1991 jyly KSRO qulap, basqa respýblıkalar dereý óz aldyna otaý tigip, shańyraq kóterip jatqanda Qazaqstan basshylary qashan Máskeý keýdesinen ıterip tastaǵansha orystyń etegine jarmasýdan tanbady. Basqalardy aıtpaǵanda alaqandaı Qyrǵyzstan Reseıden azattyq aldyq dep aıyr qalpaǵyn aspanǵa atyp, aqshasyn shyǵaryp jatqanda Qazaqstan basshylary Reseıdiń sarqulaǵyn boıtumarsha saqtaýmen boldy. Azattyq aldyq desek áldeqaıtip ketermiz dep egemendik degen sózdi oılap tapty. Sol alaqandaı Qyrǵyzstan ózin Qyrǵyz Respýblıkasy dep jarıalaǵanda qazaq basshylary Qazaq Respýblıkasy deýge de júregi daýalamaı Qazaqstan Respýblıkasy dep eki ushty at qoıyp aldy. Ol ıdeıanyń avtorynyń biri, keıin qazaq tiliniń memlekettik til dep atalýyna at oınatyp qarsy shyqqan, áli de sol raıynan qaıtpaǵan, qazaqta ádebıet bolǵan joq, «ona (kazahskaıa lıteratýra) vtorıchna» deıtin Oljas Súleımenov desek, ańqaý qazaq áli kúnge sheıin balasynyń atyn Oljas qoıady. Sodan keıin Qazaqstanda qardaı borap jatqan orystildi jáne Reseı gazetteri men telearnalar orystar ketip jatyr degen habardy Qazaqstan ıesiz qaldy degendeı qyp taratyp jatqanda qazaq atqaminerleri de «orys ketip jatyr, endi kúnimiz ne bolady?» dep otaǵasynan aırylǵan jesirshe joqtaý aıtatyn boldy. Tipti, orystarǵa ketpeńdershi dep jalynǵan qazaqtar da az bolǵan joq.
Sodan beri, mine, 26 jyldyń júzi bolypty. Bizdiń Reseıge, orysqa adal berilgendigimiz sondaı, sol 26 jyldyń ishinde qazaqtyń ǵasyrlar boıy Reseıdiń tabany astynda taptalyp qalǵan ulttyq sanasyn, umyt bolǵan ulttyq tálim-tárbıesin, eń bastysy ulttyq namysyn oıatýǵa baǵyshtalǵan birde-bir ne zań, ne qaýly-qarar qabyldanǵan joq. Ulttyq namysty oıatpaq túgil orysqa qazaqsha sóıleseń, qylmystyq jaýapqa tartylasyń dep qorqytyp qoıdy. Qazaqtyń namysyn oıatpaq túgil eshqashan qazaqta memleket bolǵan emes, shekara bolǵan emes, astana, ásker bolǵan emes dep qazaqty odan ármen tuqyrtýmen kelemiz. Ol kórgensizdigimizdi Pýtınnnen bastap aýzynan samogon men mahorka ısi burqyraǵan mujyqtar qaıtalap aıtty.
Iá, qazaqqa arnalǵan qaýly-qarar degen atymen bolmasa da 1991 jyldan beri Qazaqstanda qara ormandaı qaptaǵan reformalar qabyldandy. Sol reformalardyń birde-birinde qazaqtyń ulttyq máselesi kóterilmese de solardyń keıbireýi qazaqty ulttyq erekshelikterinen aıyrýǵa baǵyshtalǵan ba dep qalýǵa da bolady. Sonaý jyldary jasalǵan reformanyń kesirinen júzdegen, myńdaǵan qazaq aýyldary joıylyp, búginde olardyń ornynda qıraǵan úılerdiń úıindileri ǵana qaldy. Qazaqtyń malsyz, aýylsyz kúni joq ekeni yqylym zamannan beri belgili. Qazaqty qyrý úshin Goloshekın maldy qyrǵyzsa, táýelsizdik alǵannan keıingi sol reforma kezinde eki qoıdyń quny bir kesek kir sabyn boldy. Qazaq aýyldan qalaǵa bosty, ash-jalańash aýyldarda tek kári-qurtań ǵana qaldy. Elimizge maldyń keregi joq, ony shet elderden, qoıdy Aýstralıadan alamyz degen uran tastaldy.
Kúnderdiń kúni bolǵanda Qazaqstan basshylary «keleshegi joq aýyldar» degendi oılap tapty. Aqyl-esi durys adam bireýdi mynanyń keleshegi joq degen ımansyzdyq sóz aıtpaıdy. Bizdiń basshylar so kezde júzdegen, myńdaǵan qazaq aýyldaryn «bular keleshegi joq aýyldar» degen áýmeserlik sheshimder shyǵardy. Óıtkeni, KSRO kezinde 70 jyl boıy jınalǵan qısapsyz qazynany aýyldarǵa qarjy bólip ustap otyrý bıliktegilerge tıimsiz edi. «Keleshegi joq aýyldar týraly» dep atalatyn sol kórgensizdik, ımansyzdyq qaýlydan keıin talaı-talaı aýyldar kóne zamandardan qalǵan beıitter sıaqty qańyrap, qazaqtar kindik qany tamǵan meken-jaılarynan baz keship, shartarapqa bosyp ketti. Sonyń saldarynan tepse temir úzetin jas jigitter áli de qala bazarlarynda ıtińdep arba súıretip, endi bireýleri ár úıdiń aýlasynda kúzetshi bolyp júr. Ondaı «baqyt buıyrmaǵandary» urlyq istep sottalyp, qala kólikterinde jurttyń qaltasyna túsip kúneltýde.
Aıtpaqshy, osynyń bárin jýyp-shaıý úshin ánebir kezde «Aýyl jyly» degen jyl jarıalandy. Joǵarydaǵylardyń aıtýynsha sol kezde aýyldy órkendetýge pálenbeı mıllıon aqsha bólinipti. Biraq qıraǵan aýyldar sol qıraǵan kúıinde áli jatyr da, qalaǵa ketkender arbasyn súıretip, «ohrannık» bolyp áli júr.
Qalaı deseńiz de sońǵy 26 jyl ishinde Qazaqstanda jasalyp jatqan reforma ataýlydan qazaqqa zárredeı de paıda tımek túgil solar qazaqty ulttyq bet-beınesinen aıyryp, jas urpaǵymyzdy ulttyq sanadan aırylǵan máńgúrt urpaqqa aınaldyrýda ma dep qorqamyz. Bılik basyndaǵylar ózderi oılap tapqan Qazaqstan halqy assambleıasy dep atalatyn qurylym arqyly usynǵan qazaqstandyq dep atalatyn ult jasaý ıdeıasy bul eldiń negizgi ıesi qazaq degendi joıýǵa arnalǵany týraly talaı-talaı pikirler de aıtyldy. Ol ıdeıa búginde sál saıabyrlaǵanymen áli de jasyryn túrde júrgizilip kele jatqan sıaqty. Elimizdiń Qazaq Eli nemese Qazaq Respýblıkasy delinbeı Qazaqstan Respýblıkasy atalýynyń arjaǵynda sol jymysqylyq jatpaǵanyna eshkim kepildik bere almaıdy.
Qazaqstannyń bilim salasynda, ásirese mektepterde jasalyp jatqan reformalardan balalarymyzdyń bilim-biligi aspanǵa shyǵyp, men qazaqpyn, bul meniń ıaǵnı, eń áýeli qazaqtyń eli degen sana-sezimin oıatty desek keshirilmes kúnáǵa batar edik. Iá, bir ultty tilinen, salt-dástúrinen aırylǵan eń sanasyz, eń namyssyz máńgúrt ultqa aınaldyryp joq qyp jiberý úshin ol ultqa qos tildilik degendi engizip, qos tilde sóıleıtin etý kerek. Sonda ol ulttyń óz tili shubarlanady. Al tili shubarlanyp, basqa ústem ulttyń tilin aralastyryp sóıleıtin ult ózin-ózi sılamaıtyn, ózgeni artyq dep oılaıtyn keshshe, mıǵula, máńgúrtke aınalyp óz-ózinen quryp bitetini áldeqashan-aq dáleldengen. Sony bilgendikten Qazaqstanda turatyn orystar qazaqtyń úsh-aq áripten turatyn «nan», «tuz», eki-aq áripten turatyn «sý» degen sózderin qazaqtyń nan-tuzyn tatyp ósip kele jatqan balalaryna aıtqyzbaıdy. KSRO kezinde tili shubarlanǵan 94 ult joıylyp ketti.Endigi kezekte chýkchalar men qazaqtar tur. Chýkchalardyń famılıalary túgelge jýyq orysshalanyp bitti. Al qazaqtar Akıshev, Sagıntaev, Kýlıbaev, Karagýsova, Sagandykov, Satývaldyev bolyp chýkchalardyń izin basyp entelep keledi. Endi sol qostildilik az bolǵandaı qazaq urpaǵyn jaryq dúnıege kózin ashpaı jatyp úsh tilde sóıleýge májbúrleý júrgizilip jatyr. Bul pedagogıkalyq jaǵynan da, psıhologıalyq jaǵynan da qazaqtyń jas urpaǵyna jasalyp otyrǵan zor qaskóılik, qylmys ekenin qıtaban qara halyqtan bastap nebir ulaǵatty ustazdar, nebir ǵulama ǵalymdar aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Biraq olardyń sózin qulaǵyna da, basqa jaǵyna da qystyryp jatqan eshkim joq. Tipti, dúnıejúzindegi eń bilim-biligi joǵary eldiń biri sanalatyn Japonıada japon balalary 14-15 jasqa kelgenshe ózge tildi oqymaıdy. Olar ósip erjetkesin de tek ózine kerek bolar degender ǵana shet tilin úırenýge kirisedi. Sonda qazekemniń basshylaryniki qandaı saıasat? Bul qazaq ultyn joıýǵa arnalǵan saıasat emes pe desek qalaı bolady?.
Al álipbıge jasalyp jatqan reforma boıynsha bir dybysty bıliktegiler men eýropashyl, aǵylshyn qumar alaókpe qazaqtar usynǵandaı birneshe tańbamen jazsa, qazaqtyń tili de, sózi de, ádebıeti de qurdymǵa ketetinine kúmándanbaı-aq qoıyńyz. Bul – bir. Ekinshiden, latyn álipbıine kóshý kerek bolsa búkil el bolyp kóshýimiz kerek. Al bılik burynǵy kırıllısada qalǵysy kelgender qala bersin deý arqyly bir eldi, bir ultty ekige bólý saıasatyn júrgizip otyrǵan joq pa? Óıtkeni, orys tilin memlekettik tilmen qatar qoldanylady dep memlekettik tildiń ózin ekige bólip, eki túrli álipbı qoldaný arqyly ekige bólingen, jer-jerde úsh bıdiń sýretin ilip úsh júzden turatyny eskertilip qoıǵan ultty basqarý komýnıstik bılikke de, onyń búgingi keıbir izbasarlaryna da óte ońtaıly.
Al HHİ ǵasyrdyń eń qýatty qarýy televızıa. Qazaqstan telearnalarynan kúndiz-túni kóretinimiz ánshi emes ánshiler, sazger emes sazgerler, ázilkesh Tursynbek Qabatov, Nurlan Qoıanbaevtarmen basqa da kvnshylar, Janar Aıjanova sıaqty álde ánshi, álde aktrısa, álde qaljyńbas, álde júrgizýshiler bolsa elimizde qandaı ulttyq ıdeologıa, qandaı otanshyldyq, qandaı ulttyq sana men ulttyq ar-namys máselesi qolǵa alynǵan deı alasyz?
Bireýler jatyp kep týlasa týlasyn, biraq búgin biz úsh ǵasyr boıy Reseı otarlyǵy qanymyzǵa sińirgen quldyq minezden, quldyq sanadan arylmaǵan qalpymyzda qaldyq. Qazaqtyń sanasyn ondaı quldyqtan tazartý 26 jyldan beri birde-bir ret qolǵa alynǵan emes. Onyń ornyna bizdiń bılik Reseısiz kúniń joq, Reseısiz kúniń qarań degen ýaǵyz-nasıhatty óte sheberlikpen bildirmeı júrgizip keledi. Bir-aq mysal keltireıik: Qazaqstanda áli de Reseıdiń birneshe áskerı polıgony oıyna kelgenin istep, qaıta-qaıta «Protonyn» qulatyp jatqanyn aıtpaǵanda bılik jaqynda Reseıdiń zymyrandaryn qulatýǵa taǵy da 76 myń gektar jerdi qazaqtyń kelisiminsiz bere salǵanda qazaqtar ún shyǵarmaı toı-toılap júrýiniń ózi-aq quldyq sana onyń qanyna ábden sińip ketkenin, qazekem odan arylýdy, oıanyp bas kóterýdi oılamaıtynyn kórsetýdeı-aq kórsetip berdi.
Myrzan KENJEBAI
