetim-jesir, ne erlerdi. Sizder de joǵyńdy al dep, ertip kelip, qalmaqtyń joǵyn taýyp bul da berdi8» – delinedi. Qazybektiń sheshendik óneri qalmaq hanyna úlken áser etken.
Qas batyrdy kórgende jaý kóńiline qyzǵanysh uıalaǵan. Osy saparda qalmaqtar bıdiń janyndaǵy sirkeliniń batyrlary Qylysh pen Baltanyń úzeńgisine ý jaǵyp jiberip, elge kelgen soń Qylysh ólip, Balta aman qalady. Qazanǵap aqyn arqyly bizge jetken Ábdireıim shejiresi boıynsha Táshkenge taıaý mańda Qylyshtyń qyry, Baltanyń kóli degen jer attary bolǵan. Qazybektiń ózin de jyrda arakidik Er Qazybek ataıdy. Bıdiń er atanýy osyndaı qaýipti saparǵa baılanysty ekendigi anyq.
————
1.Orynbor oblystyq arhıvy. 3-q, 1-t. 8-is, 112, 112 ob, 113, 113 ob. 114,114 ob. better.
2.Sonda, 113-113 ob. better.
3.Sonda, 112-bet.
4.Sonda, 38-bet
5.Qazaqstan Respýblıkasy Ǵ A. kitaphanasynyń qoljazba qory, 763-p, «Tóle bıdiń tarıhy» 72, 80, 81-better.
6.Orynbor oblystyq arhıvy. 3-q, 1-t, 8-is 113-6. 7.Qazanǵap Baıboluly. Tóle bı. Almaty. 1991, 213-bet. 8.Sonda, 217-bet.
9.Sonda.
ǵalym, tarıh ǵylymynyń doktory, profesor, belgili alashtanýshy.
