Qazirgi aqparattyq tehnologıa zamanynda ınternet, teledıdar adam ómiriniń ajyramas bóligine aınaldy. Qajetti de qajetsiz de aqparatty osy eki aqparat kózinen alamyz. Onyń ishinde tek jańalyqtar ǵana emes, konsert, tele hıkaıa, fılm men túrli baǵdarlamalar arqyly beı sanaly túrde ómirge degen kózqarasymyz qalyptasyp, máseleni durys burys dep suryptaımyz. Kógildir ekrannan kórsetiletin qaptaǵan televızıalyq joba men ınternettegi mıllıondaǵan aqparat adamnyń oılaý qabiletine áser etpeı qoımaıdy. Máselen, fılm nemese tele hıkaıa túsirilgen jergilikti halyqtyń mentalıteti, qoǵam ustanymy, túsinigi boıynsha senarı jazylady, oqıǵa órbıdi, keıipkerlerdiń minezi sýretteledi.
Batys mádenıetiniń qazaq halqynyń mentalıtetinen aıyrmashylyqtary bar ekeni aıdan anyq. Onda qazaq tárbıesine jat túsinikter az emes. Jyldy jylǵa soǵyp saǵyzsha sozylǵan shetel tele hıkaıalary qarany aq dep kórsetip, qazaq ustanymyna kereǵaryn durys etip kórsetetini jasyryn emes. Ulttyq ustanymy myqty, qazaqı tárbıesi tereń adamdardyń ózi, ásirese oń men solyn tanymaǵan jastarǵa kógildir ekrandaǵy tele hıkaıalar tasqa tamǵan tamshy sekildi adam mıyna óz ustanymdaryn sińdire beredi. Sońynda tasty jarǵan tamshydaı bolyp, adam mıyn ábden ýlaıdy. Sonyń nátıjesinde, ishimdik ishý, shylym shegý, qyzdardyń tym ashyq kıinýi, otbasyly bola tura ózgege kóz salý, ótirik sóıleý, otbasyndaǵy kıkiljińge shydamaı otbasyn tastap ketý, «súıip qaldym», «mahabbat» degen jeleýmen joldasynyń kózine shóp salý qalypty dúnıege aınalady.
Teledıdar men ınternettegi tolassyz kelip jatqan aqparattar legi adamnyń qalaı ómir súrip, ne jep, ne ishý kerektigin, qaıda baryp, nemen aınalysý qajettigin úıretedi. Sándi qalyptastyrady. Qoǵamdy óz múddesine oraı talqylaýy tıis taqyryptardy jel baǵyty sekildi ózgertip otyrady. Qalyń buqara sol baǵyt boıynsha júredi. Jekelegen adam «bul – meniń ishki túısigimnen týyndaǵan tolqynys. Meniń jeke pikirim» dep oılaýy bek múmkin, alaıda munyń barlyǵy astarly túrde oǵan beı sanaly túrde teledıdar, ınternet sekildi pátshaǵarlardyń tańyp otyrǵany qaperine de kirip shyqpaıdy.
Alysqa barmaı-aq áleýmettik jelini alaıyq. Búginde ınternette jeke paraqshasy joq adam kemde kem. Áleýmettik jelidegi jalańash qara kóz qyzdar men ishimdikke sylqıa toıǵan qazaq jigitteriniń túsken fotolary men vıdeolarynyń kóbeıdi. Áleýmettik jelide jalańash denesimen, shylym shegip, ishimdik ishkenin ashyq kórsetken osylaısha jeli «juldyzyna» aınalǵandar jetip artylady. Eń qyzyǵy mundaı «juldyzdardy» jeli qoldanýshylar qoldaıdy. Olardyń áreketterin batyrlyqqa balaıdy. Qoǵamdaǵy ar, uıat, abyroıdy saqtaýdy tar qapasqa, adamnyń ózi-ózi shekteýi dep túsinedi. Ar, uıattan attaǵandaryn jáne ony ashyq kórsetkenderdi batyl adam retinde qabyldaıdy. Jartylaı jalańash túsken foto men vıdeolarǵa «Jaraısyń» degenge saıatyn pikir qaldyrady. Aǵalyq aqylyn aıtqandardy paraqsha ıesin qyzǵanasyń dep aıyptaıdy. Ár adam jeke paraqshasyna qandaı sýret salyp, ne jazatynyn óz betinshe sheshýge tolyq quqyly. Meniń aıtpaǵym ınternet pen teledıdardyń sanaǵa áser etýi men onyń ulttyq bolmysty saqtaýdaǵy qaýipti kórsetý. Munyń barlyǵy adamǵa jat mádenıetti sińirýdiń saldary. Ol úshin ınternet, telearnany qol shoqpar retinde paıdalanatyny jasyryn emes. Munyń barlyǵy saıyp kelgende halyqty tobyrǵa aınaldyrý... Tereń ári ózdiginen oılaý qabiletin joıý... Qoǵamdyq mańyzy bar máselelerge bas qatyrmaý...
Jahandaný – toqtatýǵa kelmeıdi. Búkil álem jahandaný zamanynda ómir súrip jatyr, ary qaraı da ómir súre bermek. Osynaý tehnologıa men aqparattyq zamanda halyq jańashyldyqqa bet burary anyq. Ol ózdiginen bolatyn qubylys. Tek jalt-jult etkenniń barlyǵy shyn máninde kórkem emes ekenin túsinip, qajettisin alyp, qajetsizin ysyryp tastaý kerek. Sebebi, qazirgi urpaqty tamyrynan ajyratyp, jańashyl kózqaras degen jeleýmen ulttyq bolmystan aıyrylý qateri tur. Ár úıdiń tórinde oıyp turyp oryn alǵan teledıdar men eńkeıgen qarıadan, eńbektegen balaǵa deıin qyzyqtaǵan smartfon, ınternettiń shyrmaýynan aman alyp qalý tek – bilim alý, kitap oqý, ulttyq tárbıeni sińirý. Ǵylym, tereń ári ózdiginen oılaý qabilet pen ulttyq namys bar jerde jat túsinikter men jat mádenıet, teris túsiniktiń myqtap sanaǵa enýine qaýqary jetpeıdi.
Ásem Álmuhanbet
