Sońǵy úsh aıda Qazaqstannyń iri qalalarynda Eýrazıalyq ıntegrasıa ınstıtýtynyń bastamasymen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn talqylaý boıynsha birqatar saraptamalyq kezdesýler ótti. Instıtýt ókilderi respýblıkanyń jetekshi sarapshylarymen rýhanı jańǵyrtýdyń ózekti máselelerin, Úshinshi jańǵyrtý turǵysynan áleýmettik-saıası trendterdi, sondaı-aq, «Rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasyn iske asyrý barysyn talqylady.
Búgin biz EII dırektory Ǵanı Nyǵymetovten sarapshylar tobymen jáne Qazaqstan ǵalymdarymen ótken talqylaýlardan keıin ózine qandaı jańalyq ashqany týraly aıtyp berýin suradyq.
— Sizdiń oıyńyzsha, rýhanı jańǵyrý degen ne?
— Ózińiz biletindeı, eger osy sózderdi mánmátinnen alyp tastasaq, onda sanany jańǵyrtý tujyrymdamasy aqylǵa qonǵysyz ári túsiniksiz bolyp kórinýi múmkin. Meniń sanamda ne durys emes, nelikten bireý ony jańǵyrtqysy keledi? degen suraqtar týyndaýy múmkin.
Eger ǵylymı tilmen aıtar bolsaq, rýhanı nemese ujymdyq sana degenimiz – bul aqıqatqa negizdelgen jáne oǵan yqpal etetin ıdeıalardyń, kózqarastardyń, áleýmettik sezimderdiń, adamdardyń daǵdylary men mineziniń jıyntyǵy. Qoǵam jeke tulǵalardan turady, ár adamnyń derbes sana-sezimi bar, osynyń negizinde qoǵamdyq sana qalyptastyrylady.
Bul suraqtarǵa men osylaısha jaýap berer edim. Prezıdent sanany jańǵyrtý týraly aıta otyryp, árbir qazaqstandyqty qazirgi jyldam ózgeriske ushyrap jatqan zamanda ózin-ózi damytýǵa, jetildirýge, ózin zamanaýı básekege qabiletti adam retinde qalyptastyrýǵa shaqyrady.
Sanany jańǵyrtý uǵymyn men dál osylaı túsinemin. Árbir is ózimizden jáne bastaǵy oıymyzdan bastalady. Eger basta beıberekettik, únemi depressıa, jalqaýlyq, jaman ádetter, tómengi qundylyqtar bolsa, jarqyn ómir alda dep oılaýdyń qajeti joq. Munda eshkim sizge kómektespeıdi. Árkim ózine ózi ǵana, ómirine jaýapkershilikpen qaraý arqyly ǵana kómektese alady. Jaqsy pıǵylmen, senimmen, mahabbatpen, armanmen ómir súrip, ómirdegi ózgeristerge ońaı beıimdelip, kókeıkesti maqsatqa jeter jolda adasyp qalmaý kerek.
Men AQSH-ta oqyǵan kezde, amerıkalyqtardyń boıyndaǵy ómirge degen sarqylmas optımısik kózqarasqa súısindim. Maǵan optımıs bolǵan unaıdy ári keı sátterde men ıdealıs bolýdy jón sanaımyn. Bulaı ómir súrý, bir nársege qol jetkizý jeńil keledi. Ájemniń únemi aıtatyn sózi esimde: «Bári jaqsy bolady. Bastysy — soǵys bolmasyn». Sondyqtan da, bizge asyra siltep shaǵymdanýdyń qajeti shamaly, biz beıbit kúnde ómir súrip jatyrmyz. Budan da jaqsy tyrysyp, eńbek etip, alǵa qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizemiz, osylaısha ómirde kóptegen tabystarǵa jetýge bolady.
Zamanaýı ómirden ózińdi alshaq ustap, bireýge dámelenip, bosqa sandalyp, dinı sektalarǵa kirip, taptaýryndarmen, dogmalarmen ómir súrip, aqıqatty eskishe qabyldap, oılanýdyń qajeti ne? Bul qoǵamdy eshqashan tabysqa ári ilgeri damýǵa ákelgen emes. Elbasynyń rýhanı jańǵyrý týraly maqalasynyń joldarynan qoǵamǵa osyny jetkizgisi kelgenin baıqaımyn.
— Qazaqstandyqtardy rýhanı jańǵyrtý qoldan keledi me, qalaı oılaısyz?
— Ruqsat etseńiz, bir bolǵan oqıǵadan bastaıyn. Bıyl sáýir aıynda Prezıdent «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyn usyndy, onda rýhanı jańǵyrtý týraly aıtylǵan. Memleket basshysynyń qazaqstandyqtardy jańa shynaıylyqtarǵa qaraı beıimdelip, óz oı-pikirlerin ózgertýge alǵash ret shaqyryp otyrmaǵanyn aıta ketken jón.
N. Á. Nazarbaev 1993 jyly «Qazaqstannyń bolashaǵy – qoǵamnyń ıdeıalyq birliginde» dep atalatyn maǵynasy jaǵynan osyǵan uqsas maqala jazǵan edi. Ol kez elimiz úshin ońaı kezeń boldy dep aıta almaımyz: Keńes odaǵy qulap, ekonomıkalyq daǵdarys, quldyraý bolyp jatqan kez. Odan ári ne bolaryn eshkim bilmedi. Táýelsiz memleket jaǵdaıynda óz betińmen ómir súrip úırenip, birtindep keńestik ıdeologıa men ekonomıkadan ketý qajet boldy. Qaıta turyp, jańa saıası qurylymdy damytyp, naryqtyq ekonomıkany, zamanaýı azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn qurý kerek boldy.
Túbegeıli ózgerister úshin barlyǵynan — memleket basshylyǵynan bastap, qarapaıym halyqqa deıin oılaýdyń jańa túri talap etildi. Qoǵamnyń oılaý júıesin ózgertip, damýdyń jańa baǵdarlaryn anyqtap, jańa memlekettiń zamanaýı qundylyqtaryn tárbıelep, qoǵamnyń jiktelip ketýine jol bermeý qajet boldy.
Prezıdent atalǵan kúrdeli máselelerge osy maqalasynda jaýaptar berýge tyrysqan, bul 90-jyldardyń basynda Qazaqstannyń ıdeologıalyq platformasy boldy deýge negiz bar. Bıyl men osy maqalany oqyp, onyń qanshalyqty kóregendi ári irgeli bolǵanyna tańqaldym. Men barlyǵyńyzǵa sol maqalany ınternetten taýyp, oqyp shyǵýǵa keńes beremin, sebebi onda jazylǵan ıdeıalar búgingi tańǵa deıin ózekti.
Bıyl, shamamen 24 jyl ótken soń, Prezıdent óziniń jańa ıdeologıalyq jumysyn usyndy. Ol da óte maǵynaly, onymen qosa árbir adamǵa túsinýge jeńil etip jazylǵan. Maqala qazirgi ýaqyt týraly, bizdi ne kútip turǵany, ne nársege daıyndalyp, qalaı ózgerý jaıynda. Bul maqala da kóptegen jyldar ótkennen keıin ózektiligi men maǵynasynyń tereńdigi jaǵynan tabysty bolady degen senimdemin.
Sondyqtan da, sizdiń suraǵyńyzǵa jaýap bere otyryp: tańdalǵan maqsattyń durystyǵy men máselege qaraýdyń uzaqmerzimdiligi turǵysynan, Prezıdent barlyǵyn júz paıyzǵa belgilep kórsetkenin aıta alamyn. Ózgeshe aıtqanda, tabystyń jartysy qamtamasyz etilgen. Rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasynyń ekinshi jartysynyń tabysty bolýy oryndalý sapasyna baılanysty.
Álemdik tájirıbege súıensek, 1970 jyldardan bastap búgingi tańǵa deıin uıymdastyrýshylyq ózgeristerdiń túrli korporatıvtik baǵdarlamalary 70% jaǵdaıda júzege aspaı, kózdegen nátıjelerge jetpeı qalady eken. Al bizde uıymdastyrýshylyqtan da kúrdeli, eldik ózgeristerge qatysty, sáıkesinshe sátsizdik qaýipteri de joǵary ekenin eskergen jón.
Sol sebepti de Prezıdent baǵdarlamasynyń sapaly iske asyrylýyn qamtamasyz etý óte mańyzdy, bul ortalyqtaǵy mamandar men jaýapty oryndaýshylarǵa, jalpy qoǵamǵa baılanysty.
— Bizde osyndaı mamandar bar ma?
— Rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy — ózgeristerdi basqarý boıynsha aýqymdy ulttyq jospar deýge bolady.
Tarıhı ýaqyt óte shapshańdap ketti. Aınalada barlyǵy jyldam ózgerýde. Tas ǵasyry tastardyń bitip qalǵanynan aıaqtalǵan joq degendeı, munaı ǵasyry da kúnderdiń-kúninde aıaqtalady. Munaıly elimiz Qazaqstanǵa bundaı jaǵdaıda ne isteý kerek?
Eger ótken ǵasyrdyń 30-jyldary kompanıalar qor naryǵyna shyǵyp, onda 90 jyldap ómir súrse, búginde olar naryqtan orta eseppen 10-15 jylda shyǵyp qalady. Kompanıalarǵa jáne jalpy memleketterge joıylyp ketpeý úshin ózgerip, beıimdelip, ıkemdi bolyp, únemi damý ústinde bolý kerek.
Eger osyndaı jańa jahandyq shynaıylyqta esh áreket jasamaı, selqostyq tanytsaq, onda bizdiń kúnimiz sanaýly. Sondyqtan da álemde bolyp jatqan ózgeristerge aldyn ala beıimdelip, ózimizge yńǵaıly etip basqarýymyz qajet.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń mańyzy da osynda. Bul qoǵamdy ózgeristerge jumyldyryp, jańa jaǵdaılardaǵy zamanaýı álemde ómirdiń qajetti qasıetterin, qundylyqtaryn, daǵdylaryn damytýǵa talpynys.
Qýanyshymyzǵa oraı, Qazaqstan halqy jeke ózgeristerge daıarlyqty kórsetýde. Instıtýtymyz júrgizgen áleýmettik saýalnamanyń nátıjeleri bıyl suraq qoıylǵan respondentterdiń 82% ózgeristerge ázir ekenin kórsetti.
Endigi is osy oń nıetti tájirıbe júzinde iske asyrý.
Bul oraıda, kóptegen nárse memlekettik menedjmenttiń sapasyna baılanysty. Siz jóndi suraq qoıdyńyz: «Bizde baǵdarlamany iske asyrýǵa tıisti mamandar bar ma?» dep. Mamandar bar dep senimdi túrde aıta alamyn, olar ortalyqta da, óńirlerde de bar. Baǵdarlamany iske asyrýǵa jobalyq basqarý tásili paıdalanylady.
Degenmen, kásibı mamandar az. Memlekettik qyzmetke daıarlanǵan jas mamandary kóbirek tartý qajet. Kóbirek úıretip, zaman talaptaryna saı memlekettik menedjerlerdiń damýyna jáne adam kapıtalyna kóbirek ınvestısıa salý kerek.
Jańǵyrtý baǵdarlamasynyń tabystylyǵy oǵan jaýapty adamdardyń sapasyna baılanysty bolady. Bizge erekshe daryndy, kóshbasshylyq qasıeti bar, basqarýshylyq oılaýdyń jańa paradıgmasy bar, zamanaýı tehnıkalar men strategıalardy paıdalanatyn, halyqty túsinip, olarmen sóılese alatyn, halyqtyń senimine kire alatyn memlekettik menedjerler qajet.
Memlekettik menedjerler udaıy oqyp, jetilip, basqasha aıtqanda, ózderin jańǵyrtýlary kerek. Óz maqsatyn belgili-bir bekitilgen prosester, erejelerdi saqtaý aıasynda ǵana kóretin menedjer bolmaý kerek. Zamanaýı menedjerlerdiń maqsaty — uıymǵa, salaǵa, jalpy elge oń ózgeriter engizý.
— Siz JOO-larda ózgeristerdi basqarýdan sabaq beresiz, osy kýrs týraly tolyǵyraq aıtyp berseńiz?
— Ótken jyldyń qyrkúıek aıynan bastap Astananyń eki JOO-da: QR Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademıasy jáne QazMZÝ-de sabaq berip, qosymsha jumys isteı bastadym. Menedjment jáne Kóshbasshylyq pánderinen bastadym. Bıyl memlekettik basqarý akademıasynyń magıstrant-memlekettik qyzmetkerlerine ózgeristerdi basqarý boıynsha kýrsymdy usyndym. Shyny kerek, «Rýhanı jańǵyrý» maqalasynan keıin bul pándi oqytýǵa nıet ettim.
Ózgeristerdi basqarý — zamanaýı bilimniń jańa salasy. Shetelde bul pán keńinen taralǵan, atalǵan taqyrypta 80 000-nan astam kitap jazylǵan, tájirıbelik strategıalar men ózgerister quraldary ázirlengen. Meniń mindetim bizdiń memlekettik qyzmetkerlerdi osy taqyryppen tanstyrý dep bilemin, sebebi olardyń jumysyna tıgizer paıdasy mol.
Oqytý — ózgerister engizýdiń tıimdi tásilderiniń biri, sol sebepti de Instıtýttaǵy negizgi jumysymda da, oqytýshylyq qyzmetimde de «Rýhanı jańǵyrýǵa» úlesimdi kúndelikti qosyp júrmin dep aıta alamyn.
Joǵaryda atap ótkenimdeı, aınalamyzda ózgerister tym jyldam oryn alýda. Máselen, búginde memlekettik basqarý júıesinde bizde jobalyq menedjment belsendi túrde engizilýde. Bul óte qajet ári paıdaly. Alaıda, kóptegen damyǵan elder memlekettik qyzmetke Agile basqarý tehnologıasyn engizip jatyr. Bul bizdiń artta qalyp jatqanymyzdy bildiredi, álem qarqyndy túrde ilgeri damýda. Bir sózben aıtqanda, aldymyzda odan ári jańǵyrý jumystary tur.
— Bizdiń tarıhı dástúrlerimiz, dilimiz sekildi faktorlar jańǵyrýǵa kedergi bola alady ma?
— Maǵan Elbasy óz maqalasynda jańǵyrýdyń eki aspektisin erekshe atap kórsetkeni unaıdy. Birinshisi – ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy. Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek. Sol sebepti de dástúrler mańyzdy, olar ilgeri damýǵa kedergi keltirmeýi tıis.
Jańǵyrýdyń ózi kónergen ári órkenıetti damyǵan álemge tıisti emes daǵdylardan aıyrylýdan turady.
Ysyrapshyldyq, boıamashylyq, jeńil oljany izdeý, bir-birin syılamaýshylyq, traıbalızm, óńirge bóliný, tamyr-tanystyq, ádiletsizdik, dinı birbetkeılik — qoǵam damýyna kedergi keltirýi múmkin áreketter, osyǵan oraı bizge barlyq deńgeıde osymen kúresý kerek.
Bundaı áreketterge bizdiń ózgeshe qazaq dilinen syltaý izdeýdiń qajeti joq. Pragmatızm, bilimge talpyný, básekege qabilettilik, ulttyq sananyń ashyqtyǵy sekildi bizdiń qoǵamnyń jańa qundylyqtary ótkenniń daǵdylarynan qaıtýdyń kúshti ımýnıtetine aınalýy tıis.
Halqymyz dana dástúrler men rýhanı mádenıetke baı. Bizge osy baılyqqa qaıta oralyp, ony qanymyzǵa sińirip, álemdegi ózge halyqtardan eń úzdigin alyp, ózgerip, jarqyn ómirdi qalyptastyrý kerek.
— Suhbatyńyzǵa raqmet!
