(Aıtystyń alyby, ustazym Qurmanbek Zeıtinǵazyulynyń rýhyna arnaımyn)
Kúldi-kómesh kúnderdiń kúıbeńinen qajyp, adamdardyń jeńil sóz, arzan kúlkisinen júıkeń juqaryp sharshaǵan shaqta, sálde bolsa tynyshtyq tabar turaǵym dep jan uıańa asyǵa jetesiń. Jetesiń de jar tóseginde shalqalaı jatyp, sóredegi qaz qatar tizilgen kitaptarǵa kóz júgirtesiń, áýeli Áýezovtiń «Abaıyn», Muqanovtyń «Botakózin», Músirepovtiń «Ulpanyn», Maǵaýınniń «Aldaspanyn», sodan ary sózdiń súleıi súıikti Qurekeńniń altyn tomdaryn aralap kete beresiń. Ónerińe de, ómirińe de áseri mol osy bir ulaǵatty jannyń uly jyrlaryn obyrlana oqısyń, oqısyń da ol kisini kóre qalǵanyńa, ónerinen ónege alǵanyńa, shákirt bolyp ere alǵanyńa qýanasyń. Dańqyna masaıraısyń, salmaǵynan qorqasyń, ol kisimen bolǵan kúnderińdi oımen sharlap kóńilińe saǵynysh kózińe jas tolyp, oram-oram oılarǵa oranasyń.
«Jas kóńil tyń jer tárizdi, ne ekseń sol shyǵady ári mol shyǵady», - deıdi Qazaq ádebıetiniń klassıgi Ǵabıden Mustafın. Bala kúnimizden kókeıimizde kóktegen bir týar aqynnyń bitimdi jyrlary, bilikti adamdyǵy, kóńilimizdegi kólemin keńeıtpese taryltqan emes. Ótken túni Qurekeń túsime enipti. Málim bir óner jınalysynda sıaqtymyz:
− Balam Qanatbek, keýdeńdegi daryndy keńeıtý kerek.− deıdi ustazym. Janyna jaqyndaı bergenimde kózden ǵaıyp boldy. Uıqydan oıana kórgen túsimdi estelik álbomǵa túsirdim. Bul mezgil tańǵy saǵat ekiden qyryq úsh mınýt ótken kez edi.
Búgin, 24-tamyz jeksenbi tańerteńgi saǵat toǵyz, túndegi tústiń áseri tosyn tolǵanysqa bastady. Kópten beri kórmegen ustazymnyń áz dıdaryn túsimde bolsa da kórip kóńilim kórkeıip qalǵandaı, qalamymda qaıdaǵy soqpaqqa qamalmaıtyn syńaıly.
Men Qurekeńdi 2001-jyldyń qyrkúıek aıynda Shaǵanǵol aýylynyń Kóksaz saharasynda ótkizilgen «Shińgil aýdanynyń 10-kezekti aqyndar aıtysynda» tuńǵysh ret kórgen edim.
− Sóıler me edim týǵan el til bermeseń,
Darynym da, dańqym da, júldem de sen.
Qadirimdi qasterleı bilgende sen,
Keshirmessiń ortańa bir kelmesem.
Júregińdi jylytatyn jyr bermesem.
İlindirmeı myń tuzaq, myń shalmany,
Elim barda janymdy kir shalmady.
Ánshi, kúıshi qasymda jyr sańlaǵy,
Aıtysyńnyń mendaǵy bir sardary.
Alashubar álemde aıadaı bul,
Qoı minezdi, qońyr el jadaǵaı júr.
Salt sanańdy saqtaı bil, saralaı bil,
Qara qońyr túsińdi aıalaı bil.
........................... – Dep keletin jyr joldarymen osy kezekti aıtystyń betashar jyryn aıtqan bolatyn. Onsyz da «óńgergen besiktiń jáıi», «Jemeneı», «Qaıda» syndy syndarly jyrlary sanamyzda jattalyp kelgen sańlaq aqynnyń «qońyr elim» atty osy tolǵaýy da kóp kóńilinen jol taýyp, júrekterdi terbep jatty. Mende jattap alyp aýyl úıdiń toı-tomalaǵynda aıtyp júrdim. Osydan bir jyl ótkende, 2002-jyldyń maýsym aıynda Altaı aımaǵynyń 14-kezekti aqyndar aıtysy Shińgildiń Qarabýra jaılaýynda ótkiziletin bolyp, osy óleń toıǵa Shińgilden taldanǵan aqyndardyń qatarynda men de shaqyrtý aldym. Qazirgi Halyq maıdanynyń orynyndaǵy aýdandyq Mádenıet dene tárbıe mekemesiniń 3-qabatynda Qurmanbek Zeıtinǵazyuly, Jodaı Qusbekuly, Maqsaı Qojanaıuly, Beshen Aqynuly qatarly aǵalarymyz kúndelikti dáris oqyp, bizdi aıtystyryp, mashyqtandyryp jatty. Osy kúnderdiń birinde aıtysyp otyrǵan qarsylasym:
− Óleńiń shaban-shardaq bolyp barad(y),
Arbadan qajyp qalǵan kary at qusap ... − dep soqtyqty. Sonda men:
− Senińdaǵy shabytyń belgili eken,
Aıǵyrdan yǵyr bolǵan kári bıedeı ...− dep qoıyp qaldym. Otyrǵandar dý kúlisip jatty. Biraq Qurekeń túsi buzylyp:
− Áı, Qanatbek, sende aıtys mádenıeti joq, sózdiń jaqsy jamanyn paryqtamasań, bir Shińgildiń abyroıyn jalǵyz sen túsiresiń. − dep qatań syn tezine aldy. Ózim áýlıedeı tabynyp júrgen aqynnyń myna sózi tóbemnen jaı túskendeı eseńgiretti. Aqyn bolsam dep alasurǵan armanymnyń astań-kesteńin shyǵardy. Tezden úıge qaıtqym keldi. Túski tamaq kezi kózimnen jasym sorǵalap jataqta jatqanymda aqyn Jodaı Qusbekuly kelip:
− Balam, atańnyń sózine ókpelep jatyrsyń ba? Myqty aqyn bolý úshin maqtaýdy da, syndy da kóterýiń kerek. Synǵa tóze bilgeniń durys. − dep ornymnan turǵyzdy. Nesin jasyraıyn sodan bir qansha jyl Qurekeńdy jaqsy kórmeı júrdim.
2005-jyldyń mamyr aıynda Altaı aımaǵynyń 8-kezekti sahnalyq aqyndar aıtysy Altaı qalasynda ótti. Býryltoǵaı aqyny Baqytgúl Toqtaýqyzymen bolǵan aıtysym ájeptáýir tartysty bolyp, kórermenniń qoldaýyna ıe boldy. Alaıda, maýsym aıynda Úrimji qalasynda ótkiziletin Shyńjań ólkelik 2-kezekti aqyndar aıtysyna baratyn aqyndardyń tizimdigine iline almaı qaıttym. Sol kezdegi oqý orynym Kúıtún kórkemóner fakúltetinde kóńilsiz júrgen kúnderdiń birinde Altaı aımaqtyq Mádenıet dene tárbıe mekemesinen tosyn shaqyrtý aldym. Shyńjań ólkelik 2-kezekti aqyndar aıtysyna tizim syrtynda qatynasatyn bolyppyn. Keıin estisem joǵarydaǵy Baqytgúlmen aıtysymdy Shyńjań radıosynan tyńdaǵan aqyn apamyz Jamalqan Qarabatyrqyzy Qurekeńe telefon soǵyp: .
− Ana Qanatbekten jaqsy aqyn shyǵatyn kórinedi, osy retki aıtysqa aparatyn shyǵarsyń? − dep áriptesine salmaq salsa kerek. Sodan Qurekeń aımaq basshylaryna aıtyp, meni osy retki aqyndar aıtysyna qatynasatyn etip bekittiripti. Aqyry ańsap kútken aıtys mezgili de jetti. Jerebe sýyryp áriptes taldaý barysynda ózimmen birge Altaıdan barǵan Nurzıa Asqabylqyzmen aıtystym. Aıtysymyz tartysty, ázil-qaljyńǵa toly bolyp, kórermenniń alqaýyn aldyq. Baǵalaýshylar ortasynda otyrǵan Qurekeń masattana shalqyp, ornynan qozǵalaqtap, bólekshe qýanyshty sezimde otyrdy. Aıtys aralyǵyndaǵy demalysta osy jolǵy aıtystyń baǵalaýshysy bolyp kelgen áıgili aqyn Berdibek Qurjyqaev ekeýi arnaıy kelip, mańdaıymnan ıiskep yqylas, tilekterin aıtty.
− Osy jaman uldarymyz barda biz ólmeımiz ǵoı Beke. − dep qurdasyna qarap jymıady Qurekeń. Bul meniń otqa oranǵan on egizim edi. Osy sátten bastap Qurekeńe balasyndaı baýyr basyp kettim. Meniń kóńilimdegi eń qurmetti, eń aıaýly janǵa aınaldy.
Tamyz aıynyń bir keshi kórshi-qolań jıylyp, Shyńjań televızıasy 3-arnasynan Nurzıamen aıtysty kórip otyrǵanbyz. Úı telefony shyryldap qoıa berdi. Asyǵa baryp telefon tutqasyn kótergen ákem:
− Alo, Siz kim?
− Zaıtolla amansyń ba? Men Qurmanbekpin, ulymyzdyń aıtysyn kórdiń be?
− Assalaýmaǵaleıkúm, oı Qureke sálemetsiz be? Úı-ishińiz aman ba?
− Ýaǵalaıkúmassalam, buıyrsa Qanat jaqsy aqyn bolǵaly tur, osy joly jaqsy aıtysty. Aqsarbasyńdy atap soı! ..... Osylaısha ekeýi uzaq suhbattasty. Sol kúni Qurekeń qatty qýanyshta eken deıdi ákem.
«Ózegi ónerimniń óleń meniń,
Bolady ónerde min, óleńde muń.
Óreli ozyp týsa órenderim,
Sol meniń teńelgenim, kógergenim.
İzimdi izde urpaqtan kórermenim,
Keregim bolyp jatsa eger meniń» ... Qurekeńniń júregi osyndaı meıirli, osyndaı móldir edi, úmitti urpaqty kórgende aıdary aıǵa jetkendeı qýanatyn. «Meıramhan Meshelqyzmen aıtysym orta mekteptiń ádebıet oqýlyǵyna engizilgende urpaqtarymnyń ıgiligine jaradym-aý dep, kóp ýaqyt qýanyp, tolqyp júrdim» deıtin edi.
Ótken kúnge qaıta oralsam ónerde ustaz, ómirde ákedeı qamqor bolǵan asqaraly tulǵadan qabyldaǵan ónegem az emes eken. Kisilikke, azamattyqqa jetelegen atalyq aqyly, aqyndyqtyń qyr-syryna úńiltken ustazdyq tálimi, túısigime máńgilik túımelendi.
− Shaldyqqan shaǵy mynaý shal aqynnyń,
Kósiler kezi jetti bala aqynnyń,
Uly bop támám qazaq balasynyń,
Sapary sátti bolsyn Qanatymnyń. ... − dep aqtarylǵan aq bata, aq jarma tilegin jyr saparyma jebeýshideı sezinemin. Sóredegi tomdaryn aıalaı aqtaryp, paraǵynan kóńil qalaýymdy izdeımin. Sosyn taǵy da ystyq saǵynyshqa batamyn, qaıran Qur atam-aı, basqalarǵa aqtaryla aıtatyn ashty-tátti ázil óleńderin maǵan aıtpaıtyn, «ulymnan uıat bolmasyn» dep meni týǵan ulyndaı tunyq tárbıege jeteleıtin.
2010-jyldyń tamyz aıynda úılený toıym bolatyn bolyp, apta buryn Qurekeńe sálemdese baryp, toıymda bata berýin suradym. Torqaly toı kúni keshte restoran toly halyqtyń aldynda maǵan arnap oqyǵan óleńi bir munsha jurtty jylatyp, bir munsha jurtty tolqytqan edi:
Allaǵa myń shúkirlik Qanatbegim,
Keledi keregime jarap meniń.
Áıteýir aıdy aspanǵa bir shyǵardyń,
Aýyzyńa «a» degende qarapty eliń.
Oıanyp on jasynan jyr jattady,
Ólkeniń boldy búgin bir maqtany.
Sáýletti sahnanyń erkesi bop,
Úkideı shoqqa taqqan bulǵaqtady.
Senemin sendeı ulyn súıedi eli,
Bolasyń san júldeniń ıegeri.
Alma ony qaperińe ulı bersin,
Qyzyl kóz, qyzǵanyshtyń shıe bóri.
Tabıǵat talantyńa bergende óner,
El seni esik emes, tórden kórer.
Qolyńa sý quıyp ta bere almaıdy,
Bilimsiz býǵa pysqan kór keýdeler.
Shyǵarar óner ǵana adam atyn,
Al mansap bireý qoıǵan amanatyń.
Baıansyz baılyqqa da bas aýyrtpa,
Jetedi aqyn degen salaýatyń.
Aýyzyma qyryqta sóz tıgende áreń,
Joq edi jyrdan dámem, kıgen kádem.
Abaıdyń atymenen arýaqtandym,
Ult baryn, qazaq degen bilgende álem.
Seskenbe kúnshil kúndep júr eken dep,
Bireýdiń kóz, bireýdiń tili óter dep.
Saq júrip sabyrly bol, senip ketpe,
Kózińe maqtaǵandy shyn eken dep.
Áli de talaı synǵa kez bolarsyń,
Suqty kóz sýmańdaǵan sóz joǵalsyn.
Qımaımyn ózge tur ǵoı Zaıtollaǵa,
Sen meniń ónerdegi óz balamsyń.
Boıdaǵy óner nege tonalady,
Ózgesi ózi-aq kelip oralady.
Kelinim ekeýińdi quttyqtaımyn,
Buıyrsa talaı toıyń bolady áli.
Alda toı óner gúlge oranady,
Qolyńa arman qusyń qonady áli.
Qomaqty bolmasada toǵanaǵy,
Atańnyń toıǵa ákelgen oramaly. − Kózimnen aqqan jas kópke deıin tejeý bermedi. Aqyn Ǵylymbek Soltanıaulynyń súıeýimen sahnadan túsip bara jatqan súıikti aqynǵa súıine qarap, maǵan aıtqan ósıetindeı osy óleńin dápterime emes, júregime jazyp jattym.
Oı, jalǵan-aı degen. Qurekeń arǵy dúnıege attanǵaly da úsh jarym jyl ótipti. «Adamnyń adamshylyǵy jaqsy ustazdan bolady» deıdi danyshpan Abaı. «Maltaýdy maltaý barysynda úırenesiń» dep maqaldaıtyn Quratamnyń «Halyq aldynda kishipeıil bol! Ónerdiń kıesi bolady, sol kıeni qorǵaı bil!» deıtin aqyly máńgilik kókeıimde. Áli kúni aıtys maıdanynda osal túsip, aǵat sóz aıtyp alǵan shaqtarymda meni qatań syn tezine alǵan sol bir beınesi kóz aldyma keledi. Sosyn sóz kıesinen, ustaz synynan sanam oıanyp, ózimdi sabyrlylyqqa shaqyramyn!
Mundaıda «jaqsynyń ózi ólse de, sózi ólmeıdi» deıtin halyq danalyǵyna eriksiz ıilesiń. Ustaz jáıli kóńilde júrgen syrlar kóp, ol jáıli bir maqala emes, talaı tolǵanysty shaqtardyń toǵanaǵy sheshiletinine senemin. Óldi deppin-aý
... Ólgen jannyń denesi kómilse de,
Kómilmeıdi degeısiń óleń jerge ... Qurekeń ólgen joq, ol máńgi tiri!!!
Daıyndaǵan: Erlan Tóleýbaı
