1941-1945 jyldary negizinen KSRO men Germanıa arasynda tórt jylǵa sozylǵan qandy qyrǵyndy Kreml basshylary, Reseı tarıhshylary men saıasatkerleri «Uly Otan soǵysy» degen atpen halyqtyń sanasyna sińirip, qalyptastyryp jiberdi. Alýan túrli qýlyq-sumdyqpen, saıqal da jymysqylyq ádispen, qala berdi zorlyq-zombylyqpen sanasyna sińirilgen soqyr sezimge, ótirik úgit-nasıhatqa ábden berilgen adamnyń sanasyn onyń bárinen tazartý óte qıyn. Ol – sabyndap jýyp tastaı salatyn tán kiri emes, ol – jannyń kiri, janǵa da, qanǵa da ábden sińip qalǵan rýhanı kesel, syrqat. Biz, ıaǵnı, qazaqtar «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy» degen sóz tirkesiniń arjaǵynda nendeı astar jatyr, osy sózdi Máskeý basshylary nege bizge áli de qaıtalap aıtqyzýǵa qumar dep sál de bolsa tereńdeý oılaýǵa áli de qabiletsiz sıaqtymyz. Óıtkeni, bizde sońǵy 25 jylda qazaqtyń oı-sanasyn baıaǵy keńestik-reseılik surqıa úgit-nasıhattan tazartý sharalary júrgizilgen joq. Ras, sol soǵysta erlikpen shaıqasqan ákelerimiz ben atalarymyz, biren-saran bolsa da ájelerimiz ben apalarymyz boldy. Biraq sol soǵysqa solardyń bári shynymen óz erkimen bardy ma, olar shynymen «Máskeý úshin!», «Stalın úshin!» dep janyn qıdy ma, al bul soǵysqa barmaımyn degender men qashyp ketkenderge Máskeý qandaı jaza qoldandy? Osy soǵys kim úshin, qaı eldi aman alyp qalý úshin boldy sony aqylǵa salaıyq deseń boldy ózińe dúrse qoıa beretinder áli de az emes. Ondaıdy atam qazaq «kón qatsa qalybyna barady», «qatyp qalǵan kónteri sıaqty ǵoı» deıdi.
Al orystar «Jeńistiń 70 jyldyǵy» dep jáne olardyń aıtqanyn qaıtalap aıtý qanyna sińgen qazaqtar olarǵa qosyla shaýyp dýyldatqan meıramǵa byltyr bizben bir týǵan ózbek, qyrǵyz, túrkimen, ázirbaıjan, tájik te, oryspen kindigi bir belorýs ta barǵan joq. Al Reıhstagqa Kantarıa degen grýzın uly tý tikse de, grýzın Stalıni bas qolbasshy bolsa da Grýzıa bul «Jeńis kúnin» atap ótýden baıaǵyda bas tartty. Ýkraına da qarasyn kórsetpesten qaldy. Tek qazekem ǵana...
9-shy Mamyr kúngi bul meıram Germanıada qaraly kún retinde atap ótiledi. Endeshe tutas bir ulttyń qaraly kúnin ekinshi bir el qyrýar qarjy jumsap ulan-asyr toıǵa aınaldyrýy durys deı alasyz ba? Aý, ásheıinde qaıǵy da, qýanysh ta búkil adamzatqa ortaq deıtinimiz qaıda? Álemniń úlken-úlken oıshyldary Jeńis toıyn toılaý degendi úlken qatelik dep biledi ǵoı! Nege deseńiz, sol jolda eki jaqtan da mıllıondaǵan beıkúná adamdardyń qany tógildi. Reseıdiń, ıaǵnı, Máskeýdiń kolonıasynda bolǵan qazaq, ózbek, qyrǵyz, ázirbaıjan, túrkimen, tájik, tatar, bashqurt jáne basqalary áskerge kúshtep, zorlyqpen alyndy. Barmaımyn degender atyldy. Ony ótirik deı almaısyz. Al júz myńdap qyrylǵan beıkúná baıǵustardyń biri – qazaq er-azamattary sol 1941-1945 jyldardaǵy soǵysqa qalaı barǵanyna, keıbireýleri ne úshin janyn pıda etkenine toqtalyp kóreıik. Bul jerde sonaý Aqpan, Qazan tóńkeristeri kezinde qazaqty orystyń aq gvardıashylary men qyzyl gvardıashylary kezekpen shybyndaı qyrǵanyn, odan keıingi konfıskasıalaý, qoldan jasalǵan asharshylyqtardan qazaqtar mıllıondap qyrylyp, tiri qalǵany jer aýdarylǵanyn, ujymsharlandyrýdyń alýan qorlyq-zorlyǵyn kórip sanasy sábdirep qalǵanyn aıtyp jatpaı-aq qoıalyq. Osy zobalańdardan keıin 1930-shy jyldar qazaqtyń taǵdyryna janashyr, qazaqqa ońy men solyn, paıdalysy men zalaldysyn aıtyp jol kórsetip otyratyn, «qazaq úshin» deseń keýdesindegi judyryqtaı jumyr etin julyp berýge daıar kózi ashyq, oıly azamattary túgel atyp-asylǵan, tirisi túrmege tyǵylyp ıtjekkenge aıdalǵan, sol arqyly qazaqtyń ulttyq namysy da, ulttyq sanasy da taptalǵan jyldar boldy. Kózi ashyq, eldi oıatar sóz aıtarlyq sondaı azamattarynan aırylǵan qazaq sóıtip saıası saýaty tómen, oń-solyn, durysy men burysyn ózi sheshe almaıtyn qorqaq, jasyq, ári jer betinde eń kúshti halyq orys dep oılaıtyn jas sábı sıaqty halge tústi. (Átteń, biz osy bir sábılik, osy bir quldyq sanadan áli de tolyq aryldyq deı almaımyz). Onyń ústine sol dáýirde Máskeý basqarǵan Keńes Úkimeti baı jáne jarly, eskishil jáne jańashyl, dindar soqyr jáne kózi ashyq azamat dep bir qazaqty ekige, úshke bólý, qyzdy-anaǵa, uldy-ákege qarsy qoıý sıaqty saıqalı saıasatty óte sheber júrgizdi. Osynyń bárin bastan ótkergen qazaq ábden eseńgirep júnjigen, qorqaq, ómirge kózqarasy ártúrli topqa bólingen, ulttyq namystan aıryla bastaǵan, orysty Qudaıdan kem kórmeıtin kúımen «Otan soǵysy» dep atalatyn qanqasap qyrǵynǵa baryp tústi. Aıtpaqshy, Máskeýdiń álgi saıqal saıasattary az bolǵandaı sol soǵystyń aldynda ǵana biri Japonıanyń, biri Amerıkanyń tyńshysy, halyq jaýy degen sıaqty «tazalaýynan» ótken qazaq sál qarsylyq kórsetpek túgil bir aýyz qarsy sóz aıtsa basyna qara kún týatynyn biletin úrgedek, úreıshil kúıge túsken edi. Osylaısha óz elinde «qaıda barsam da bir ólim» kúıge ushyrap, amalsyzdan «Otan úshin», «Moskva úshin», «Stalın úshin!» dep jańbyrdaı jaýǵan oqqa qarsy júgirgen sharasyz baıǵustar az bolǵan joq. «Otan úshin otqa tús, kúımeısiń» degen ári orasholaq, ári daraqy mátel de sol kezdiń «týyndysy».
Iá, birsypyra qazekem áli de «Uly Otan soǵysy» dep júrgen sol soǵys kezinde bólshevıktik-kommýnıstik ıdeologıa júrgizgen úgit-nasıhat óte joıqyn boldy. Sol joıqyn nasıhat pen úgit qazaqtardyń sanasyna jer betindegi jumaqqa jol kórsetetin jalǵyz da jaryq juldyz –Máskeý degen nadandyq nanymdy, soqyr sezimdi myqtap ornyqtyrdy.
Sol jyldary adam balasynyń aqyl-oıy jetpeıtin ótirikter aıtýda aldyna jan salmaıtyn gazetter kóptep shyǵaryldy. Adam nanǵysyz ótirik erlikter, ertekterde ǵana bolýy múmkin kózsiz batyrlyqtar týraly maqalalardan kóz súrinetin boldy. Keýdesin oqqa tosýshylar, pýlemettiń oq shashyp turǵan aýzyn tósimen jaýyp qaqaltyp tastaıtyndar, ózi qanǵa bógip qulap bara jatyp «Moskva úshin jan pıda», «Stalın úshin alǵa», «Otan úshin» dep aıǵaılap qulaıtyndar týraly lepirme, qobytpa materıaldar jıi-jıi jarıalanyp jatty. Ár respýblıkadan Máskeýdi, Lenıngradty, Stalındi, orys halqyn maqtap jyrlaıtyn qart aqyndar qoldan jasaldy. Osy kúni Almatyda 28 panfılovshylar parki dep atalatyn saıajaıda eskertkishi turǵan panfılovshylardyń oıdan shyǵarylǵan ótirik ekeni baspasózde birneshe márte jazyldy. Al biz sol kezeńniń osyndaı zymıandyqtar men saıqaldyq úgit-nasıhatynyń sanamyzǵa sińgen saldarynan áli de aryla almaı kelemiz. Buny qazekem «Aýrý batpandap kirip, mysqyldaı shyǵady» deıdi.
Árıne, biz sol kezeńniń soqyr seniminen arylǵymyz kelmeýimizdiń reti de joq emes. Óıtkeni, bárimizdiń de ákelerimiz ben atalarymyz, orys memleketi men nemis memleketi arasyndaǵy sol qandy qyrǵynǵa qatysqany ras. Biraq sol shahıd marqumdardyń kópshiligi oǵan qalaı amalsyz barýyna qandaı sebepter bolǵanyn joǵaryda aıttyq. Iá, olardyń kópshiligi ózderi kim úshin, ne úshin ajalǵa qarsy baratqanyn aqyl-oı tarazysyna salýǵa saıası sana-sezimi, saıası bilim-biligi jetpegendikten barsa, endi bir bóligin ókimet zorlyqpen qoısha jınap aparyp saldy. Bul soǵystyń jalpy qazaq ultyna tikeleı qatysy joq dep soǵystan qashqandar (dezertırler) uzaq jylǵa sottaldy nemese atýǵa buıyryldy. Qazir sol soǵysta jasaldy dep gazetter jabyla jazǵan erlikterdiń kóbi ótirik ekeni de aıtylýda. Qalaı deseńizde bul soǵys týraly pikir sonaý keńes zamanynda-aq ekige aırylǵan-dy. Ánebir kezde qazekem tilin, dilin, dinin, salt-dástúrin túgel qalpyna keltirip endi tek Sabyr Rahımov degen general ózbek emes qazaq ekenin dáleldeý ǵana qalǵandaı aldaqashan marhum bolǵan adamnyń árýaǵyn tebirentýmen boldy. Ásheıinde de «Rýsıa bilán Germanıanyń uryshy bızgá nemága kerák?» deıtin ózbek aǵaıyndar osydan keıin senderge keregi osy ma degendeı Tashkent metrosyndaǵy bir beketten de, bir aýdannan da S.Rahımovtyń esimin aldy da tastady. Bizben tili, dini bir kórshi elder, Ýkraına men Grýzıa, Baltyq elderi 9-Mamyr kúngi «Jeńis toıy» degendi múlde atap ótpeıdi. Tek biz ǵana Reseıge, Máskeýge adal, shyn júrekten berilgenimizdi dáleldeıtin ár sátti qalt jibermeımiz. Osy «Jeńis toıy» dep atalatyn bir ǵana meıramsymaqtyń ózi-aq búgingi jas urpaǵynyń sanasyna keshegi de búgingi Reseıge tabynýshylyqty, quldyq urýshylyqty sińirýge molynan jetetinin nege oılamaımyz? Osyndaı qulminez biz Reseıden azattyq aldyq dep jarıalaǵan 1991 jyldan bermen týǵan jastar arasynda da kezdesetinine janyń kúıedi. Ár jyly «Uly Otan soǵysynyń pálenbaı jyldyǵy» kúni Qazaqstan qalalary men aýyldarynda saryala qońyzdyń qabyǵynan aınymaıtyn taspalar (lentalar) taratylady. Ony Reseıdiń Qazaqstandaǵy elshiligi taratady. Bul – patshaly Reseı zamanynda orystar áýlıe dep ataǵan Georgıı degenniń qurmetine bekitilgen marapat aıqyshtyń (kresiń) qara jáne sary tús aralas taspasy. Ony táýelsizdik alǵan Qazaqstannyń qazaǵy túgil o zamanda da bir qazaq keýdesine taqpaq turmaq qolyna ustamaǵan. Ras, orysqa tıgen qazaq qyzynan týǵan general Kornılov osy ordendi tastamaı taǵyp júripti. Qudaı isine ne shara, osy kúni ózin «sıvılızovannyı» dep biletin kózi ashyq keıbir qazekem bul Georgıı lentasy Reseıdiń ımperıalyq saıasatynyń jalǵasy ekenin túsinbeı birsypyra qazaq keýdesine, birsypyrasy kóligine taǵyp jelbiretip baratqanda orys aǵaıyndar solarǵa qarap myrs-myrs kúletinin de ańǵarmaıtyn sanasyzdyqqa jettik pe, álde? Bul ordenniń kýáliginde «Reseıge kórsetken qyzmeti men erligi úshin» degen jazý bar. Onyń eń tuńǵysh ıegeri M. Kýtýzov edi. Utyry kelgende aıta keteıik, Kýtýzov keremet áskerı qolbasshy emes edi, ol – Reseıdiń úgit-nasıhat quraly retinde qoldan jasaǵan kemeńgeri. Basqa ýaqytta jeńe almaǵasyn tańǵy tátti uıqyda jatqan noǵaılardyń qatyn-balasyn, kári-qurtańyn, tań namazyn oqyp jatqan sarbazdaryn shybyndaı qyryp salǵan Sývorov ta sol Kýtýzovtyń arjaq-berjaǵy-tuǵyn. Al álgi Georgıı lentasy men ordenin Keńes ókimeti qulaǵasyn áli de Reseı ımperıasyn qurýdan úmiti mol búgingi Máskeý 1992 jyly qaıtadan marapat retinde qalpyna keltirdi.
Iá, 1768-1774 jyldardaǵy orys-túrik soǵysy kezinde «dúnıege kelgen» bul ordendi patshalyq Reseı de, Keńestik Reseı de, búgingi Reseı de ózine qyzmet etkenderge beretin káde retinde paıdalandy. Endeshe biz qaı Reseıdiń de pıǵylynda ımperıalısik, shovınısik jymysqylyq jatqanyn ańǵarmaıtyndaı kúıge túskenimiz be? Áıtpese, 1945 jyly Jeńis toıyn toılap tost kóterip jatqandar birinen soń biri «Za pobedý rýsskogo orýjıa», «Za rýsskýıý armıý», «Za tovarısha Stalına», «Za rýsskıı narod» dep kúrkireýiniń arjaǵynda eń aqymaq adamǵa da túsinikti pıǵyl kórinip turǵan joq pa edi?!
Iá, bul soǵysta eki jaqtan da mıllıondaǵan beıkúná pende opat boldy. Olardyń eshqaısysy, ana qursaǵynan qanqumar, qanisher bop týǵan joq. Olar adam qanyn, adam óligin soǵysqa kelip kórdi. Olar qarsy jaqtyń adamyn birinshi bolyp óltirmese, ol ózin óltiretinin bilgendikten áýeli amalsyz óltirýdi úırendi. Al kıeli de qasıetti ıslam dininde jeńis toıyn toılaý qandy qyrǵyndy toılaý, marhumdardyń qany tógilgenin toılaý dep esepteledi. Reseı 1812 jylǵy fransýzdarmen bolǵan soǵysty da Uly Otan soǵysy deıdi. Oǵan ishinara qazaqtar da qatysqan. Endeshe, keıbir jelókpe, toıqumar qazaq ony da ata-babamyz Otanyn qorǵaǵan soǵys dese ne betimizdi aıtamyz? Sonaý jyldary Máskeýdiń zorlyǵymen beıbit jatqan Aýǵanstanǵa baryp qanshama bozdaqtarymyz qyryldy?! Biz odan aman qaıtqan jigitterimizdi «ınternasıonalıs jaýynger» deýdi de toqtatý kerek. Olar Aýǵanstanǵa «Otan qorǵaýǵa» barǵan joq. Máskeýdiń aıdap salýymen bardy. Barmaımyn dese «Otanyn satqan satqyn» atalyp túrmege jabylar edi. Qysqasy, ótken ǵasyrdyń 1941-1945 jyldar aralyǵynda bolǵan, beıkúná mıllıondaǵan adam opat bolǵan soǵysty biz de, ıaǵnı, qazaqtar da «Uly Otan soǵysy» dep toılaýymyz kerek pe, joq pa degen pikirler ekige jarylǵaly biraz boldy. Eń abzaly biz qazaqta qashannan-aq bir ǵana Otan bar ekenin, ol – tek Qazaq Eli ekenin «Máskeý –Otanymyzdyń júregi» emes ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek.
Myrzan Kenjebaı aqyn, QR Mádenıet qaıratkeri
