Qazir aqparat quraldarynda arzan shý kóbeıdi. Onyń biri: «oıbaı, qytaıdaǵy qazaqtardy qyryp-joıyp jatyr» degendeı alyp-qashpa daýryqpalar.

Ras, qytaı alyp el. Alyp ımperıalar óziniń álsiregen tusynda nemese óz ishinen iritkish kúshterdiń kóbeıgen kezinde, syrtqy jaýlardan qoryqqanǵa osyndaı jantalasqa barady.

Aıtalyq, Stalın halyqty nege qyrdy, neden qoryqty? Aqyry ózi qoryqqan qudyqqa qulap, ımperıasy tarady. Stalınniń soıylyn soqqan Shyń Shysaı halyqty qyrdy. Bylaısha qaraǵanda ol 20 myń qazaqtyń kózin qurtsa, qazaq kúreskerleri onyń 60 myńǵa jaqyn armıasyn shyǵynǵa ushyratty. Jáne de sońy Jań Kaıshyny panalap, Taıýanǵa qashýyna ulasty. Maý Zyduńnyń «mádenıet tóńkerisin» júrgizip, syrtqy esikti tars bekitip alýy da sondaı qorqynyshtan edi. Onyń da arty qazyldy, tuqymy tuzdaı qurydy. Demek, halyqqa qandy qaqpan qurǵan budan burynǵy zorlyqty kúsh ıeleriniń sondaı qorqynyshy, halyqty úreılendirip, qysymmen ustaımyn deýiniń sońy bári birde tragedıaǵa soǵyp otyrǵan.

Búgingi qytaı qoǵamy jalǵyz qazaqtardy ǵana qysyp otyrǵan joq. On qytaıdyń arasyna shaǵyn ulttardan (uıǵyr, qazaq, mońǵol, dúńgen, t.b.) bireýin qosyp, eki ettiń ortasyna bir maı qystyrǵandaı qaqtap jatyr. Basty oılaǵany óziniń ishki qaýipsizdigi. Al ishki qaýipsizdikti bulaısha nyǵaıtý – qorqynyshtyń nyshany. «Neden qoryqsań, qateriń sodan» degendeı ımperıanyń ishinde irý bar degen sóz. Já, ol uzaq jáne saıası áńgime.

Qazaqtar jaıyna oralaıyq. Taǵdyr keıde adamdardyń qolyna múmkindik beredi. Qytaıdaǵy qazaqtardyń 26 jyldan beri eline orala almaýy bir qaraǵanda qoldaǵy bar altyn kezeńin ótkizip alǵandaı ókinishti kórinedi. Shyn máninde áli de bolsa jelimiz ońnan tur deýdiń múmkindigi bar. Qytaı halyq respýblıkasy men Qazaqstan respýblıkasy dos, kórshi elder. Álde bireýler urandatqandaı qytaı qarýly kúshteriniń qazaqstanǵa basyp kirýiniń eshqandaı negizi joq. Eki el ózara shekara jáne beıbitshilik kelisimderine qol qoıyp, «alty alas, bes beresimiz joq» dep sóz baılasqan. Odan qalsa qytaılardyń álemdik qaterine kóz salyp, olardyń qybyr-jybyryn ańdyp otyrǵan halyqaralyq uıymdar bir eldiń ekinshi eldi jaýlaýyna, basyp kirýine eshqashan jol bermeıdi. Alystaǵy AQSH túgili qytaıdyń kórshi dosy bolyp otyrǵan Reseıdiń ózi «shetki úı kóshse, ortańǵy úı shet bolady» degendi jaqsy biledi. Ózge eldiń otarlanýy arqyly óz eliniń múddesine tıimsiz bolatyn keleńsizdikterdi kúni buryn ańdaıdy. Búgingi dúnıe elderiniń kóbi alań kóńilmen qytaıǵa jaýtańdaı, saqtyqpen qaraıdy. Shyn máninde qytaıdyń kórshilerin áskerı kúshpen jaýlap alǵan esh tarıhy joq. Qytaı eli «shúrshit» atanǵan jońǵar kezinde Abylaımen qaqtyǵysyp qalǵan tusynyń ózinde armıasyn tez shegindirip áketken. Shıań Gań (Gongok), Aýmyn (Makao), Taıvan, t.b. ejelgi óz terıtorıasy bolǵan jerlerge ıelik jaǵynda da kezindegi kelisim-shartsyz, artyq qadamǵa barǵan emes.

Alaıda, bul anyqtamalar qytaılar «qoıdan qońyr, sútten aq» degendi bildirmeıdi. «Olar júz jylda qaıtqan kek – tez qaıtqan kek» dep tek qana mysyqtabandap jyljýdy basty ustanymy etken. Jáne de ashyq jaýlaýdan, jaýlasýdan kóri «aqyl-aılamen alý» amalyn ata joly retinde birinshi orynǵa qoıady. «Uly qorǵan» atanǵan qamaldyń ishindegi bul halyqtyń aqyryn-aqyryn jyljyp, qazirgideı baıtaq terıtorıany baǵyndyrýy sondaı aılaly amaldarynyń jeńisi.

Búgingi qytaı aýmaǵyndaǵy ejelgi túrkiniń jerin máńgilikke baýyryna basyp qalýy úshin olar qolynan kelgenin aıamaıdy. Jaqynda ǵana qytaı tóraǵasynyń: «biz bireýdiń jerine kóz alartpaımyz, bireýdiń bizdiń jerge kóz alartýyna da jol bermeımiz» deýi sol eski jaranyń tyrnalýyn emeksitkeni edi. Onyń keıbir naqtyly mysaldary jońǵardan bosaǵan ejelgi túrki jurtyna qazaqtardyń qaıta qonystanýy barysyndaǵy kúresten kórilgen bolatyn. Naqtylap aıtqanda Edil boıyndaǵy qalmaqtardy jońǵardan bosaǵan jerge qonystandyryp, qazaq kóshine tosqyndyq jasaý ıdeıasy ertede qalaı qalyptassa, qazirde solaı jalǵasyp otyr. Búgingi qytaı aýmaǵyndaǵy qazaqtar qonystanǵan óńirlerge Shyńǵysqandy dáriptep, mońǵoldan, jońǵardan qalǵan keıbir eskertkishterdi qaıta jańǵyrtý arqyly «bul seniń jeriń emes, jońǵardan bosatyp alǵan óz jerimiz» degen pátýásin aıtýda.
Birde mynadaı bir qyzyq jaıt bolypty. Qytaı tóraǵasy Sı Szınpın Berlınde Germanıa Kansleri Angela Merkelge kezdesip, oǵan tartý-taralǵy usynsa, nemis basshysy oǵan Iogan Mattıas Hazen atty matematık, astronom, kartograftyń 1740 jyly syzǵan baıyrǵy kartınasyn syılaǵan eken. Basynda baıqamaı qýana qabyldaǵan qytaı basshysy sońynda baryp, «áttegen-aı» men san soǵyp, barmaq tistep qalsa kerek. Sebebi, álgi kartada qazirgi qytaı terıtoıasnyń jarty bóligi, ıaǵnyı, İshki mońǵol, Manjýrıa, Shynjań, Haınan, Taıvan jáne Tıbet ústirti múldem kórsetilmegen deıdi.
Demek, eki mılıard halyqty qalaı asyraımyn dep taryqqan Sı tóraǵanyń basy aýyryp, baltyry syzdaǵan sátterde jaman tústerden shoshyp oıanýy bek múmkin ǵoı. Ol jaman tús árıne, ejelgi hun, túrki, mońǵol degen altyn arqaýǵa qosaqtalǵan kóshpendilerdiń bas biriktirip, atqa minýi, «jaý bolyp jaǵaǵa jarmasýy, bóri bolyp etekten alýy». Endeshe, keńestik kezeńde «sátti» bolyp kóringen «túp tamyrymen otaý, jórgeginde tunshyqtyrý» qaǵıdasy boıynsha kúdik-kúmánniń shekesi qyltısa boldy, basymen qosa shaýyp túsirý – olardyń qazirgi ustanymy.

Endi oılap kórińiz, syrtqa alyp ajdaha bolyp kóringen ımperıanyń óz ishinde keýlep jatqan qansha qandy irińi bar. Erkin demokratıany ańsaǵan qytaıdyń ozyq oıly zıalylary bir ǵana «komýnıstik júıeni», «ortaq qazandy», «bir partıaly dıktatýrany» súımeıdi. Bir el emes, kóp qytaıly el bolyp ta álem elderimen boı teńestiretin shtattyq basqarý júıesi syndy ejelgi «bektik» basqarýyn ańsaıtyndary da az emes. Tipti komýnısterdi emes, gomındańshyl qara qytaılardy artyq kóretin qanshamasy bar. Osyndaı «ishki qaýipke» syrttan kóz alartatyn AQSH yqpalyn qosyńyz. Endeshe «syrttan saqtanýdyń joly ishti tazalaý» dep biletin olar esek minip ereýilge shyqqan uıǵyrdy da, atqa minip arandatpasyn dep qazaqty da tarpa bas salýǵa daıyn, qandy qylyshyn jalańdatyp otyr Stalın, Shyń Shysaıdyń zulmatty kúnderi basqasha beınemen bas kóterip, tarıhı qaıtalaý óz úreıin aıǵaqtaýda.

Olaı bolsa, talaı ot pen sýdan aman ótken qazaqtar ne isteý kerek?

Ereýilge shyǵý kerek pe? Joq, onsyzda túrtip qoıyp, sondaı sumdyqtyń sheti kórinse, «terrorıst», «shyǵys túrkistanshyl», «shetpen baılanysyp, otandy aýdarmaq boldy» dep bas salmaqqa ańdyp, synyqqa syltaý izdeýde. Bolmashy kinámen tyrnaǵyna ilingen talaıdy bas bostandyǵynan aıyryp, temir torǵa toǵytyp jatqanyn aqparattan ańdap otyrmyz.

Úndemeı qoıý kerek pe? Joq, únsiz qalýǵa bolmaıdy. Tarıh qaıtalanady demekshi, Shynjań tarıhynda mundaı kezeńder kóp bolǵan. 1951 jyly qytaı qyzyl armıasyn bastaǵan Ýań Jyn genaraldyń armıasy aldyndaǵyny qynadaı qyryp, Ospan batyr bastaǵan bahadúrlerdi qurtqan soń, solardyń «quıyrshyǵy» dep uıǵyr men qazaqty sotty-sotsyz ata beretin bir zaman boldy. Ásirese, 1952 jyly 1937-1938 jylǵy qyrǵyndaǵydaı suraýsyz ata berý dástúrge aınalyp, talaı musylmannyń basy dopsha domalap edi. Sol tusta ozyq oıly uıǵyr, qazaq azamattary Halyqaralyq uıymdarǵa jáne qytaı tóraǵasy Maý-dyń atyna aryz hattar jiberip, qyrǵyndy toqtatýyn talap etken. Budan habar tapqan Qytaı Ortalyq partıa komıteti shuǵyl jıyn shaqyryp, Ýań Jyndy Beıjińge qaıtaryp alǵan. Ári oǵan «jer reformasyn júrgizýde solshyldyq qatelik ótkizdi» degen aıyp taqqan. İzinshe halyqaralyq uıymdardyń yqpalymen Shynjań sekildi az ulttar mekendegen óńirdi basqarýǵa «Ulttyq terıtrorıaly avtonomıa saıasatyn» qoldanǵan edi. Aldap-arbaý sekildi atqarylǵan zańnyń basy tıimdi baptarmen shaǵyn ulttarǵa paıdaly bolǵanmen, sońy saban qaǵazdaǵy saıǵaqtyń izi bolyp qala berdi.

Demek, osy tájirıbeni negizge alyp, Shynjańda bolyp jatqan «asyra silteýshilerdi» áshkerelegen naqtyly hattar jazylyp, halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymdaryna jáne qytaıdyń ortalyq partıa komıtetine, prokratýrasyna joldaý kerek. Jáne de qytaı zańdarynyń, onyń ishinde avtonomıa zańy baptarynyń óreskel buzylyp otyrǵany jaıynda naqtyly dálelder bolýy qajet. Buǵan ondaǵy qazaq zıalylary zańdy quqyqtaryn paıdalana otyryp kirisýi, múmkindik bolǵanda Beıjińge tikeleı baryp, naqty jaǵdaıdy málimdeýi kerek.

Biz ne isteı alamyz? Bul suraqty qazaqstandyq azamattardyń bárine qoıýǵa bolady. Sonyń ishinde shettegi qazaqpen jumys isteıtin Syrtqy ister mınstrliginiń konsýldyq basqarmalary, İshki ister mınstrligi, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınstrligi, Mádenıet jáne Sport mınstrligi, Bilim jáne Ǵylym mınstrligi, t.b. oryndardyń qulaǵynda otyrǵan azamattar alystaǵy aǵaıynnyń atajurtqa oralýyndaǵy barlyq kedergilerdi alyp tastaýy kerek. Naqtylap aıtqanda vıza, keden, tirkelý, yqtıarhat, azamattyq alý, oqýǵa túsý, jumysqa ornalasý, medısınalyq járdem, úı, jer alý, t.b. jumystardyń bárinde qandas baýyryna degen barlyq jeńildikter jasalýy kerek. Odan qalsa osyndaǵy qazaqy qany tasyǵan zıaly qaýym ókilderi Syrtqy ister mınstriligi arqyly ortaq hatqa qol qoıyp, ony qytaı Syrtqy ister mınstrine jáne olardyń osyndaǵy konsýldyq basqarmasyna tabystap, jaýap berýin talap etýi shart. Parlamentte depýtattar bul máseleni ózekti oqıǵa retinde qozǵaýy tıis. Mundaıda qazaq: «jumyla kótergen júk jeńil», «dosy kópti jaý almaıdy», «ózińdi óziń syılasań jat janynan túńiler» degen sózderdi qoldanady. Óz baýyryńdy óziń jarylqaı almaı otyryp ózgeden qandaı qaıyr, meıir kútesiń!?

Atalǵan quqyqtyq júıelerge baılanysty kórsetiler kómek zańnyń aıasynda barlyq múmkindikterdi qarastyryp iske assa, resmı emes mekemeler júıeden bilim, óner, mádenıet salalary rýhanı kómek kórsetýge mindetti. Naqtylap aıtqanda shet jurtta otyrǵan 5 mıllıon qazaqtyń janashyry – qazaq. Túp qazyǵy – Qazaqstan. Arqa tiregi, sanasyndaǵy asqary, kóńiliniń medeýi osy el – bizbiz. Olaı bolsa ananyń balaǵa arnalar mahabbaty, ordaly qara shańyraqtyń otaýǵa jasalar atalyq baýyrmaldyǵy – qazaq eliniń, qazaq azamattaryna túsken synaq. Qazaq memleketi qazaq tildi basylymdar, kıno-teatr, án-kúı, qolóner, t.b. ulttyq qundylyqtarynyń bárin olardyń kádesine tegin usynýy kerek. Endigi ósip kele jatqan óspirimderiniń sanasyna ár kúni qazaq ekenin salyp, jańǵyryq týdyryp otyratyn mehanızım jasaýymyz qajet. At izin sýytpaı olarǵa baryp-kelip tursaq, olardy únemi shaqyryp qonaq retinde syılap otyrsaq aǵaıynshylyq úzilmeıdi. Úmiti joǵalmaıdy.

Alystaǵy aǵaıynnyń tabanyna kirgen shógir – meniń mańdaıyma kirsin deıtin Ana Otan, Ata Jurttyń altyn meıiri osyndaıda kórinse kerek-ti. Keıde sheteldegi qazaqtarǵa qatysty qandaı da bir shyr-pyr bolar jaǵdaı týa qalsa, kóbinde sol elden oralǵan azamattar aldymen kózge túsedi. Tipti, árkimniń ózi menshiktep alǵan eli, jeri, júzi, taqyryby bar sıaqty bolyp, basqalary qarap turatyn jaılar da kezdesedi. Din aıaqqa taptaldy dese, ol dindarlarǵa ǵana kerek sıaqty. Til dese ony til basqarmalary qolǵa alý kerekteı sezinedi. Qytaıdaǵy qazaqtar jaıy sóz bola bastasa kóbinde sol topyraqtan kelgender kózge túsip, basqalar sońy ne bolar eken dep sanadan tysqary sabyrǵa erik beretindeı bolady. Osyndaıda atalarymyz: «altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi», «birlik bolmaı tirlik bolmaıdy» degen ǵoı. Saqtyq árıne árkimniń óz basyna jaqsy shyǵar, biraq týǵan halqyń, týǵan topyraǵyń, otanyń, jan baýyryń otqa oranatyndaı bolsa, soqa basyńdy amandap, altyn kesemen sý ishkeniń kimge kerek!

Qytaıdaǵy qazaqtar týraly sóz bolǵanda olardyń basyna tónip kele jatqan taǵy bir qater – olardyń ádebıeti men mádenıetinen kóleńke izdeý. Ondaǵy dindes baýyr – uıǵyrlar arasynda osydan biraz buryn dál osyndaı «tyrnaq astynan kir izdeýshilik» júrgizilgen eken. Uıǵyrdyń bir qalamgeriniń tereze jaqtaýyna qonǵan túz kepteri men qamaqta otyrǵan úı kepterin muńdastyrǵan mysal áńgimesi tyrnaqqa ilinip, aqyrynda avtorynyń sotty bolǵanyn estigenbiz. Qytaıdyń Qulja qalasynda toı ótikizip, atasynyń atyn ataǵanyna kináli bolǵan Ospan batyrdyń nemeresi de túrmede jatyr.

Álde qaıda esimizden shyǵyp bara jatqan eski indetimizdiń biri de talantsyzdardy talanttylarǵa qaırap salyp, kók bórilerdi kóp ıtke talatý edi. Imperıalarǵa quldyqqa satylǵan talaı qazaq balasy atasyn saqalynan súırep oqqa ustap bergen zaman bolǵan. Kelmeske ketkir sol kúndi qytaı qoǵamy qaıta «tiriltip», «ádebıettegi tazalaýǵa» kirisken syńaıly. Árıne, kim qalaı jazdy, óz ultyna, otanyna qalaı búırek buryp, «ortaq otan – Juńhýaǵa» qalaı qarsy turǵysy keldi? – deıtindeı sandyraqtar talaı sańlaqqa tusaý salyp qana qoımaı, sanany sharshatyp, aǵaıyndy arandatary aıdan anyq.

Endeshe, el bolyp, er bolyp, ortaq ulttyq oıǵa jınalyp, qamaly qalyńdatyp, qalqandy saılaýymyz kerek. Jat jurtta janashyrsyz qalǵan qandastarymyz jalǵyz shyrpydaı synyp bitkenshe synaı qarap otyrsaq, adamdyǵymyz qaıda?! Ózge ulttyń telegeıine jutylyp bara jatqan baýyrlardy qutqarmasaq, jaý qolynda qalǵan jalǵyz ul úshin qan keshken babalar rýhyna qıanat jasaǵan bolamyz! Bul júk – qany qazaq azamattyń bárine paryz. Ol meıli jer sharynyń arǵy beti – Amerıka qurlyǵynda dollar sanap júrsin, ol meıli quran qushaqtap arab topyraǵynda otyrsyn, ol meıli kóz jasyn kóldetip jat jurtta jaýtańdap júrsin, ol meıli «altyn ǵasyrym» dep aq ordada alshańdaı bassyn – bári, bári qandas qazaǵyna kúıinýi, oǵan kómektesýdiń jolyn qarastyrýy qajet! Atalar qanynan aǵyp jetken altyn túıirshikter bizdi dál osylaı birigýge, ultty saqtaýǵa, quryp joǵalmaýǵa shaqyrady. Óıkeni bizdiń dinimiz – Islam, túbimiz – túrik, ultymyz –qazaq. Biz eshqashan, eshqandaı osal bolýǵa qaqyly emespiz!