Keshe ǵana arta qalǵan 2017 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońǵy kúnderi men 2018 jyldyń basy álem jurtyn taǵy bir eleń etkizdi. Álem saıasatynda aty jıi atalatyn Iranda bolǵan narazylyq sherýleri jurt nazaryn ózine aýdardy. Eldegi azyq-túlik baǵasynyń sharyqtaýy, jumyssyzdyqtyń ósýi tárizdi áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty talaptar qoıýdan 28 jeltoqsanda Meshhed qalasynda bastalǵan sherý el bıligine qarsy uranmen Irannyń birneshe aımaǵynda jalǵasty. Irannyń Qaýipsizdik mınıstrligi tek tártip buzýshylar men azǵyrýshylardyń keıbireýiniń anyqtalyp, qamaýǵa alynǵany týraly habarlaǵan. Azattyqtyń parsy tilinde habar taratatyn Farda radıosynyń 3 qańtarda taratqan sońǵy málimetterine qaraǵanda, Irannyń 70-ke jýyq qalasynda ótip jatqan narazylyq sherýleri bastalǵaly beri myńdaǵan adam qamaýǵa alynyp, 21 adam mert bolǵan. Áleýmettik jelilerde mert bolǵandar sanynyń 21 adamnan da kóp ekendigi jáne sherýge shyqqandar men polısıa arasynda qaqtyǵys oryn alyp, keńseler men kólikterdiń órtengeni týraly habar tarady. Jergilikti Polısıa kúshteri málimetterine súıene otyryp, Isna agentiginiń habarlaýynsha, Iran týyn kóshede órtegen buzaqylar ustalǵan. Fransıanyń Syrtqy İster Mınıstri Iranǵa osy aptaǵa josparlanǵan saparyn keıinge qaldyrdy. Osy jolǵy qarsylyq sherýdiń basty sebebi - eldegi qymbatshylyq pen jumyssyzdyq deńgeıiniń ósýi deıdi. Resmı derekterge súıensek, 2017 jyly elde jumyssyzdyq deńgeıi 12,4 paıyzǵa artqan. Demek, bul 80 mıllıonǵa jýyq halyqtyń 3 mıllıonnan astamy jumyssyz degen sóz. Sońǵy jyldary birneshe kásiporynnyń jabylyp, jumys isteýin toqtatýy eldegi jumyssyzdyqtyń ósýine sebep boldy. Jumys oryndarynyń jabylýyna Iranǵa salynǵan túrli sanksıalar áser etpeı qoımady. Sonymen qatar, el ishinde qymbatshylyq pen korrýpsıa beleń aldy. Munymen qosa, úkimettiń mıllıardtaǵan qarjyny Sırıadaǵy, Iemendegi, Lıvan men Iraktaǵy shııtterge jumsaýyna qarsy sebepterden bastaý alǵan sherýdiń ushqyny ár jerde órtke aınalyp, sherýge shyǵýshylar memlekettiń syrtqy saıasattaǵy ysyrapshyldyǵyn da synǵa aldy. Áleýmettik jelilerde tarap jatqan málimetterge qaraǵanda, sherýge shyqqandar bılik basyndaǵy kósem, konservator, aıatolla Álı Hameneıge ǵana emes, reformashyl baǵyttaǵy prezıdent Hasan Roýhanıge de qarsy urandaǵan. Narazylyq sherýinde "Hameneıge ólim!", "Dıktatorǵa ólim!", "Halyqtyń urany – referendým!", "Reformator men konservator, dáýiriń taýsylyp jatyr!" degen urandar aıtylǵan.
Iran bıligi jeltoqsannyń 31-i kúni Instagram áleýmettik jelisi men Telegram messendjerin buǵattap, bul sheshimdi "beıbitshilik pen azamattardyń qaýipsizdigin" qamtamasyz etý qajettigimen túsindirgen. Jeltoqsannyń 30-y kúni Tegerandaǵy narazylyq sharalary barysynda 200 adam ustalǵan, olardyń arasynda 40 adamdy bılik "zańsyz jıynnyń uıymdastyrýshylary" dep ataǵan. Eldiń ortalyq banki men úkimettiń áreketin qatań synaýdan bastalyp, salymshylardyń sherýine ulasyp, burq etken bul oqıǵa jaıly áleýmettik jelilerde túrli vıdeolar taralyp, áralýan pikirler aıtylýda, oqıǵany asyra jazyp jatqandar da bar. Iran dese bir saýsaǵy búgýli júretin Amerıka osyndaı sátti qalt jiberip alsyn ba? Sherý bastalǵannan beri Amerıka prezıdenti Donald Tramp óziniń Twitter paraqshasynda birneshe ret ret reaksıa bildirip, Irannyń barlyq jaǵynan jeńilgenin, ózgeris sáti kelgeni jaıly jazdy. 1 qańtar, dúısenbi kúngi jazbasynda ol Iran bıliginiń áreketine toqtala kele, "Iran halqynyń jyldar boıy janyshtalyp kelgenin", "adam quqyǵymen birge Irannyń baılyǵy da tonalǵanyn" aıtqan. Tramptyń pikirine qosylǵan Amerıkanyń ózge de birneshe saıasatkeri Irandaǵy narazylyqqa qoldaý bildiretindikterin málimdegen. Iran prezıdenti H.Rýhanı bul pikirlerge jaýap retinde Tramptyń atyn atamaı "Amerıkadaǵy bul myrzanyń" birneshe aı buryn Iran halqyn "terrorıst" dep te ataǵanyn umytyp ketkenin jáne onyń ırandyqtarǵa janashyrlyq tanytýǵa haqy joq ekendigin aıtqan. A.Hameneı Iran-ırak soǵysynda sheıit bolǵandardyń otbasymen 2 qańtar, seısenbi kúngi kezekti kezdesýinde sóılegen sózinde Irandaǵy sherýler jaıly toqtala otyryp, "Jaýlar men olardyń dushpandyq áreketterine tótep beretin nárse, ol halyqtyń batyldyǵy men jankeshtiligi jáne ımanı rýhy" ekenin atap aıtty. Iran bıligi osy sońǵy jaǵdaılarǵa syrtqy kúshterdiń áseri bar ekenin málimdedi. Alaıda Irandaǵy narazylyqqa baılanysty Izraıl óziniń qatysy joǵyn, alaıda ırandyqtardyń talabyn qoldaıtyndyǵyn bildirse, BUU men Ulybrıtanıa, Germanıa jáne Eýropa Odaǵynyń syrtqy saıasat mekemesi basshylary men ókilderi Irannyń elde beıbit mıtıń ótkizý jáne sherýge shyǵýshylardyń quqyǵynyń taptalmaýy kerektigin eskertken. BUU sherýde mert bolǵandardyń isin zertteýge múddelilik tanytty. Shetelderdegi, onyń ishinde batys elderindegi ıran dıasporalarynyń da Iran halqymen birge ekendikterin málimdegeni týraly aıtylýda.
Iranda mundaı tolqýlar ara-tura boı kórsetip turady. Qyzý qandy ırandyqtar saıasattan bastap, fýtbol oıynyna jankúıer bolyp, kóshede urandatyp, sherýge shyǵa beredi. Olar úshin bılikke óz talap-tilekterin aıtyp kóshege shyǵý úırenshikti jaǵdaı dese de bolady. Alaıda túımedeıdi túıedeı etip jetkizýge qumar áleýmettik jeliler oqıǵaǵa maı quıyp, asyra kórsetýde. Alaıda mundaı sherýler bıliktiń halyqpen sanasyp, qısaıyp bara jatqan saıasatty túzetip otyrary anyq. Syrtqy saıasat áleminde dosynan dushpany kóp kórinetin Irandaǵy munyń aldyndaǵy bas kóterýler tájirıbesin eskere otyryp, bul jolǵy sherýler biraz kúnnen soń basylady deýge tolyq negiz bar. Al Qazaqstan úshin Kaspıı arqyly shektesetin kórshimizdiń tynyshtyǵy óte mańyzdy. Qazaqstan men Irannyń baılanysy jan-jaqty damyp keledi. Iran bizden aýyl sharýashylyq ónimderin, ásirese astyqty kóp satyp alatyn eldiń biri. Kórshi elde soqqan daýyldyń salqyny bizge de tımesine kim kepil?
Bolatbek Batyrhan, shyǵystanýshy, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Shyǵystaný fakúlteti Taıaý Shyǵys jáne Ońtústik Azıa kafedrasynyń dosenti
