Ýkraınadaǵy búgingi kúngi daǵdarys tek júıeler arasyndaǵy daǵdarys emes, qundylyqtar arasyndaǵy daǵdarys ta bolyp tabylady. Batystyq kúshter men shyǵystyq kúshterdiń ózara taıtalasy memleket bolashaǵyn aıqyndaıtyn negizgi faktor bolatyndyǵynda eshqandaı kúmán joq.
Batys munda naryqtyq ekonomıka men tıimdi azamattyq qoǵamǵa arqa súıegen demokratıalyq qoǵam bolsa, shyǵys ákimshil-ámirshil júıeniń sarqynshaqtary saqtalǵan, kúshti memlekettik búrokratıalyq apparaty bar, kóbine demokratıalyq qundylyqtardan qashyqtaý memlekettik qurylym.
Batys Eýropa odaǵy bolsa, shyǵys Reseı bolyp otyr. Batys Iýshenkonyń tusyndaǵy tıimdi saıası sheshimder bolsa, shyǵys jemqorlyq pen tıimsiz ekonomıkanyń kórinisi bolyp tabylatyn Ianýkovıch. Másele júıe qaıshylyǵynda ǵana emes, etnıkalyq psıhologıalyq qaıshylyqta bolyp otyr. Batysshyldar ózderin Polshanyń týysqandary dep qarastyrsa, shyǵysshyldar Reseıdiń bir bóligimiz dep qarastyrady. Bireýleri úshin getman Mazepa men Bandera «fashıster» ulttyń jaýy bolsa, ózgeleri úshin ulttyq batyrlar.
Bireýleri Eýropamen ekonomıkalyq tyǵyz baılanys ornatý arqyly ortaq naryqqa kirý ıdeıasyn qoldasa, bireýleri Reseı bastaǵan eýrazıalyq odaqtyń bir bóligi bolýdy qoldaıdy. Bireýleri eski ekonomıkalyq qatynastardyń buzylǵandyǵynan qoryqsa, bireýleri jańa ekonomıkalyq júıege batyl qadam jasaýǵa daıyn. Biraq qaısysyniki durys? Osy máseleni saralap kórelik.
Eń aldymen Ýkraına ekonomıkasyna nazar aýdaraıyq. Kez-kelgen burynǵy Keńester odaǵynyń quramyndaǵy memleket sekildi Ýkraın ekonomıkasy birinshi kezekte Reseı ekonomıkasynyń muqtajdyqtaryn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Eksporttyń negizgi bóligi Reseıge baǵyttalǵandyqtan Ýkraın ekonomıkasy búgingi kúni Reseı ekonomıkasynyń ósý qarqyny men kósetkishterine baılanysty. Reseı ekonomıkasynyń kólemi úlken bolǵanymen, Batys Eýropa elderi ekonomıkasynan artta qalǵan, ónimdiligi tómen, tehnologıalary eskirgen, básekege qabilettigi tómen ekonomıka. Eýropa ekonomıkasy qarqyndy damý ústindegi, túrlený ústindegi ekonomıka. Adam kapıtalynyń damýy boıynsha batys Eýropa elderi aldyńǵy qatarly aýmaqtardyń qatarynda.
Tıisinshe osy eki jaǵdaıdan týyndaıtyn qaýip te, múmkindik te bar. Ýkraına Eýrazıalyq ekonomıkalyq qaýymdastyǵyna kirer bolsa, Reseı ekonomıkasy men saıasatynyń farvaterynda qalady. Iaǵnı resmı Kremldiń aq degeni alǵys qara degeni qarǵys bolady. Ekonomıkalyq táýeldilik sózsiz saıası táýeldilikke jeteleıdi. Negizgi qaýip ekonomıkanyń modernızasıalanýy men halyqtyń ál-aýqatynyń ósýi baıaý, Reseılik senarıge sáıkes júredi de, barlyq ekonomıkalyq kórsetkishter metropolıa, ıaǵnı Reseı ekonomıkasynyń hal-aqýalyna baılanysty bolady. Onyń ústine resmı Kreml Prezıdent aýysqan saıyn, saıası baǵyt baǵdardyń da radıkaldy ózgeretindiginiń kórinisi bola alady. Elsınniń kezindegi kórshi elder egemendigi men táýelsizdigin syılaý saıasaty, Pýtınniń tusynda «eski jerlerdi qaıtarý» saıasatymen almastyryldy. Iaǵnı, kelesi lıderdiń saıası baǵytyna baılanysty is júzinde birtindep kollonıaǵa aınalyp kele jatqan kórshiles elder men metropolıanyń arasyndaǵy qatynastardyń ózgerip otyrýy zańdylyqqa aınalady. Munda teń dárejeli áriptestikke qaraǵanda, «úlken aǵa» men «baýyrlar» arasyndaǵy qatynastardyń oryn alýy zańdylyq. Esesine, Ýkraınanyń shyǵarǵan ónimine Reseı naryǵynda turaqty túrde suranys bolady. Iaǵnı, Reseı naryǵyndaǵy tómen básekelestikke Ýkraın taýarlary men ónimderi tótep bere alady. Iaǵnı tereń ekonomıkalyq daǵdarysty oryn alýy erekshe. Bul jaǵdaıda Ýkraın ekonomıkasy da Reseı ekonomıkasy sekildi birtindep «evolúsıalyq» jolmen jańarady. Bul proses óte uzaqqa sozylýy múmkin. Biraq, memleket birden kúrdeli áleýmettik shoktarǵa jol bermeıdi. Árıne ǵalamdyq deńgeıde Reseı ekonomıkasynyń básekege qabilettigi tómendeı beredi jáne ýaqyt óte kele quldyrap ketý múmkindigi joǵary. Sebebi, Reseı eksportynyń negizgi kórsetkishi tabıǵı resýrstar ekendigin eskersek, bul tektes ekonomıkanyń quldyraý jáne joıylý múmkindiginiń joǵarylyǵyn túsiný qıyn emes. KSRO-nyń ydyraýyna yqpal etken faktorlardyń biri álemdik naryqtaǵy munaı men gaz qunynyń quldyraýy bolǵandyǵy belgili. Bul jaǵdaıda Ýkraın ekonomıkasy da osy táýekelderdi eskerýi kerek bolady. Biraq básekelestik turǵysynan ýkraın kompanıalary Reseı naryǵyna erkin kirý arqyly óz áleýetin kúsheıtýi de múmkin.
Eýropalyq odaq ekonomıkalyq damý qarqyny ár túrli memleketterdiń birlestigi. Másele munda óte tabysty Germanıanyń qasynda qarjylyq daǵdarystan bas kótere almaı kele jatqan Gresıa da bar. Eýropalyq odaq deńgeıindegi ıntegrasıa deńgeıine jetken elder óz ekonomıkalyq egemendiginiń shektelgendigimen kelisýge májbúr bolady. Eýropalyq odaqqa múshe bolý Eýropalyq ómir standarttaryna alyp keledi degen de jańsaq pikir. Eýropanyń quramyna kirip áleýmettik jaǵdaıy nasharlaǵan memleketterdiń sany kún sanap artyp keledi. Bulardyń qataryna Bolgarıa, Rýmynıa, Slovakıa sekildi elderdi bylaı qoıǵanda búgingi ǵalamdyq ekonomıkalyq daǵdarystan japa shekken Italıa men Fransıany da jatqyzýǵa bolady. Iaǵnı Eýropa odaǵyna múshelik, eýropalyq ómir standarttaryna kepildik bermeıdi. Degenmen, Eýropalyq odaq álemdegi eń qýatty naryqtardyń biri. Tutyný múmkindigi óte joǵary. Degenmen, bul naryqta jaqsy orynǵa ıe bolý úshin qýatty básekelestikke tótep berý kerek. Iaǵnı kóptegen jyldar boıy qalyptasqan naryqtyq básekede oryn alý ondaı ońaı bolmasy belgili. Onyń ústine Eýropa birjaqty naryǵyn ashyp qoımaıdy. Iaǵnı Ýkraına da óz naryǵyn ashýǵa májbúr bolady. Bul jaǵdaıda Ýkraın ekonomıkasy básekelestikke tótep bere almaı tereń daǵdarysqa tap bolýy múmkin. Tereń ekonomıkalyq daǵdarys Ýkraınadaǵy jumyssyzdyq pen áleýmettik jaǵdaıdy kúrdelendirip jiberýi múmkin. Degenmen bul daǵdarysty basynan ótkergennen keıin Ýkraına Eýropadan kelgen jańa tehnologıalardy ıgere otyryp, birtindep álemdik naryqta óz ornyn tabý yqtımaldyǵy joǵary.
Sonymen ekonomıkalyq turǵydan jaqyn aralyq turǵydan Reseımen baılanysty nyǵaıtý tıimdi bolsa, uzaq merzimdi basymdyq turǵysynan Eýropalyq odaqpen yntymaqtastyqtyń tıimdiligi joǵary.
Onyń ústine kez-kelgen ıntegrasıanyń saıası quramy da bar. Bul turǵydan táýelsiz Ýkraın memlekettigine qarsy turǵan Reseıge qaraǵanda, ózara teńdik qaǵıdalaryna arqa súıeıtin Eýropalyq odaqtyń basymdyǵy aıqyn. Qalaı bolǵan kúnde de bul tańdaý Ýkraın halqynyń egemendi quqyqqa negizdelgen tańdaýy bolmaq. Al kórshiles memleketterdiń bul tańdaýdy sılap, moıyndaýy olardyń saıası pisip-jetilgendigin kórsetse kerek.
Shyńǵys Ergóbek
