Qazaq jastaryna durys rýhanı tárbıe berýine, olardyń baǵytty durys tańdaýyna, sondaı-aq dinniń tek syrtqy sharttaryn ǵana emes, rýhanı kemeldik qaǵıdalaryn, adamgershilik qundylyqtaryn meńgerýine jáne olarǵa ózge dinı aǵymdardyń zıandylyǵyn túsindirý jumystaryna baılanysty qoǵam bolyp atsalysýymyz kerek. Óıtkeni jastar elimizdiń bolashaq tiregi.
Qazirgi tańda Elbasynyń dinı saıasatyn júzege asyrý, jastar arasynda dástúrli dinı tanymdy qalyptastyrý, qazaq jerine ıslam dininiń kelýi jáne onyń qalyptasý erekshelikterin túsindirý jumystaryn jańǵyrtýymyz kerek. Islam dininiń qazaq jerine kelip ornalasýy ózi tarıhı kezeńderden turady:
- 751 jyly Talas shaıqasy dep atalatyn arabtar túriktermen qaraqytaılar áskerin talqandaýy;
- 999-1212 jyldary Qarahanıdter handyǵy 200 jyldaı qazaq jerindegi Islam memleketiniń bolýy.
- 1312 jyly Altyn Ordanyń Islamdy qabyldaýy.
Qazirgi ýaqytta elimizdegi din máselesiniń kún tártibinde turýyna bir ǵana sebep bar. Ol senim men tanymǵa baılanysty. Senim Islamda bir ol barlyq álemdegi musylmandarǵa ortaq. Iaǵnı, Allah bir, quran shyn, paıǵambar hah. Al, tanymǵa kelsek árbir musylman adam bolsyn halyq bolsyn óziniń ulttyq dúnıetanymdyq kózqarastarymen tanıdy. Bizdiń ata –babalarymyz da osy ádisterdi qoldanǵan.
Osy dástúrli dinı tanym degende - bul qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy óziniń bolmysyna saı qalyptastyrǵan rýhanı qundylyq. Onyń ózeginde Islam dini jatyr. Óıtkeni din halyqtyń mádenı, rýhanı bolmysy men ádet-ǵuryp, salt-dástúrin qalyptastyratyn negizgi qaınary kózi.
Jalpy dinge qatysty tórt másele bar: dinı tanym, dinı sana bulardy qamtamasyz etetin dinı senim men dinı tájirıbe. Osy tórteýi de qazaqta bar. Bizdiń dinı tanymymyz fıqhta Ábý Hanıfa mázhabyna, dinı senimde Matýrıdı aqıdasyna jáne dinı tájirıbede Iassaýı iliminiń qabattaryna negizdelgen. Osy negiz bizdiń oılaý júıemizden, dúnıetanymdyq qabattarymyzdan, ádet ǵurpymyzdan, salt dástúrimizden kórýge bolady.
Ókinishke oraı, qazirgi tańda dindi dástúrden alshaqtap ustaýǵa tyrysatyndar qatary kóbeıip jatyr. Ásirese jastar arasynda «bıdǵat», «shırk» degen sózderdi jıi estımiz. Dinı tanymdy anyqtaıtyndar árıne – jastar. Jastar dinge bet buryp jatsa, onda memleket tarapynan keri aǵymdardyń jetegine ketpeýiniń aldyn-alyp, durys jáne tıisti baǵyt-baǵdar berý kerek. Bul tek jastar emes, tutas ulttyń problemasy dep qaraǵan jón.
Shákárim atamyzdyń sózimen aıtqanda «Jaman tápsir jaıylyp jer júzine, din dese tura qashty esti azamat» keıpinde qalmaýymyz kerek.
Elbasy N.Á. Nazarbaev óz sózińde: «Qazaq dalasynda ıslam dinin ornyqtyrǵandardyń biri – danyshpan babamyz Ahmet Iasaýı osy jaǵdaılardy eskere otyryp, túrki jurtyndaǵy ıslam dástúrlerin qalyptastyrdy. Osy dástúrmen, minekı, ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy ózderiniń ulttyq sana-sezimderin qalyptastyryp keledi» - deı kele, halyqtyń mádenıeti qaı baǵytta damıtynyn aıqyndaıtyn – osy dinı tanym men dinı tájirıbesi. Egerde kez-kelgen halyq óziniń dástúrli dinı tanym men dinı tájirıbe negizderinen ajyraıtyn bolsa, onda ol halyq óziniń rýhanı mádenı bolmysynan ajyraıdy. Din men dástúr úndeskende ǵana din damyp, dástúr baııdy.
Qazaq halqynyń musylmandyq dinı túsinigi sheshendik sózderi, dinı-dastandary, maqal-mátelderi, keshegi jyraýlar poezıasy men bı-sheshenderdiń naqyl sózderiniń mazmunyna da kóz júgirtsek, árıne aıat-hadısterge baryp tireletinine jáne rýhanı qundylyqtarymen negizdelýine kýá bolamyz. Qazaq dalasynda qıssashyldyq dástúr tamyr jaıyp, Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin qazaqtardyń ıntellektýaldyq tanymyna qatty yqpal etip keldi. Ǵalym Alma Qyraýbaeva qıssalarǵa «Qazaq renesansynyń qaınary» degen baǵa bergen. Al, B.Ázibaevanyń pikiri boıynsha “Birinshisi, Islam dinin taratýshylardyń is júzindegi (meshit, medrese) úgit-nasıhat júrgizýi arqyly júzege assa, ekinshisi—aqynjandy dala turǵyndarynyń jan-júregine tasqa basylǵan jyr sózdermen (dinı dastandar) áser etý arqyly oryndalǵan tárizdi”, senim eki jol arqyly halyqtyń kókeıine qonyp otyrdy. Ásirese, sońǵy “jol” qazaqtyń ımanynyń kúsheıýine qatty áser etti.
Sebebi, bul atalmysh dinı dastandar, qıssa, jyraýlyq dástúri qazaqtyń rýhanı suranysyn qanaǵattandyryp qana qoımaı, sonymen birge syrttan kelgen dinı mısıonerlerge, rýhanı ekspansıaǵa da qarsy tosqyn bola bildi. Alaıda, Keńes úkimeti kezeńindegi qazaq zıalylardyń dinı-rýhanı mándegi týyndylary jaryq kórmeı jáne rýhanı muralaryn joıý, qurtý qatigezdikpen iske asyrylǵan. Degenmende, qazaq dúnıetanymyndaǵy ıslamdy túp tamyryn joıa almady, sol úshin ulttyq dúnıetanymdy saqtap qalý úshin qaıta jańdandyrý qajet.
Máselen, Hz. Paıǵambardyń (s.ǵ.s) «Quldyń júregi túzelmeıinshe, ımany túzelmek emes. Al tili túzelmeıinshe, júregi túzelmeıdi» ósıetterine saı, qazaq zıalylardyń boıyńdaǵy musylmanshylyq paryzdaryn tilimen de, júregimen de nasıhattaǵanyn baıqaýǵa qıyn emes. Musylmanshylyqtyń abzaly júrektegi ımannyń dúnıe tirshiliginde kórinis tabýynda ekendigin jaqsy túsingendikten Ábýbákir Kerderi:
«Musylmanshylyq kimde joq,
Tilde barda, dilde joq» - dep, ar tazalyǵyna negizdelgen ımanı ilimine adal bolǵan. Demek, adamnyń ishki jan-dúnıesi syrtqy dúnıeniń negizi jáne syrtqy deneniń áreketiniń qozǵaýshy kúshi bolyp tabylady.
Islam ilimi boıynsha adam balasynyń búkil is-áreketteri úsh topqa bólinedi: «ǵıbadat», «mýamalat», «ahýalý-shahsıa». Bul atalǵandar aqıda, fıkh jáne ahlaq salalaryna jiktelip qarastyrylady. Sonyń ishinde sońǵy ekeýi – fıkh jáne ahlaq tolyǵymen rýhanı-moraldyq qundylyqtarǵa negizdeledi. Demek, din tek senimmen ǵana emes, rýhanı qundylyqtarmen de tyǵyz baılanysty. Sondyqtan da qazaq «ımandy» dep barlyq adamı izgi qasıetterdi boıyna jınaqtaǵan rýhanı deńgeıi joǵary tulǵany aıtady.
Demek, jat aǵymdardyń ıdeologıasyna qarsy «Ýdy ý qaıtarady» degendeı, aldyn alý jumystarynyń eń belsendi, ári yqpaldysy – dástúrli rýhanı qundylyqtardy jańǵyrtý kerek. Jan tazalyǵyna, ar tazalyǵyna negizdelgen, syrtqy kórinistegi emes, júrektegi ımandy qasıet tutqan ulttyq rýhanı qundylyqtarymyzǵa oralý, olardy keńinen nasıhattaý arqyly jat aǵymdardyń ıdeologıasyna tosqaýyl qoıýǵa bolady.
Bahtıar Alpysbaev,
«Jııde» qoǵamdyq qorynyń úılestirýshisi, dintanýshy
