Qamshy AA Qazaqstan Zaman gazetinde jaryq kórgen «Men orysqa da, amerıkanǵa da qajet emespin. Óıtkeni QAZAQPYN!» atty Baýyrjan Karıpovtyń Anar Fazyljanmen suhbatyn nazarlaryńyzǵa usynýdy jón kórip otyr.

Anar Fazyljan, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty dırektorynyń orynbasary:

— Japonıadaǵy «Nıkko» zertteý ortalyǵynyń prezıdenti Morıatý Mınato Qytaıda ómirge kelgen. Óte erte ýaqytta áke-sheshesimen Japonıaǵa qonys aýdarǵan. Sodan beri qytaı tilinde sóılemegen eken. Araǵa birneshe jyl salyp, Qytaıǵa issaparmen keledi. Senesiz be, Qytaıǵa kelgende ol kenetten qytaısha sóılep ketken. Aınalasyndaǵy adamdar tań qalǵan. Bala eń birinshi qaı tilde sóılese, qaı tilde tili shyqsa, sony ómir boıy umytpaıdy eken. Al biz mektepti qoıyp, balabaqshadaǵy tili áli shyqpaǵan balalarǵa úsh tilde bilim berýdi, dúnıeni tanytýdy bastap kettik. Ǵalymdar da «óz tilin jetik meńgergen adam ǵana ózge tildi jetik meńgeredi» deıdi. Buǵan sizdiń kózqarasyńyz qalaı?

Kóptildilik memlekettik tilge qyzmet etýi tıis!

— Biz osy máseleni zerttedik, biraq ony sońyna jetken irgeli zertteý dep esepteýge bolmas, degenmen ataqty psıholıngvıst J.Pıaje, áıgili psıholog L.Vygotskıı, neogýmbolshyl tiltanýshy L.Vaısgerber sıaqty psıholıngvıstıkadaǵy, sóıleý psıhologıasyndaǵy eńbekterimen álemge tanymal bedeldi ǵalymdardyń izdenisterinen kóp nárse túıdik. Bul máseleni nege baılanysty qaradyq deısiz ǵoı? Jasyratyny joq, qazir bizde úshtildilik resmı túrde engizilip ketti. Bul týraly eń alǵash 2004 jyly aıtyldy. Qazaqstanda bilim berý júıesine jalpy úsh tildi engizýimiz kerek dep aıtyla bastaǵan alǵashqy kezeńde bul máselemen bizdiń qoǵamda kóbine orystildi ǵalymdar aınalysty. Olar Eýropadaǵy, Reseıdegi polılıngvızm, kóptildilikti resmı qoldaý jobalary keremet paıdaly dedi. Sonda oılanyp qaldym: olardaǵy domınant tilder, ıaǵnı Eýropa elderiniń resmı tilderi men Reseıdiń memlekettik tili — orys tiliniń ahýaly men bizdegi memlekettik til — qazaq tiliniń ahýaly birdeı me, árıne, birdeı emes, olaı bolsa, biz bul elderdiń kóptildilik tájirıbesine buljytpaı súıenýimiz durys pa? Osy suraqtyń jaýabyn tabý úshin úshtildilikke baılanysty izdenisterge barýǵa týra keldi.

Bul másele 2007 jyly taǵy bir qyrynan qarastyryldy. Sol kezde Elbasynyń Joldaýynda «ulttyq ıdeıa», «úshtuǵyrly til mádenı jobasy» degen másele kóterildi. Ulttyq ıdeıanyń tiltanymdyq negizderi boıynsha bizdiń Instıtýt úlken zertteýler serıasyn usyndy. Sóıtip, grant utyp aldyq. 2007 jyldary álemdik saıasatta mýltımádenıettilik basymdyq alǵan kez edi, sondyqtan tildik alýandyq týraly izdenistiń birde-biri oǵan soqpaı ketpeıtin edi. Qoǵamnyń ulttyq ıdeıasyn tabý úshin sol qoǵamnyń quramyn bilýiń kerek. Qazirgi jahanıatta birneshe usaq mádenıetten quralǵan qoǵam túri basym. Sondyqtan kóptildi qoǵamnyń negizinde jatqan mýltımádenıet degen qubylysty zertteýge týra keldi. Mýltımádenıettilik, bir jaǵynan, túrli mádenıet ókilderinen quralǵan qoǵamdy sıpattaıtyn uǵym bolsa, ekinshi jaǵynan, sol qubylysqa jaýap beretin memlekettiń saıasaty degendi de bildiredi. Ózim tiltanýshy bolǵandyqtan, bálkim, meniń bul saıası qubylysqa qatysty zertteýim saıasattanýshylar, mádenıettanýshylar úshin asa bir qundy kórine qoımas. Áıtse de tildik problemalardyń syryn ashý úshin, ulttyq biregeılik degen uǵymnyń qurylysyn anyqtaý úshin qoǵamnyń qurylysyn bilý kerek bolǵan soń, kópmádenıettilikti qarastyrýǵa týra keldi. Bizdiń qoǵam da mýltımádenı qoǵam. Sóıtip, mýltımádenı qoǵamnyń tıpterin, túrlerin izdedim. Qazaqstanymyzdyń qandaı mýltımádenıet tıpine, onyń ishinde qandaı túrine jatatynyn anyqtaýǵa talpynys jasadym. Bizdiń saıasat osy ózimizge tán erekshe kópmádenıettilikke laıyqty saıasat pa, joq álde ony eskermeıtin olqylyqtar bar ma, sony qarastyrdyq.
Etnıkalyq negizdegi mýltımádenıet bar jerde kóptildilik te júredi. Sodan soń jer-jerdegi kóptildilikti salystyryp qaradyq. Sóıtip, úshtildi bilim berý júıesi jáne mýltımádenıet turǵysynan ulttyq biregeılikti qalaı saqtaımyz, nyǵaıtamyz degen máseleni zerdeledik. Álemde bir ǵana tilde sóıleıtin, bir ǵana ulttan quralǵan qoǵam joq. Bir ǵana ulttan quralǵan qoǵamnyń ózinde birneshe iri áleýmettik toptan turatyn saıası ambısıalary bar birneshe toptar shyǵady. Nemese, saıası ambısıasy bolmasa da, odan mádenı yqpaly kúshti áleýmettik top bólinip shyǵady. Sóıtip, mádenı jaǵynan alýantúrlilik paıda bolady. Eýropa memleketteri bolsyn, basqa kez kelgen memleket bolsyn, óz elindegi kóptildilikti qoldaǵany da, qoldamaǵany da kóptildilikti bir-aq baǵytta ǵana ustaıtyny anyqtaldy: kóptildiliktiń quramyndaǵy komponentter negizgi tildi baıytýǵa qyzmet etedi. Qandaı memleket bolsa da báribir negizgi ulttyq til bolady. Ol qoǵamdyq-áleýmettik, saıası ómirde domınant, ıaǵnı ol basym til bolady. Keıbir elde ony memlekettik til, endi birinde resmı til deıdi. Qarapaıym sózben basty til deıikshi, sonda kóptildilik basty tildi baıytýǵa qyzmet atqarady eken jáne solaı bolýǵa tıis eken.

Eýropadaǵy Shvesarıa nemese Kanada sıaqty memleketterdiń jaǵdaıy basqashalaý. Ol jerdegi mártebesi salystyrmaly túrde alǵanda teń túsetin kóptildiliktiń sebebi kantondarynda saıası, mádenı pozısıasy deńgeıles birtildi etnoujymnyń lokaldy (oqshaýlanyp) otyrǵanymen baılanysty. Mysaly, qatelespesem, Shvesarıada 4 til resmı til bolyp sanalady. 4-iniń de saıası mártebesi birdeı. Fransýz tildiler shoǵyrlanyp, bir kantonda, aǵylshyn tildileri de solaı otyr. Bálkim, osy ýaqytta olar ıntegrasıalanǵan da shyǵar. Biraq mundaı kóptildilik Shvesarıadaǵy resmı tildiń qaı-qaısysy úshin de qaýipti emes. Sebebi aǵylshyn, fransýz, nemis tili — gomogendi tilder. Olar bir dinniń aınalasynda damyǵan, bir hrıstıan órkenıetiniń tilderi. Barlyǵynyń aıtylym-jazylymy basqa bolǵanymen, ortaq leksıkasynyń túbiri bir. Qyrǵyz, qazaq, ózbek jınalyp alyp sóılessek, bir-birimizdi túsinemiz ǵoı. Sol sıaqty barlyǵy birtekti, sondyqtan bir til basymdyq alyp ketip jatsa, basqalaryna aıtarlyqtaı nuqsan keltirmeıdi. Óıtkeni olardyń túp-tórkini, tamyry bireý bolǵanymen qosa, zamanaýı eýropalyq mádenıet úlgisi jaǵynan da bir: birdeı kıinedi, birdeı oılaıdy, dúnıeni birdeı tanıdy. Arasynda azdaǵan aıyrmashylyqtar bolady, árıne. Ondaı aıyrmashylyq bolmasa, ult bolmaıdy ǵoı. Týra solardyń saıasatyn alyp kelip bizge kóshirgen durys pa? Bizdiń jaǵdaıdaǵy kóptildilikte basqasha saıasat kerek. Qazaq tili — túrki órkenıetiniń jaýhary, ıslamı qundylyqtarmen baıyǵan til. Orys tili — pravoslavıa qundylyqtaryn dáriptegen til. Pravoslavıanyń negizinde kırıll jazýy shyqqan. Al aǵylshyn tili hrıstıan dininiń katolık, protestanttyq baǵytyndaǵy qundylyqtardyń jarshysy bolǵan, qazirgi kezdegi batystyq órkenıettiń, tipti jahanıattyń tili. Árqaısysynyń shyǵý tórkini de, ózeginde jatqan pragmatıkasy da ártúrli.

Balany aldymen ana tilimen nárlendirý kerek

— Aınalyp kelgende din mańyzdy ról oınaıdy deısiz ǵoı?
— Adamzat tarıhyna qarasaq, mıftik sanadan keıingi uzaq «dáýirde» dinı sana ǵylymı sananyń qalyptasýyna deıin saltanat qurǵany belgili ǵoı. Din memlekettik basqarýda zor ról atqardy. Din barlyq salany basqarǵan kezeńdi adamzattyń barlyq qoǵamy basynan ótkerdi. Sondyqtan dinsiz jazý tarıhyn tolyq túsine almaısyz, jazýdyń barlyǵy sol kezde shyqqan. Biz dintanýshy emes, tiltanýshy retinde aıtamyz.

Sonymen, Qazaqstanda kóptildiliktiń ózindik modelin jasaý kerek. Bizdegi mýltımádenıet te ózinshe, erekshe bolý kerek. Mýltımádenıetti memlekettik saıasattyń basym baǵyty dep qabyldaǵan bir ǵana memleket — Kanada. 2004 jyly mýltımádenıet barlyq memlekettiń basym baǵytyna aınalýy kerek dep BUU-nyń jınalystarynda aıtyldy. Sóıtip, ony 2009 jyly toqtatty. Mýltımádenıettiliktiń eki maǵynasy bar, bireýi obektıvti qubylys ataýy — bir qoǵamdaǵy túrli mádenıetterdiń bolýy. Ekinshisi — soǵan qatysty qabyldanǵan resmı saıasat. Mýltımádenıettiliktiń saıası ustanym retindegi túrleri kóp, qatań radıkaldy mýltımádenıet, lıberaldy mýltımádenıet. Bizdiki bulardyń eshqaısysyna jatpaıdy. Bizdiń keńistiktegi ártúrli mádenıetterdiń qalyptasýynyń tarıhı sebepteri basqalarmen birdeı emes. Etnostarymyzdyń bir-birimen araqatynasy da erekshe fenomen. Sondyqtan sheteldiń tájirıbesine súıene berýge bolmaıdy. Bizge óz mıymyzben oılaný kerek. Qazaqstandyq kópmádenıettilikti saıası júıede, áleýmettik keńistikte óz ulttyq múddemizge qaraı qalaı uıymdastyryp, basqaramyz, sáıkesinshe kóptildilikti qalaı engizip, múddemizge jumys jasatamyz degen máselede áli oılaný kerek. Aǵylshyn tili kerek, orys tili kerek, biraq ony qalaı qazaq tiliniń múddesine qalaı jumsaımyz? Kóptildi bilim berý júıesiniń modelin tańdaǵanda óz tilimizge nuqsan keltirip almaımyz ba degen máseleni muqıat oılaný kerek. Sebebi bizdiń tilimizdiń ahýalyn Qazaqstandaǵy bilim berý júıesine engizbekshi bolyp otyrǵan qazirgi kóptildilik komponentindegi orys tiliniń, aǵylshyn tiliniń ahýalymen salystyrsaq, olardan áldeqaıda tıimsiz pozısıada turǵanyn kóremiz.

Máseleni osy turǵydan qarastyra kele myna problemaǵa tap boldym. Mysaly, balany shet tiline oqytqan kezde qaı jastan bastaý kerek? Internet keńistiginde de, álemdik zertteýlerde de ǵalymdar ekige bólinipti. Birinshi jaqtyń ustyny mynadaı: «qazirgi zaman balasy men burynǵy zaman balasyn salystyrýǵa bolmaıdy. Qazirgi zamannyń qorshaǵan ortasy túgel ózgergen, bári tehnıkalanǵan bala soǵan ıkemdeledi. Týa salyp, tehnıka tilin ıgergen bala ózge tildi ońaı úırenip alady.

Búginginiń balasy jańa tehnıkamen túrli operasıalar jasaýdy tili shyqpaı turyp bilip alady. Burynǵy baladan oılaý jelisi múlde basqa. Sondyqtan ony durys paıdalanyp, úıretse, kez kelgen tildi oqytýǵa bolady. Birneshe tildi bala kezinen erterek úıretken jaqsy, eki jasynan, tipti bir jasynan úıretý kerek» dedi. Ekinshi top balaǵa óz ana tiliniń búkil qurylymdyq júıesin sanasyna ábden ornyqtyrmaıynsha, ózge tildi úıretýge bolmaıdy deıdi. Qaısysyniki durys dep basym qatty. Saralap qarasam, birinshi pikirdi ustanatyndardyń bári men aıtqan kantondardan turatyn, birtekti mádenıetten turatyn memleketten shyqqan, sol jerdegi jaǵdaıatty zerttegen ǵalymdar eken. Basym kópshiligi solar. Al «óz ana tilin aldymen ıgerip alý kerek» degender bizdiki sekildi óziniń tól etnıkalyq terıtorıasynda turyp jatyp, syrtqy saıası sebeptermen basqa mádenıettermen aralasýǵa muqtaj, májbúr bolǵan qoǵamnan shyqqan ǵalymdar eken. Mysaly, Eýropada mynadaı prınsıp bar. Balaǵa eki tildi úıretý úshin «bir ata-ana, bir til» deıdi, ákesi balamen kishkene kezinen bastap tek qana aǵylshyn tilinde, al nasy fransýz tilinde ǵana sóılesedi. Sóıtip, bala shataspaıdy.

Al bizdiń áleýmettik ortada mundaı ádisti jappaı qoldaný qıyn. Sóıtip bala mektep, balabaqshada júıesiz túrde eki, tipti úsh tildi arnaıy júıeli túrdegi «kúshtep» úıretýdiń qurbany bolady. Onyń qatpaǵan sanasyna dúnıe týraly túsinik birese óz ana tiliniń, birese dybystyq-ıntonasıalyq júıesi múlde bólek orys ne aǵylshyn tiliniń kanaly arqyly kelip quıylady. «Jartykesh tildilik (polýıazychıe) degen qubylys ıeleri osydan shyǵady. Bala kishkene kezinen 2-3 tildi júıesiz qabyldaıtyn bolsa, onda ol jartykesh tildi tulǵaǵa aınalady. Mysaly, meniń qyzym qazir 1 synyptan úsh tildi de jeke pán retinde oqyp jatyr, bylaı sóıleıtindi shyǵarypty: «Ý mená qasymda boıym bar» deıdi. «Ý mená» oryssha, «qasymda» qazaqsha, «boı» aǵylshynsha bala degen sóz. Sosyn men «meniń boıym bar» dep aıtyp tur eken dep oılap, «ıá, seniń boıyń bar, boıyń ósedi» dedim. Sóıtsem, qyzym túk túsinbeısiń dep ózimdi túzedi. «Boı» degen «malchık» dep, ol sózdiń oryssha ataýyn berdi. Sonda ol «malchık», «boy», «bala» degen úsh sózdiń qaısysy onyń ana tiliniń birligi ekenin ajyrata almaı jatyr. Mine, úshtildi jartykesh tildik tulǵanyń alǵashqy belgisi osy, saldary týraly oılansam, qaýipter kóp. Al Eýropada birneshe tildi úıretý úshin ákesi bir til, sheshesi bir tildi sóılep úıretedi. Sonda ol jartykesh emes, eki tildi tulǵa bolyp qalyptasady eken. Bul ádistiń de osal tustaryn kóp aıtyp jatyr qazirgi ǵalymdar.
Osyny oılana kele, biz urpaǵymyzdy tól mádenıettiń ókili retinde bizdiń ulttyq biregeılikti saqtaıtyn, damytatyn, jetildiretin tulǵa retinde tárbıelegimiz kelse, onda qalaıda onyń basynda ana tiliniń júıesi qalyptaspaıynsha, shet tilin oqytpaýymyz kerek eken degen qorytyndyǵa keldim. Osy pikirdi aıtqan kezde oponentterim «siz shet tiline qarsysyz», «qazaqtyń damýyna qarsysyz» dedi. Shyn máninde olaı emes, shet tilin oqytý kerek, úıretý kerek, kerisinshe shet tilin ıgertý úshin kerek shara osy — ana tilin aldymen tolyq ıgertip alý, sonda basqa til ana tiliniń júıesine proeksıalanyp túse qalady, ony ıgerip alý ońaı bolady. Qazirgi zamanda bizge tek qazaq tilin bilip sapaly ómir súrý áste bolǵanymen, orys, aǵylshyn tilinde de sóıleý qoǵamdyq kapıtalymyzdy arttyratyny sózsiz. Qazir aqparatty orys tiliniń keńistiginen alyp otyrmyz. Óıtkeni «donor» keńistik ol. Dúnıedegi búkil aqparat aǵylshyn tilinde bolǵanmen, dál qazir birden qazaqshalap ala almaısyń. Óıtkeni sende ony alýdyń quraly da, kanaldary da joq ázirshe. Qazaqstanda aǵylshyn tilinde sóıleıtin mamandar da tapshy. Bizdiń qoǵam ekitildi. Keńestik kezeń ǵana emes, táýelsizdik dáýirdegi urpaq ta ekitildi. Bul da paıda kóretin tusymyz. Alaıda til úıretýdiń joldaryndaǵy olqylyqtar saldarynen tutas bir urpaqtyń sanasynda ana tiliniń qalyptasyp, ornyǵý prosesine nuqsan keltirip almaýymyz kerek. Sebebi bul proses bala sanasynda ulttyq biregeıliktiń qalyptasýymen órile baılanysa júredi, Mysaly, J.Pıaje degen psıholıngvıst ǵalym: «Balanyń sanasynda 9-12 jas aralyǵynda óziniń ulttyq biregeıligi qalyptasady» deıdi. Ulttyq biregeılik o basta psıhologıalyq qubylys retinde tanylǵan: tulǵanyń ózin bir jaǵdaıǵa, qaýymdastyqqa, ujymǵa telýi. Ózin bir nárseniń ókili, múshesi sanaý, jaqtaýshysy retinde taný. Mysaly, bala dúnıege kelgen soń, óziniń kim ekeni týraly oılana bastaıdy. Sóıtip, 9-12 jasynda óziniń qaı ulttyń, mádenıettiń ókili ekenin túsinedi eken. Onyń sony túsinýine áser etetin nárse — eń aldymen tili, ortasy, qoǵamy. Mysaly, úıde atasy-ájesi, ata-anasy orys tilinde sóılep júrse, bala ózin oryspyn dep tanýy ábden múmkin. Ondaı da faktilerdi anyqtaǵan ǵylymı tájirıbeler bar.
Ulttyq biregeılik degen nárse ǵalymdardyń zertteýinshe úsh negizden turady. 1) Genetıkalyq biregeılik, 2) mádenı biregeılik, 3) tildik biregeılik. Máselen, tulǵa ózin qazaq ultynyń ókilimin dep tanýy úshin genetıkalyq jaǵynan áke-sheshesi qazaq bolýy kerek. Mádenıet jaǵynan «Assalaýmaǵaleıkým!» dep qol berip amandasýy kerek, otyrysy, júris-turysy, ózgelermen qarym-qatynasy qazaq mádenıetinde ustanymdarǵa sáıkes bolý kerek. Tildik biregeılikke kelgende, qaı tilde sóılese, sol ulttyń ókili bolady. Osy úsheýiniń qaısysy mańyzdy komponent degende ǵalymdar mynadaı faktilerdi keltiredi. Mysaly, shyǵý tegi, mádenıeti sol ultqa tán, biraq tili basqa bolsa, onda mundaı adam óz ultymen biregeılene me? Keıbireýler «meniń ákem qazaq, sheshem qazaq, qazy-qarta jeımin» deıdi, biraq úıde oryssha sóılesedi. Sonda ol adam qazaq ultymen biregeılene ala ma? Tolyqqandy biregeılene almas, bálkim jartylaı biregeılener. Sóıtip, ǵalymdar mynadaı qorytyndyǵa kelgen: ulttyq biregeıliktiń komponentiniń ishindegi eń ámbebaby, eń mańyzdysy, tiregi — tildik biregeılik. Qaı tilde sóıleseń, qaı tilde oılasań, sol tildi jasaǵan ulttyń ókili bolyp sanalasyń. Bala óz ultymen biregeılený úshin 9-12 jasqa deıin ana tilinde sóıleý kerek. Lev Vygotskıı — sóz psıhologıasyn zerttegen ǵalym. Ol da «balanyń basynda til júıe bolyp qalyptasady». Qujattar faıl-faıldarda, papki-papkide turǵandaı tildiń búkil júıesi retpen balanyń sanasyna týýy kerek. Ol — belgili bir jas aralyǵynda júzege asatyn úderis. Intonasıalyq-dybystyq júıe eń birinshi bolyp qalyptasady. Intonasıa men dybystar arqyly ol sózderdi, emosıalardy qabyldaıdy. Mysaly, tájirıbe barysynda jaqsy sózdi jaman ıntonasıamen aıtqan bala jylap qalǵan, kerisinshe, jaman sózdi jaqsy ıntonasıamen aıtqanda bala máz bolǵan. Demek, balanyń sanasynda aldymen ıntonasıa men dybystar júıesi qalyptasady. Dybystardan quralǵan sózdiń semantıkasy sodan soń qalyptasady. Sóıtip, morfologıalyq, sózjasamdyq, gramatıkalyq júıe de óz júıesimen ornyǵady. Tildiń qalyptasý kezeńi 8-12 jas deıdi L.Vygotskıı. Sóıtip, osy úderis barysynda balaǵa basqa til júıeli túrde kúshtep úıretilip, kiriktirilse, onyń jartykesh tildik tulǵa bolý qaýpi zor deıdi.

Tilińnen aıyrylǵanyń — adamsúıgishtigińnen aıyrylǵanyń

— Ana tildi saqtap qalý úderisi keıbir arab memleketterinde de júrip jatyr. Búginge deıin ol eldi Quran túsken baı til dep tanydyq. Aǵylshyn tilin bilýge umtylý, aǵylshyn tilin bilmegendi kemsitý arabtarda da baıqalady. Másele ǵylymda sekildi. Ǵylymnyń tili qaı til bolsa, sol tildiń áleýeti joǵary bolar. Ózińizge málim bolǵandaı, bizde naqty pánderdi aǵylshyn tilinde oqytýdy qolǵa alyp jatyr. Bolashaqta qazaq ǵylymynyń tili aǵylshyn tili bolmaı ma? Ǵylymı sıntaksıs tilinen (qazaq tili) ǵylymı dısertasıa qorǵaǵan ózimizdiń ǵalymdardy bilemiz.

— Maǵan óz tilinde sóılemeıtin keıbir myqty tanystarym, «saǵan qazaq tili nege kerek, aǵylshyn tilin bilseń, kóp aqparatqa qol jetkizesiń, qanshama keremet dúnıelerdi tanyp bilesiń. Ol — ǵylym tili. Nemis te, japon da aǵylshyn tilinde jazyp jatyr. Al bizdiń til bolashaqta kimge kerek» deıdi. Sol kezde salyń sýǵa ketip, oılanyp qalasyń. Mıymnan búkil qazaq tilin alyp tastap ómir súrýim qalaı bolar eken dep elestetip kórdim. Qıalymnyń múmkindigi jetkenshe obektıvti jaǵdaıdyń qalaı bolaryn elestettim. Onsha máz emes, tipti qıyn bolyp kórindi. Sebebi onda men batystyń adamy bolady ekenmin, eýropasha kıinem, eýropasha júrem, turam. Úıge kelgen adamǵa otyr dep aıtpaımyn. Beımezgil ýaqytta kelse, esik aýzynan shyǵaryp salam. Olarda mádenıet solaı ǵoı. Shaıǵa kelińiz degende tek qana shaı berem. Qazaqtar shaıǵa kelińiz deıdi de, et beredi. Sóıtsem, másele tilde ǵana emes eken. Mysaly, myna jaryq dúnıe bárimizge ortaq. Alla Taǵala seni osy dúnıege keltirip, ómir súrgizdi. Endi sen ol dúnıeni tanısyń. Men buryn adamdar dúnıeni barlyǵy birdeı tanıdy dep oılaýshy edim. Sóıtsem, adamdardyń barlyǵy dúnıeni birdeı tanymaıdy eken. Adamdar qaı tilde sóılese, sol til arqyly dúnıeni tanyǵan soń, olardyń da tanymy ultyna qaraı ártúrli bolady eken. Mysaly, «qaıyń» sózin aıtqanda qandaı asosıasıa paıda bolady? Sende qandaı oı paıda boldy «qaıyń» degendi estigende?
 

— M. Maqataevtyń «Japyraq júrek jas qaıyńy» esime túsedi.
 

— Qaıyń dese, maǵan «jalǵyzdyq» elesteıdi. «Berik, myqty aǵash» elesteıdi. Biraq «áıel» degen asosıasıa týyndamaıdy. Al orys ultyna «berezka» deseń, olardyń sanasynda eriksiz «názik áıel» degen asosıasıa týady. Mysaly, men Botagóz desem, qazaqtar kózi móldiregen sulý qyzdy elestetedi. Al orysqa baryp «verblújá glaza» desem, ólse de sulý qyzdy elestetpeıdi. Orysqa «zelenoglazaıa» desem, kóz aldyna ádemi qyzdyń beınesi kólbeńdeıdi. Al qazaqqa «kók kóz qyz» desem, sulý qyzdy elestetpeıdi ǵoı. Kózi tuzdaı eken dep jaqtyrmaıdy. Bul — tildiń qudireti. Til degenimiz anańnyń jatyry sekildi. Sen sodan qorek alasyń. Sen sol qorekpen dúnıeni tanısyń. Muny lıngvısıkada júıeli túrde birinshi zerttegen nemistiń ǵalymy Gýmbolt aıtqan. Sonan keıin onyń shákirtteri L.Vaısgerberler aıtqan. Olar: «biz óz taǵdyrymyzben ómir súrip jatyrmyz dep oılaımyz. Shyn máninde olaı emes. Biz qaı tildik qaýymdastyqqa qarasaq, sol tildik qaýymdastyqta sóıleıtin til bar, sol tildiń ózindik taǵdyry bar, biz sol taǵdyrdyń ishinde júrmiz. Bizdi qaıda aparatynyn bilmeımiz» deıdi. Mine, osyndaı zertteýlerden keıin nemisterdiń ekonomıkasy da kóterilip, lıngvoekonomıka degen ǵylym salasy da Germanıada jaqsy damyǵany belgili. Sebebi bul zertteýler jemisin berdi, til arqyly Otandy súıýdi úıretken soń, ekonomıkasy da kóterilgen. Eger biz de álemge tanylyp, ekonomıkamyzdy kóteremiz desek, basqa tilmen, basqa mádenıetpen eshqaıda bara almaıtynymyzdy túsinýimiz kerek. Sen óz tilińmen, óz mádenıetińmen ǵana kórinesiń. Mysaly, qazaq tilinde aqparat az, al orys tilinde aqparat kóp dep, orystildi bolyp kettim delik. Balamdy da orys mektebine berdim delik. Sonda men kimmin? Men óz anamnyń jatyrynan ketip qalǵan adammyn. Ózgeniń mádenıetine jol tartqan adammyn. Men orystyń mádenı keńistigine ózindeı bop sińe almaımyn, olar meni qabyldamaıdy. Qabyldasa da, men onyń perıferıasynda júrem. Ivanǵa men kerek emespin ǵoı. Onyń óziniń myń Ivany bar. Djonǵa da kerek emespin, onyń da óziniń myń Djony bar. Men olardan sýyrylyp shyǵyp alǵa shyqsam da, jalǵyzbyn. Máselen, AQSH-ta jan-jaqtan kelgen túrli ult ǵalymdary kóp. Ǵylymdy damytady, biraq olardyń eńbegi óz ultynyń mádenıetin emes, aǵylshyntildi keńistiktiń mádenıetin damytady. Ózderi sol mádenı keńistiktiń ókili bolady. Sol keńistikke qyzmet etedi. Sóıtip, óz etnotildik qaýymynan ajyraıdy. Tipti solaı bolǵan kúnde de, ol komfortta ómir súredi, kóligi, úıi, jan raqatyna qajettiń bári bolady. Sheteldiń bir damyǵan, jaıly qalasynda turady, turmysynda bári jaqsy bolady, biraq ol óz mádenı keńistigine ǵana tán ǵajaıyp qundylyqtarynan aıyrylady. Sol jaǵynan qarap otyrsaq, qazaq tilindegi, qazaq tili arqyly dáripteletin basty qundylyq adamsúıgishtik eken. Qazaq mádenıeti — adamsúıgish, ómirsúıgish mádenıet. Óziń kóz aldyńa elestetshi, sen adamsúıgishtigińnen aıyrylyp qaldyń. Ondaı ómir saǵan kerek pe? Qazir saǵan adamdy súıý, ómirdi súıý kerek emes shyǵar, biraq jaıly ómirdi ańsap júrip, jalǵyz qalǵanda túsinesiń osynyń bári beker bolǵanyn dep oılaımyn. Kez kelgen tildiń ózindik artyqshylyǵy, adamǵa beretin qasıeti bolady. Jasyratyny joq, tilderdiń bári Allanyń jaratqany. «Ulttar men ulystardy birin-biri tanýy úshin jarattym» degenge saıatyn súre bar Quranda. Kez kelgen tildiń qasıeti bar, sol tildiń ıesi qylyp jaratty ma, sol tildi bilip, sol tilge qyzmet etý kereksiń dep oılaımyn. Ol tilden kettiń be, Uly programmany buzasyń. Mine, tildiń genetıkalyq kody osynda dep oılaımyn. Ony buzsań, taǵdyryń da ózgeredi. Qazaq tilin damytqymyz kelse, biz óz tilimizdi jaqsy kórýimiz kerek te, ony jaqsartýǵa jumys jasaýymyz kerek. Myna jaqtaǵy til jaqsy eken, odan kóp nárse úırenýge bolady eken dep ana tilinen qol úzip ketip qalsaq, onda bul álsizdigimizdiń belgisi.

— Balamnyń tili ana tilinde shyqqanyna qýandym. Biraq bul qýanysh emes, beısharalyq. Sen óziń qazaqsyń, al balańnyń tili qazaqsha shyqqanyna qýanasyń. Bir kúni Aqseleý Seıdimbek aǵamyzdy oqyp otyrsam, sol kisiniń de basynan osyndaı jaǵdaı ótipti. Aýylǵa baryp, qazaqsha úırenip kelgen nemeresine qýanady. Úlken ulym beske tolady. Balabaqshada aǵylshyn tilin oqyp jatyr. Bizde domınantty til — qazaq tili. Biraq balamnyń kókiregin keńeıtý úshin qazaq tildegi kitaptar, qazaqsha resýrstar, qazaqsha múltfılmder kerek. Láıla Sultanqyzy «Tárbıeni «Balapanǵa» artyp qoıýǵa bolmaıdy, onymen ata-ananyń ózi aınalysýy kerek» deıdi. Óte durys aıtady. Óskeleń urpaqqa qajetti resýrstardy qaıdan alamyz?

— Qazaq tilin damytýǵa memleketten basqa eshkim qarajat bergen joq. Bermeıdi de. Óz basym tilge qoldaý surap barmaǵan jerim joq. Men sekildi qanshama adam bar. Bári solaı aıtady. Bıznes mundaı demeýshilikke áli pisssippp jetilgen joq. Bizde memleketke patrenalıstik qatynas kúshti. Memleket seniń quddy bir ákeń sıaqty. Balań aýyryp qalsa, memleket kináli, qazaq tilin bilmeı qalsań da memleket kináli. Keńes úkimeti kezinde solaı oıladyq, óıtkeni solaı tárbıeledi. Qazir ózimiz tirshilik isteýimiz kerek qoı. Resýrs joq bolatyny túsinikti. Siz tilden dıvıdent ala almaısyz. Qazir jahandyq zaman, bir sáttik paıdanyń zamany. Adamdar bir jerge aqsha quıý úshin ony eki ese qylyp qaıtaryp alýdy kózdeıdi. Til — dereý tabys túspeıtin, biraq uzaq jyldan soń úzbeı tabys beretin, aqyldy ınvestısıanyń nysany. Ony túsinýge otandyq ınvestordyń aqyly jetpeı jatyr. Bul — problema. Bizdiń bıznes te, elıta da, saıası elıta da bar. Bul — solardyń problemasy. Dál osy qazir ne isteý kerek ekenin áli bilmeımin. Biraq bolashaqqa senemin, erteń qazaqtildi balalardyń ishinen alpaýyttar shyqsyn desek, qazirden bastap balamyzdy qazaqsha tárbıeleýimiz kerek. Eshkim jeti atasynan baı bolmaıdy, qaıdan bilesiz, múmkin sizdiń de balańyz erteń alpaýyt bolatyn shyǵar. Erteń solar saıasatqa barǵanda munyń bári ózgeredi dep senemin.

42-26 = 16. Bul — zor alshaqtyq

— Al endi latyn tili álipbıine kóshý máselesine qalaı qaraısyz? Osy turǵyda ǵalymdardyń ózderi bir sheshimge kele almaıdy degen pikir bar. Bul másele bir kóteriledi, bir basylyp qalady. Qazaqstannyń latyn álipbıine qaıta oralýy múmkin be?

— «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty bárimizdi qýantqan, ultymyzdyń bolashaǵyn aıqyndaǵan naǵyz ulttyq uly qujatynda Elbasy 2017 jyly kóshemiz dep tapsyrma berdi. 2012 jylǵy joldaýynda 2025 jylǵa deıin kósheıik dedi. Demek, seń qozǵaldy. Latyn qarpine kóshý máselesi HH ǵ. 90-jyldarynan beri kóterilgen. Onyń daıyn bazasy bar. Akademık aǵamyz Ábdýálı Qaıdaruly bastap kótergen bul másele búginde Instıtýtymyzda ǵylymı negizderi jaǵynan jan-jaqty zertteldi. Búkil túrki postkeńestik memleketteri kırıll qarpinen bas tartyp, ortaq túrki álipbıin jasaıyq degen 90–jyldardaǵy ekonomıkalyq daǵdarys kezinde emes, IT-tehnologıalar damyǵan saıası turaqtylyq kezinde kóshkenimiz ábden durys boldy. Álipbı jasaıtyn bolsaq, qazaq tiliniń tildik, dybystyq júıesin kórsete alatyn, ekinshi, aýyzsha tildi jazba tilge jeńil, ońaı kodtaıtyn grafıka (aýyzsha mátindi jazba mátinge perekadırovka jasaıtyn tańbalar) qajet. Sol prınsıpterge súıenip jasaýymyz kerek. Álipbı jasaý — mamandardyń isi.

— «Latyn álipbıine kóshý — orys áleminiń yqpalynan shyǵý» degen sıaqty pikirler de bar.

— Ol — saıası másele. Men saıası máseleni aıta almaımyn. Ony bilmeımin. Ol ahýaldy zerttegen emespin. Aıtatynym — tiltanymdyq másele. Tildik turǵydan kelgende jańa grafıka óte qajet. Kırıll álipbıinde 42 árip bar. Qazaqtyń ózindik tól 26 dybysy bar. Bul — óte úlken alshaqtyq. Tól dybystan on shaqty aıyrmashylyq bolsa, jaraıdy. Al munda odan da kóp.

— Fılologtar arasynda ıdeıalyq jaǵynan aıyrmashylyqtar qandaı?

— Kez kelgen máselede birjaqty pikir bolmaıdy. Bizdiń fılologtar usynyp júrgen grafıkasynyń ortaq bir prınsıpi bar, sol qýantady. «Bir tańba — bir dybys» prınsıpi. Basqalar usynyp jatqan bir dybysqa eki árip tańbalaý degen nusqalar da bar. Biraq ol óte qolaısyz. Másele sheshilip, bir jobany tańdaý kerek bolsa, Instıtýt mamandarynyń, tiltanýshylardyń bastary birigedi de, bir joba usynatynyna senemin. Oǵan senimdimin.

— Jaqynda belgili aqyn Gúlnar Salyqbaeva sózderdi oryndy qoldanbaı júrgen jýrnalıserge eskertý jasady. Al sizdiń osyndaı jýrnalıserge renishińiz joq pa?

— Jýrnalıserge renishim joq. Sebebi másele olarda emes, jýrnalıserdi oqytý júıesin jaqsartý kerek. Burynǵy jýrnalıser fılologıalyq klasıkalyq bilimdi óz kásibiniń bazalyq bilim júıesi retinde oqyǵan. Lıngvısıkany maman deńgeıinde meńgergen. Meniń bilýimshe solaı. Mysaly, burynǵy jýrnalısıka fakúltetinde qazaq tiliniń fonetıkasy, morfologıasy, leksıkasy, stılısıkasy, sıntaksısi túgel dástúrli fılologıalyq fakúltetterdegideı oqytylatyn. Qazir onyń barlyǵy qysqartylyp, ornyna mamandyqqa qatysty pánder engizdi. Jaraıdy, saǵat sanyn qysqartsyn, biraq mazmunyn tushymdy etip jınaqtap, azǵantaı saǵattyń ishine lıngvısıkalyq negizderin oqytý kerek. Áıtpese jýrnalıs óz quraly — tildi jetik bilmeı shyǵady.

— Sonda lıngvısıkalyq jaǵynan jýrnalıser aqsap turǵany ǵoı?

— Ondaılar joq emes. Ádebı tildiń sózdikterinde bekitilgen tildik normany bilmeıtin, sózdi syndyryp, qısaıtyp, buzyp aıtatyndary bar endi. Maman bolǵan soń, kez kelgen sóz biz úshin materıal, oǵan beısana túrde ortologıalyq taldaý jasap ketetinimizdi baıqaımyz. Jýrnalısiń sózinen qate izdep, tirkep otyrǵanymyzdy keıde baıqamaı qalamyz, tiltanýshylar, ol ras. Mysaly, «araqtyń arqasynda» deıdi. «Araqtyń arqasynda osyndaı jaǵdaıǵa jetti», «araqtyń saldarynan» bolýy kerek. Nemese «araqtyń nátıjesinde» deıdi. Araqtyń qaıdaǵy nátıjesi ol? Araqtyń saldary, kesiri bolady. Qazir «kún raıy» degendi jaqsy qoldanyp júrgen jýrnalıserimiz qýantady. Sony estigende qýanyp qalamyn. Bizdiń úlken aǵa ǵalymdarymyz, profesor Ýálıev Nurgeldi aǵaı: «qazaqta kún raıy dep búgingi kúngi tabıǵattyń qubylysyn, al aýa raıy dep belgili bir keńistiktegi tabıǵat qubylysyn ataıdy» dep únemi aıtatyn. Aýa raıy degen oryssha aıtqanda klımat sózine sáıkes kelse, kún raıy pogoda degenge keledi. «Jańbyr jaýady dep kútilýde» (ojıdaetsá dojd) degen sıaqty qoldanys ta kóbeıip ketti. Bizde jazbasha ǵana emes, aýyzsha sóz de syrtqy tildiń (orys tiliniń) áserine shaldyǵyp jatqanyn kórsetedi bul mysal. Sol sıaqty sózderdi dybystaǵanda sıngarmonızm zańyn saqtamaı, tilimizdiń ıntonasıalyq ereksheligin buzyp, máselen, asyǵyp-aptyǵyp sóıleý sıaqty beınormalyq úrdister jýrnalısiń aýyzsha sózinen kórinip qalyp jatady. Bálkim, qazirgi kreatıvti dástúr shyǵar, biraq artynan jaý qýyp kele jatqandaı sózderiniń aıaǵyn jutyp, kidiris jasaıtyn jerde demin úzbeı, kidirissiz aıtylatyn tusta demin úzip, úzdigip sóıleý máneri moda bolyp bara jatyr ma dep oılap qalamyn keıbir jýrnalısiń reportajyn tyńdaǵanda. Mysaly, sóılem aıaqtalǵannan keıin kidiris jasalady. Sodan soń kelesi sóılem bastalady. Al keıbir mıkrofon ustaǵandardyń aýyzsha sózinde bir sóılem aıaqtalyp, kelesi sóılem bastalyp, ortasyna kelgen kezde baryp kidiris jasalady. Bálkim, bul amal shyǵar, árıne, daǵdyly nárseni buzyp jiberip, daǵdydan tys elementti qoldansań, jurttyń nazary birden saǵan aýyp, eleń ete qalady. Ol jaqsy, biraq sen ony qaıta-qaıta jasaı berseń, oǵan jurt eleńdeı bermeıdi ǵoı. Jurt nazarynan aıyrylyp qalasyń. Sondaı nárselerdi eskerse eken, tiltanýshylardyń keńesterine, eńbekterine júginse eken degen tilek.
 

— Suhbatyńyzǵa raqmet!