Ótken jyly qoǵamda dinaralyq jikshildik, salafızm lańkestigi órshı tústi. Bul oraıda qazaqstandyq ókimet qoldanyp jatqan sharalar nege tıimsiz bolýda? Osy suraqtyń jaýabyn qoǵamdyq turǵyda tarqatyp berýdi fılosofıa jáne teologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor Dosaı Kenjetaı myrzadan ótingen edik.
Jalpy, ótken jylǵy qubylys – ol tarıhı ýaqyt aralyǵynda qalyptasyp, tamyryn tereń jaıyp úlgergen saıası ıslamnyń belsendiliginiń kórinisi. Qazaqstanǵa salafızm ózdiginen kelgen joq. Onyń birneshe «asyl arnasy» bar. Birinshisi – jahandyq saıasat. Onyń maqsaty belgili: qoǵam tynyshtyǵy men tarıhı qalybyna jik salý. Sol arqyly qoǵamdy otqa oraý.
Ekinshi «asyl arnasy» – aqsha. Aqshaǵa kez kelgen tenderler men jobalarǵa qol qoıatyn bılik bar. Kóz aldymyzda «Aqnıet» ortalyǵyn ashyp, ony ózindik áleýmettik-mys jobaǵa aınaldyryp, aqsha jasap otyrǵan, bıliktiń basyn aınaldyryp, ne úrkitip, degenin istetetin «ulttyq qaýipsizdik kontorlary» jumysyn baıandy jalǵastyryp otyr. Bular – jaǵdaıdyń kórinetin qyry.
Al endi kórinbeıtin qyry bar: ol – adam sanasyna áseri. Ony dinı tanymdyq saıasılanǵan ıdeologıaǵa aınalǵan «salafızm qubyjyǵy» dep ataýǵa da bolady. Biraq ol kimge qubyjyq, al kimge ıdeal? Ol jaǵy aıtpasa da túsinikti. Ol dinı tanym ıslamdaǵy naqylshyldyqty negizge alatyn, batystyq jahandanýǵa qarsy qoldan jasalǵan ıslam fýndamentalızmi. Onyń tizgini de batystyq oıynshylardyń qolynda. Aty da «ýasatyııa», ıaǵnı «orta jol». Bul jol sýnnı jáne shıǵa arasyndaǵy «kópir» retinde tanylady. Qazir ol kópir Sırıada «salynyp», búkil Taıaý Shyǵysty otqa orap jatyr.
Al naqty aıtsaq, salafızm «ızm» retinde Reseıge de taptyrmas joba. Sol arqyly úreı men kez kelgen syltaýdyń ortalyǵyn baqylap otyrý. Sondyqtan sebep kóp. Ony ashyq aıtyp, sheshim qabyldar bılikte qaýqar da, maqsat ta ázirge kórinbeıdi.
Qoǵamdaǵy salafızm aǵymyn aýyzdyqtaý máselesinde qazaqstandyq bılik tıimdi qadamdar jasaı almaı otyr. Sebebi bıliktiń óz ishinde de bılik bar. Toptar men múddeler bar. Qazir din degenińiz syrtqy-ishki qýattardyń basyn qosqan kıeli orynǵa aınaldy. Ony sheshýdiń kópvektorly saıasaty bar. Bılik, men biletin Din isteri komıteti óz álinshe áreketi men sharalaryn atqaryp jatyr.
Jalpy, din qubylysy materıaldy emes, ol sanaǵa qatysty bolǵandyqtan da, ýaqyty kelmeı, qansha jerden tıimdilik izdegenińmen, oǵan qol jetkize qoıý qıynnyń qıyny. Qazir bul máseleni sheshýge «aspannan áýlıe» shaqyrsań da ońalatyn syńaıy kórinbeıdi. Sebebi bıliktiń ózinen birizdi, ortalyqtandyrylǵan, memlekettik múdde deıtin bir baǵyt kóre almadym. Naqty zertteýler men qoǵamdyq-psıhologıalyq, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne jastar saıasatynda ortalyqtandyrylǵan mehanızm joq.
İs-áreketter bar, joq emes, aldyn alý sharalary, aǵartýshylyq… – munyń bári ıgi qadamdar. Biraq ol naýqanshylyqtan ári asqan emes. Bul jerde, meniń oıymsha, qoǵamdyq ınstıtýttardyń belsendiligin arttyrý, kópti jumyldyrýdyń praktıkalyq tetikterin iske qosqan jón. Dinı tanymdy saraptap qaraǵanymyzda, shırek ǵasyr burynǵy jaǵdaı joq. Qazaq qazir din týraly saýattanǵan. Bilimi artqan. Endi tanymy men sezinýi belsendilikke jetse, bıliktiń de isi jeńilder me edi degen oıym bar.
Osy rette Qazaqstanda jańa mınıstrlik quryldy. Qutty bolsyn!
Ol endi ǵana quryldy. Baǵalaýǵa áli erte. Sebebi tyndyrǵan isi kórinbeı tur. Ashyla sala qoldanystaǵy zań baptaryna ekstremıstik-terrorıstik zobalańdy boldyrmaý sharalary retinde ózgerister engizýge muryndyq boldy. Onyń ózi qoǵamdyq negizde emes, jabyq esikter artynda ótti. Onyń jetistikteri men kemshilikteri týraly BAQ áli beıhabar. Ol zań shyqsyn, sosyn talqylaımyz.
Mınıstrlik degen atynyń ózin jaqsy yrymǵa balaýǵa bolady. Burynǵy qordalanǵan problemalardy sheshýge degen nıet bary baıqalady. Biraq ǵylymı-tanymdyq baǵdar basty shart bolmasa, bári dalbasa. Din máselesinde aıaq astynan sheshim qabyldaý jarǵa soǵady. Din óte názik másele. Elbasy durys eskertip otyr: «…terorızmmen kúresemiz dep, ıslammen kúresip ketpeńder», – dep.
Negizi, mınıstrlik úshin eń basty tetik – ol zaıyrlylyq fýnksıalaryn ǵylymı turǵydan jetildirý, komentarı jasaý, uǵymdyq, tanymdyq ıdeologıalyq komponentterdiń biryńǵaı platformasyn anyqtaýy tıis. Ol úshin – ǵylym shart. Al ázirge ondaı «aqyldy qadam» kórinbeıdi. Keshegi keńestik júıege qyzmet etken ustanymdar men tetikterdi sol qalpynda qoǵamǵa juttyrǵysy keledi. Ol degen naǵyz qıanat.
Zaıyrly, demokratıalyq, quqyqtyq jáne áleýmettik ustanymdaǵy jańa memleket úshin keshegi ateısik sekýlárızm tendensıasyn tyqpalaýdyń arty qaıyrly bolmaıdy. «Zaıyrlylyq – ateızm emes» dep alyp, óziń keshegi ateısik tendensıalardy basshylyqqa alsań, onyńa kimdi sendiresiń?! Sondyqtan eń basty ustanym – azamat sanasyna adaldyq pen ózara senim uıalatý – psıhologıalyq, quqyqtyq jáne tanymdyq turǵydan bılik pen qoǵam bolyp birige kúresýdiń kepili bolary sózsiz.
Dosaı KENJETAI, profesor.
«Obshestvennaıa pozısıa»
(proekt «DAT» №1 (365) ot 12 ıanvará 2017 g.
