Naýryzdyń 15-inde, Ahmet Baıtursynulynyń eńbekterine arnalǵan ǵylymı konferensıada Ahmet Baıtursynov atyndaǵy QMÝ profesory, jazýshy, fılologıa ǵylymdarynyń kandıdaty Aqylbek Shaıahmet Qostanaıdan arnaıy kelip Baıtursynov murasy týraly baıandama jasady. Biz tómende jarıalaıtyn baıandamasynan soń konferensıaǵa jınalǵan jurtqa Alashtanshýy ǵalym Tursyn Jurtbaı Aqylbek Qojaulynyń Alash qaıratkeri Eldes Omarulynyń nemereles nemeresi bolyp keletin týystyǵyn aıryqsha aıtyp tanystyrdy. «Qamshy» tilshisi baıandama ishinde aıtylǵan Eldes Omarulynyń jaryq kórmeı jatqan eńbekteri týraly Aqylbek Qojaulynan surap bildi.
Bıylǵy jyly Alash ulttyq avtonomıasynyń, Alash partıasynyń jáne Alashorda úkimetiniń qurylǵanyna 100 jyl tolatyny belgili. Sonymen qatar birqatar Alash qaıratkerleriniń de mereıtoıy qatar kele jatyr. Olardyń biri Qazaq halqynyń bostandyǵy úshin aıanbaı eńbek etken Alash arysy Eldes Omarulynyń týǵanyna da 2017 jyly 125 jyl tolady.
Aqylbek Qojaulynyń qolynda kólemi 342 bet Eldes Omarulynyń shyǵarmalar jınaǵy baspaǵa daıyn tur. Eldes Omarulynyń shyǵarmalar jınaǵyn (qurastyrǵan Aqylbek Shaıahmet jáne Marat Shýaqaev) shyǵarý týraly Aqylbek Qojauly joǵary jaqtaǵy tıisti mekemelerge derlik hat jazyp, saýyn aıtqan. Birneshe jyldan beri mán berilmeı kele jatqan másele úshin tipti Alash týraly jıi aıtyp júretin «Aq jol» partıasyna da ótinishin aıtqan. Onda QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligine usynys jasap, Alash arysy týraly respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensıa ótkizýge uıtqy bolsa degen úlken ótinishi de bolǵan. «Mınıstrlik tarapynan memlekettik tapsyryspen shyǵatyn ádebıetter tizimine ene almaı qalǵan jaǵdaıda «Aq jol» partıasy qarjylyq kómek jasap, osy kitapty shyǵarýǵa úles qossa, Alashordanyń 100 jyldyǵyna laıyqty tartý bolar edi», - deıdi Aqylbek Shaıahmet. Alaıda Parlamentte úlesi bar Partıadan da áli resmı jaýap kelmegen.
Aqylbek Qojauly Qazaqstannyń «Aq jol» Demokratıalyq partıasy ótkizgen «XXI-ǵasyrdaǵy Alashtyń Aq joly» atty jalpyulttyq baıqaýynda Eldes Omaruly týraly jazǵan derekti ǵylymı-zertteý eńbegi «Alash» kóshbasshylary jumystaryndaǵy qazaqstandyq qoǵamnyń áleýmettik jańǵyrýy, eýropalyq jolmen damýy máseleleri jáne olardyń qazirgi zamanǵy Qazaqstan úshin ózektiligi» nomınasıasy boıynsha jeńimpaz atanyp, bas júldege ıe bolǵan. Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda «Alashtyń aq joly» baıqaýynyń laýreaty» tósbelgisimen de marapattalǵan.
Alash ardaqtysy Eldes Omarulynyń shyǵarmalar jınaǵyna onyń qazaq jáne orys tilderinde jazylǵan shyǵarmalary engizilgen. Biraq, ǵalymnyń eńbekteri bul kitapta túgel qamtylmaǵan. Kóptegen týyndylary áli jınastyrylmaǵan nemese arab jáne latyn áribinen kırıll árpine kóshirilmegen. Bul týyndylardy muraǵattan taýyp, jarıalaý keleshekte ǵalymdardyń úlesinde. Ázirshe qolda bar shyǵarmalar ǵana oqyrmandar nazaryna usynylyp otyr.
Aıta ketetin bolsaq, Eldes Omarulynyń 100 jyldyǵy kezinde budan 25 jyl buryn Qostanaıda atap ótilgen. Alaıda, jeke bir kitaby jaryq kórmepti.2011 jyly onyń ómirine arnalǵan «Taıbaǵar» atty Aqylbek Shaıahmetulynyń derekti hıkaıaty Astanada "Folıant" baspasynda basylyp shyqty. Al ótken jyly A.Baıtursynolv atyndaǵy QMÝ-niń baspahanasynda Eldestiń shyǵarmalar jınaǵy az ǵana taralymmen (nebári 50 dana) jaryq kóripti.
«Qamshy» portaly aldaǵy ýaqytta Aqylbek Shaıahmet jınaqtaǵan Alash qaıratkeri Eldes Omarulynyń shyǵarmalar jınaǵyn jarıalaıtyn bolady.
Oqyrmanǵa tanystyra ketetin bolsaq, Belgili qazaq aqyny, jazýshy, dramatýrg, kósemsózshi-jýrnalıst, Qazaqstan jazýshylar odaǵynyń múshesi, fılologıa ǵylymdarynyń kandıdaty, Ahmet Baıtursynov atyndaǵy QMÝ profesory, halyqaralyq shyǵarmashylyq Akademıasynyń korespondent-múshesi, QR mádenıet qaıratkeri, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi Aqylbek Qojauly Shaıahmet 1951 jyly týǵan.
Ahmet Baıtursynov atyndaǵy medalmen, «QR táýelsizdigine 10 jyl» jáne «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattalǵan. Buqar jyraýǵa, Beıimbet Maılınge, Nurjan Naýshabaıulyna arnalǵan respýblıkalyq múshaıralardyń jeńimpazy, 2007 jáne 2008 jyldary ótken «Astana-Báıterek» respýblıkalyq ulttyq konkýrsynyń jeńimpazy. 2008 jáne 2009 jyldary ótken «Daraboz» báıgesiniń júldegeri. Jazýshy «Qazaq tiliniń janashyry» qurmetti belgisimen marapattaldy, ómirbaıany «Lýchshıe lúdı Kazahstana» ensıklopedıasyna endi. 2010 jyly QR Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan «Aq bata» respýblıkalyq jabyq jyr múshaırasynda ekinshi orynǵa ıe boldy. QR táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan «Atameken» respýblıkalyq konkýrsynda prozalyq shyǵarmalar arasynda ótken ádebı baıqaýda ekinshi oryn alca, «Táýelsizdikke tartý» respýblıkalyq ashyq jyr múshaırasynda yntalandyrý syılyǵyna ıe boldy. 2012 j. jańa pesalarǵa arnalǵan «Táýelsizdik – tuǵyrym» dep atalǵan respýblıkalyq jabyq baıqaýda jazýshynyń kórnekti memleket qaıratkeri İlıas Omarovqa arnalǵan dramasy birinshi orynǵa ıe boldy.
Tuńǵysh jınaǵy 1977 jyly jaryq kórgen. Respýblıka baspalarynan 30 kitaby basylyp shyqqan. Solardyń ishinde «Gúl men bıdaı», «Shynar», «Kúlimdeıdi kúnimiz», «Bizdiń baqshada», «Ádemi», «Aıaz jáne Qydyr», «Baǵdarsham» atty kitaptary balalarǵa arnalǵan. Avtordyń óleńderi orys jáne shet el tilderine aýdarylǵan.
«Este qalar el tarıhy», «El esindegi esimder», «Tyńda týǵan», «Pıramıda», «Kózimdi ashyp-kórgenim», «Juldyzdy dáýir», «Jer-besik», «Móldir bulaq» dep atalatyn prozalyq, óleńder jáne poemalar jınaqtary oqyrmandardyń yqylasyna bólendi. Dramatýrgıa salasynda da qalam terbep keledi. Aqsulý Orysbaıqyzyna arnalǵan «Aqsulý» tarıhı dramasy Qazaq radıosynyń altyn qoryna qabyldandy. Qostanaıdaǵy İlıas Omarov atyndaǵy qazaq drama teatrynda onyń «Taza bulaq» jáne «Shoqannyń sheri» dep atalatyn spektáklderi, Qostanaı oblystyq orys drama teatrynda «Ybyraıdyń ósıeti» dramasy qoıyldy. Atalǵan pesa 2014 jyldyń eń úzdik dramasy atanyp, avtor «Altyn qalam» júldesin aldy.
Aqyn sózderine jazylǵan otyz shaqty án bar. Solardyń ishinde Zattybek Kópbosynovtyń oryndaýynda «Ádemi» (ánin shyǵarǵan Erjan Serikbaev), Arystan Qurmanovtyń oryndaýyndaǵy «Qostanaı» (ánin shyǵarǵan Dámir Qalqaev) ánderine beınebaıan túsirilgen. Aqyn sózderine Toqtar Serikov, Beıbit Oral, Qalıbek Deripsaldın, Ǵusman Naýryzbaev, Baqytjan Muqashev, Dmıtrıı Gýsınsov sekildi kompozıtorlar án shyǵarǵan.
Qamshyger: Nurǵalı NURTAI.
***
ARAB TAŃBASY – AQAŃ «ÁLİPBIİNİŃ» NEGİZİ
Ahmet Baıtursynuly eńbekterin oqyp jatqan búgingi urpaq, sóz joq, baqytty. Men Ahmettiń esimin eń alǵash budan elý jyl buryn ákemniń aýzynan estigen edim. Sol kezde muǵalim bolyp qyzmet atqarǵan ákemiz: «Biz balalarǵa bas qatyratyn shana, shańǵy degen sózderin jattatyp, úıretip júrsek, Ahmet mektepte sabaq bergende taqtaǵa «sh» árpiniń arab tańbasyn salyp, onyń janyna shal men shabaqtyń jóne qasqyrdyń sýretin beınelep:
«Balalar, qarańdar!
Bul – ash shal!
Boıynanazar sal!
Saqal-shashy aq,
Qaıraty qaıtqan shaq.
Aýqaty – shabaq,
Sýsyny – shalap,
Qatqan ash, aryq,
Bul sondaı shataq shal!» –deıtin. Sodan keıin bul áriptieshbir shákirt ómiri umytpaıtyn», –deıtin. Bul shýmaqta ustaz aqynnyń tapqyrlyǵymen birge urpaqqa aıtqan taǵylymy da jatyr. «Shal nege shabaq jeıdi? Nege ash? Qazaqtyń tórt túlik maly turǵanda, shabaqty qaıtedi?»–degen saýal týady. Sol tustaǵy ashtyqty, qazaqqa degen qastyqty Ahmet Baıtursynuly emeýrinmen bildirip tur ǵoı» – deýshi edi.«Aýyz bireý, qol ekeý,Ol nelikten bulaı?!Kóp isteýshi, az jeýshi,Jaratqany ol solaı» – degen joldar da balalar ádebıetiniń ozyq úlgisi emes pe?!
Ahmet Baıtursynuly óz «Álippesin» nege arab jazýy negizinde jasady degen saýalǵa jaýap izdesek, bul jazýdyń birinshiden tól tarıhymyzben, Islam mádenıetimen tyǵyz baılanysty ekenin, ekinshiden, onyń qazaq balalarynyń hat tanýyna óte jeńil ekenin ańǵaramyz.
«Latyn júıeli árippen jazǵanda qol qımyldaý baǵdary saǵat tiliniń júretin baǵdaryna qarsy kelip otyrady, – deıdi A0ań. Sol yńǵaıyna qaraı jazý joly da soldan ońǵa qaraı júredi. Al arab árpimen jazǵanda qol qımyldaý baǵdary saǵat tiliniń baǵdarymen biryńǵaı kelip otyrady. Sol yńǵaıyńa qaraı jazý ońnan solǵa qaraı júredi. Mashına aınaldyrǵan jumyskerge, qol mashınamen tikken elderge qarap tursaq, bári saǵat tiliniń baǵdarymen aınaldyrady. Qalaı da, qolmen aınaldyra - úıirildire qaıta-qaıta isteletin jumystardyń bári de, máselen, ınemen tigý, arqan esý saǵat tiliniń baǵdarymen isteledi, ońnan solǵa qaraı júredi. Onyń bulaı isteletini qol talmaý úshin. Qaıta-qaıta kóp ret qımyldaǵanda yńǵaısyz jaǵyna qımyldasa, qol tez talady. Máselen, oryssha jazǵanda qoldyń talǵany bilinedi, qazaqsha jazǵanda bilinbeıdi. Oılap qarańdarshy, qardy jaıýdan jyıý jeńilirek».
Aqań eki áriptiń qaısysy baspa isine qolaıly, kaısysyn úıretý ońaı, barlyǵyna jan-jaqty toqtalyp, latyn árpinen enetin úlken paıda túgil kishkene de paıda joq, endeshe, bul sıaqty máseleni kóterip, ýaqytyn shyǵyn qylyp júrgender bolsa, ony erikken adamdardyń ermegi esebindegi qur qıal dep bilemin dep óz sheshimin kesip aıtady.
Aqannyń jan serigi bolǵan Alash ardaqtysy Eldes Omaruly «Arab tańbasy» týraly eńbeginde «eskishildik degen ne?» degen saýal qoıyp alyp, ile-shala: «Eskishildik degen burynnan úırenshikti bolyp, boıyna sińip qalǵan ádet. Úırengen ádetten burylyp shyǵýǵa bolmaıdy. Buryn oryssha oqyp, úırenip qalǵan qazaq jigitteri qazaqsha jaza almaıdy. Pishindemede kezdesetin túrli ataýlardy qazaq árpimen belgilesek, olar buryn túıe kórmegen jylqynyń túıeden úrikkenindeı osqyrynyp qaraıdy... Mine, eskishildik degen osy. Óziniń úırenip qalǵanynan basqaǵa osqyra qaraıtyndyq», – deıdi. Osynaý sózder kúni búgin de maǵynasyn joımaǵan, bizdiń qazaq qaýymyna arnap aıtylǵan sóz sekildi áser etedi. Kezinde qazaq zıalylary osyndaı sózderge qulaq qoımaǵany ókinishti, árıne!
Qazaqsha jazý týraly jańa erejelerdi de Eldes Omaruly daıyndap, oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń sol tustaǵy oqý komısary Nuǵyman Balauly,qazaq komısıasynyń bastyǵy Ahmet Baıtursynuly jáne qazaq komısıasynyń jarshysy (sekretar) Eldes Omaruly qoldaryn qoıǵan. 1926 jyly Baký shaharynda ótken túrkishilerdiń birinshi quryltaıyna qazaq elinen Ahmet Baıtursynuly, Ázız Baıseıituly, Bilál Súleıuly jáne Eldestiń ózi, sonymen birge Máskeýden Názir Tórequluly arnaıy shaqyrylyp, álemge áıgili akademıkter Bartold, Oldenbýrg, Malov, Iakovlev, Ashmarın, Ibragımov taǵy basqa bilgir mamandar aldynda Ahmet pen Eldes te minbege birneshe ret shyǵyp, qazaq tiliniń ǵylymı zerttelýi, onyń túrki halyqtary tilderi arasynda alatyn orny týraly óz qısynyn baıandaǵan.
«Latyn árpin alamyz deý tek syrtyna qyzyqqandyq. Biz latynnyń árpin alamyz degenshe Iaýropanyń mádenıetin qalaı alamyz dep keńesýimiz kerek. Mádenıetsiz bireýdiń ishi qýys tonyn kıýden paıda shamaly. Biz ne nárseniń de sánine qyzyqpaı, dánine qyzyǵýymyz kerek. Latyn árpine entelegenshe, biz qazirgi qoldanyp kele jatqan áripterimizdi túzetip, baspahana qyzmetkerlerimiz – árip túzeýshilerdi daıarlap, baspa isterimizdi jóndeýge kirisýimiz kerek. Názir aıtqandaı, basqa túrikter 25 jyldan beri jazý mashınasyn durystaı almaı júrgen bolsa, biz qazir ony jasap, jazyp ta otyrmyz. Álde bolsa da orynsyz latynshany ortaǵa salǵansha óz áripterimizdiń kemshiligin tolyqtyralyq, sony qoldanalyq. Bizdi mádenıetke jetkizbeı, bógep júrgen túrik álipbıi emes, sondyqtan ony jazyqsyz qurban qylýdyń orny joq» – degen Eldes ýáji sanaly adamdar sanasyna sáýle túsirgendeı edi.
«Aqań árpin túzetýge kóp aqsha shyqty deý durys emes. Shyǵyn bolmaı is bola ma? Aqań árpin túzetýge kóp pul shyqsa, búgin sonyń arqasynda árpimiz túzelip otyr. Endi túzelgen áripti tastaı berip, ázirbaıjan aldy, pálen aldy, túgen aldy dep latyn árpine kóshse, taǵy shyǵyn shyqpaı ma? Álde latyn árpi tegin kelip, bizdiń latyn árpimen qaıta basylatyn tolyp jatqan kitaptarymyz tegin basyla ma? Muny da oılaý kerek qoı. Ázirbaıjanda «oqyǵandar taby» degen tap bar. Olar aqsúıekter, buqaradan artyq bolǵysy keletinder. Latyn árpin alyp otyrǵan, aldyryp otyrǵan sol elden jyrylyp ketken oqyǵandar. Olarǵa biz eliktemeýimiz kerek. Latyn árpi qazaq árpinen artyq emes. Sondyqtan qazaq eline onyń keregi joq!»
Eldes Omaruly qazaqtar arab jazýyn qoldanǵany durys pa, álde latyn árpine kóshýi qajet pe degen pikirtalasta sóılegen sózinde arab tańbasynyń artyqshylyǵyn ǵylymı turǵyda dáleldeıdi: «Taǵy da jazýǵa kelgende, bizdiń ońnan solǵa jazýymyz ábden durys, – dep jazady ǵalym, – óıtkeni, adamnyń tabıǵaty jaratylysynda solaı. Máselen, jip ıirgende qazaqtyń áıelderi ońnan solǵa qaraı ıiredi. Soldan ońǵa qaraı ıirýge olardyń tabıǵattary kónbeıdi, yńǵaılary kelmeıdi. Jazý da osy sıaqty. Tek bizdiń oryssha jazyp úırenip qalǵandarymyz ǵana ońnan jaza almaıdy. Sonan soń soldan jazýdy maqtap, jorta jyldam jazylady dep, tájirıbesiz demagogtikke salynady».
Eldes Omaruly: «Máskeýge barǵan qazaqtyń jigitteri men áıelderinen qaı ulttan bolasyń dep surasań, qazaqpyn deýge arlanyp, japonmyn deıdi», – deı kelip: «Bul ne?! Qazaqtan jırengendik. Aqyly soǵan ólshengendik. Latyn árpin alamyz deýshiler de qazaqtyń qazirgi árpinen jırenedi. Ol olardyń oryssha úırenip qalǵan ádetterinen shyǵa almaı, syrty sulýǵa eliktegeninen shyqqan ádet» – degen qorytyndy jasaıdy.
Eldes: «Biz latynnyń árpin alamyz degenshe Iaýropanyń (Evropa degeni) mádenıetin qalaı alamyz dep keńesýimiz kerek. Mádenıetsiz bireýdiń ishi qýys tonyn kıýden paıda shamaly. Biz ne nárseniń de sánine qyzyqpaı, dánine qyzyǵýymyz kerek... Orynsyz latynshany ortaǵa salǵansha óz áripterimizdiń kemshiligin tolyqtyralyq, sony qoldanalyq. Bizdi mádenıetke jetkizbeı júrgen túrik álipbıi emes, sondyqtan ony jazyqsyz qurban qylýdyń orny joq.»
«Latyn árpin alǵash shyǵarǵan latyn eli osy kúni múlde joq. Latyn bul kezde joǵalǵan el. Osy kúngi Eýropa eli áýelde ózi bastap ózderiniń nadan kezinde áripti arabtan úırengen. Olar qazirgi qoldanyp otyrǵan áripteriniń negizin arabtan alyp, bertin kele, mádenıeti óse kele, arab árpin ózgertip alǵan.Mádenıetti el ónerdi, tabıǵatty ózderine ıkemdep, syrtqy túrlerin óz yńǵaılaryna qarap ózgertip alady. Biz sıaqty mádenıetsiz beıshara elder ony bilmeıdi. Ónerdi, mádenıetti, tehnıkany óz turmysyna yńǵaılańdyryp, ózgertip alýdyń ornyna ónerge, tabıǵatqa ólshep, ózderin ózgertemiz dep áýrelenedi. Eger bulaı bolsa, bara-bara qazaqtyń tilin de ózgertemiz der.Eńdi sózimdi basqa oıǵa bytyratýdy osymen toqtatyp, Ábdirahmannyń baıandamasyna keleıin. Ábdirahman: «basqa kúnshyǵys elderiniń bári de latyn árpine kóshti. Bizdiń olardan qalyp qoıýymyzǵa bolmaıdy», – deıdi. Basqa: ázirbaıjan, qyrǵyz, ózbek sıaqty elderdiń latyn árpine kóshemiz dep daıyndalyp jatqany ras. Biraq, olar kóshti dep, bizdiń oılamaı, aýyr men jeńildi salystyrmaı kóshýimizdiń keregi joq. Áýeli sol latyn árpin alǵan elder nege alyp otyr? Alýlaryna qandaı sebepter boldy? Olardaǵy sebep bizde bar ma? Mine, osy máselelerdi sheshýimiz kerek» degen Eldes sózi Aqań oıymen sabaqtas, ózektes.
Beısenbaı Kenjebaev «Qazaq ádebıeti tarıhynyń máseleleri» dep atalatyn kitabynda «Aıqap» jýrnalynyń alǵashqy shyǵarýshysy Muhametjan Serálın rolin erekshe baǵalaıdy. «Jýrnal shyǵarýdaǵy maqsatymyz tek qana jurttyń kózi, qulaǵy bolmaq edi» - degen Serálın sózin keıin Ahmet Baıtursynov ilip alyp ketkenin bilemiz.
Qazaq basylymdary arasynda ult uıtqysy bolýǵa talpynys jasaǵan jáne dittegen maqsatyna jetken basylym «Qazaq» gazeti bolatyn. Orynbordaǵy qazaq shákirtteri yntasymen jáne qoldaýymen jaryq kórgen gazettiń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tonǵan Aqań bolǵan. «Qazaq» gazeti jabylyp qalar qysyltaıań sát týǵanda aıybyn tólep, Aqańdy abaqtydan qutqaryp qalǵan qazaq oqyǵandarynyń is-áreketi olardyń Ahmet Baıtursynovtyń jeke tulǵasyna degen qurmetin ǵana emes, sonymen birge gazetke degen súıispenshiligin de kórsetse kerek.
«Bizdiń gazetimizdiń tańbasy «Qazaq», ıaǵnı qazaqtyǵymyzdy saqtaý Qazaqtyq árıne aty men tili joǵalmasa saqtalady. Bul aıtqanymyz rýssha (oryssha), ıa basqasha oqymasyn degen emes, rýssha tilin de bilý kerek. Biraq óz tilinen jırenbeske kerek degen sóz. Tutynbaǵan nárse joǵalady. On jyl, on bes jyl eńbek etip, qınalyp rýs ıakı ádebı tilderdi úırengenderge óz tilimen jazýdy úırený qıyn dep eshkim aıta almas» degen Aqan sózi taǵy oıǵa oralady. Qostanaılyq Ýálıolla Halılı «Aıqap» jýrnalynda jaryq kórgen «Til saqtaýshylyq» degen maqalasynda: « Bizge bul kúnde basshy bolǵan, halyqqa úlgi kórgizgen jigitterimiz joq emes qoı. Mynaý «Masa» men «Qyryq mysaldy» jazýshy Ahmet Baıtursynov sekildi erlerdi halyq qyzmetshisi deýge bolady» - dep jazady.
«Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1931 j. 24 shildedegi sanynda Bahtıar degen aqyn «Jańa álip jolynda» degen óleńinde:«Arabshy, jańa álipshi Eki jaq bop tartysty. Ahmet,Eldes, Muhtarlar Arabqa jumsap bar kúshti» – dep jazǵanynda da sol kezdegi saıasat pen ýaqyttyń taby bar.
Bilál Asfandıarov óziniń esteliginde aǵartý mekemeleriniń ashylýy týraly aıta kelip: «Bárinen de qazaq mektepteri kóp qıyndyq kórdi. Ol baıaý qalyptasyp, qateler de jiberip otyrdy. Qazaq mektepteriniń kóptegen muǵalimderi tek eski arab jazýyn ǵana biletin. Qazaq tilinde reforma jasalyp, eski arab jazýynyń jańa arab tańbasymen, odan keıin latyn tańbasymen aýystyrylýy mektepterdi jumysty basynan bastaýǵa, al muǵalimderdi álippeni oqytýdyń metodıkasyn izdeýge májbúr etti. Oqýlyq pen kórneki quraldar shyǵaryp úlgirý qıyn boldy. Onyń ústine kóptegen mektep jabdyqtary men oqý quraldary jetispedi. Bul kezde polıtehnıkalyq bilim berýdi oılaýdyń ózine múmkindik joq-ty» – dep jazǵan bolatyn.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinine kelsek, arab tańbasy – Aqań «Álipbıiniń» negizi, tóte jazý sol kezdegi qazaq balasynyń saýatyn ashýda týra jol boldy. Bul jazýdy keleshekte paıdalana bilý eshýaqyt mańyzyn joımaq emes.
Eldes shyǵarmalaryn jaryqqa shyǵarý keleshektiń mindeti. Onyń kezinde Mirjaqyp Dýlatovqa telinip ketken eńbekterin de avtorǵa qaıtaratyn mezgil jetti. Eki tildiń shesheni bolǵan Eldes shyǵarmalaryn jarıalaý bıylǵy jyly júzege assa nur ústine nur bolar edi. Óıtkeni, bıylǵy jyly Alash arysynyń týǵanyna 125 jyl tolyp otyr.
Aqylbek Shaıahmet,
Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıteti
fılologıa ǵylymdarynyń kandıdaty
