Arnaıy kásibı mýzykalyq joǵarǵy oqý orny - konservatorıany kompozısıa klasy boıynsha oqyp, fýndamentaldi bilim alǵan bilikti kompozıtorlar Ahmet Jubanov, Muqan Tólebaev, Latıf Hamıdı, Qudys Qojamıarov, Sydyq Muhamedjanov, Ǵazıza Jubanova, Nurǵısa Tilendıev, Kenjebek Kúmisbekov, Naǵym Meńdiǵalıev, Baqytjan Baıqadamov, Myńjasar Mańǵytaev, Bazarbaı Jumanıazov, Temirjan Bazarbaev, Mansur Saǵatov, Jolan Dastenov, Tiles Qajyǵalıev syndy alyptar shoǵyrynyń sońǵy tuıaǵy, mýzykasymen de, azamattyǵymen de, kisilik úlken jolmen de artyna óshpes iz qaldyrǵan, ult mýzyka ónerin 50 jyl órge súıregen qazaqtyń qara ógizi, birtýar iri tulǵa Erkeǵalı Rahmadıevtiń ómirden ótkenine de biraz jyl bolyp qalypty.
Mýzykanyń kúrdeli janry sanalatyn opera, sımfonıa, kantata, oratorıa, kameralyq, úrmeli aspaptar, shekti aspaptarǵa arnalǵan konsertteri, horǵa arnalǵan qazaq ult aspaptarǵa arnalǵan konsertteri, bıge horǵa arnalǵan shyǵarmalary, án- romans dýetteri, kınofılmder men dramalyq spektáklge jazǵan Eraǵańnyń mýzykalyq týyndylary kásibı ulttyq ónerdiń órisin keńeıtip, janrlyq salalaryn baıytty. Eraǵań "Daırabaıdy" kúı fólklorynyń dınamıkasyna óz mýzykalyq fantazıasyn qosý arqyly nebir mýzykalyq aspaptar úni boıaýlarymen akkortarymen qulpyrtyp, odan saıyn asqaqtata sımfonıalyq stıldegi shedevrge aınaldyryp, kompozıtorlar men mýzyka zertteýshilerin tańdaı qaqtyrdy.
Osy "Daırabaıdyń" qudireti mýzyka áleminde qaı ulttyń bolsada júregin jaýlap alatyn qasıeti bar. Keıinnen "Qudasha dýmanda" dál osy stılde jazylyp, osy eki týyndylardyń shet elderde tabysty oryndalǵanyn óz kózimizben kórip, qulaǵymyz estidi.
Rasynda bul shyǵarmalar shet elderde oryndalǵanda qazaq mýzykasynyń "vızıttik tólqujaty" desek artyq aıtqandyq emes.
Shırek ǵasyrdaı Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵyn Eraǵań basqaryp turǵan jyldary qazirgi aǵa býyn jáne orta býyn ókilderi "altyn ǵasyrǵa" balaıdy. Óıtkeni Eraǵań osy odaqqa arnaıy ǵımarat, kompozıtorlarǵa tórt qabatty úı saldyryp jáne jáne jas talanttarǵa túgeldeı Almatynyń ár jerinen úı alyp berip, jazǵan jańa týyndylaryn sahnada oryndatqyzyp, shyǵarmashylyq keshterin uıymdastyryp, olardy talqyǵa salyp, baǵyt- baǵdar berip, syn pikirlerin bildirip, aqyl - keńesterin aıamaı aıtyp otyrǵan. "Taýtúrgen" shyǵarmashylyq úıin saldyrtyp, kompozıtorlardy kezek- kezegimen sonda alańdamaı mýzyka jazýǵa múńkindik týǵyzǵanyn áriptesteri áli kúnge deıin jyr qylyp aıtady.
Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorıaǵa rektor bolyp taǵaıyndalysymen, 1967-1968 oqý jylynan bastap joǵalyp bara jatqan Qorqyttan qalǵan qyl qobyz synybyn ashyp, el ishinen izdistirip júrip Jappas Qalambaevty tapty. Respýblıkanyń ár oblysynan tańdap alǵan 6 balany oqyta bastaǵanda, Japekeń dúnıe saldy. Sodan Qorǵaljynnnan Dáýlet Myqtybaevty aldyryp sabaq bere bastaǵanda, ol kiside marqum bolyp ketti. Odan keıin Jańarqada baqsylyq quryp júrgen jas jigit Smataı Úmbetbaevty Almatyǵa shaqyryp oǵan 3 bólmeli úı áperip, ustap qaldy. Bul Eraǵańnyń kóregendiginiń arqasy. Qazir osy aspap respýblıkanyń barlyq mýzyka mektebinde, kolejde, joǵarǵy oqý ornynda oqytylyp, barsha qazaq ult aspaptar orkestri quramynda oınalady. Sol kezde qabyldanǵan 6 balanyń biri Bazarhan Qosbasarov konservatorıada bildeı bir profesory attanyp, estafetany jalǵastyrýda. Dástúr jalǵastyǵy, ómir sabaqtastyǵy dep osyny aıtsa kerek. Keńester odaǵy tarap, balapan basyna, turymtaı tusyna ketken qıyn zaman toqyraý jyldary ónerdi óksitpes úshin Erekeńniń aqyl tájirıbesin qoldaǵan Elbasy "kómektesińiz" dep mádenıet mınstri etip taǵaıyndady. JOO - nyń doktorlary men kandıdattary Qytaıdyń ala dorbasyn arqalap bazar jaǵalap ketse, shyǵarmashylyq odaqtar jabylyp, teatrlarda spektákl júrmeı qańtaryldy, ánshi- akterlar ne isterin bilmeı ańtaryldy.
Abaı atyndaǵy akademıalyq opera jáne balet teatrynyń ánshi- bıshileriniń jalaqysy 3-4 myń teńgeden aspaı kún kórý qıyndap turǵanda Mádenıet mııstri E. Rahmadıev bizdiń jalaqymyzdy 38 myńǵa biraq kóterip, janymyzdy alyp qaldy.
Sol ýaqytta keńes zamanyndaǵydaı aılap, jyldap oblystarǵa, shet elderge shyǵý kilt úzilip, tipti Almatynyń irgesindegi Qaskeleńge shyǵa almaı qalǵan edik.
Qaıratker aǵamyz ári-sári kúıde júrgen "Kamerata Kazahstana", "Akademıa Solısov", "Otyrar sazy" ujymdaryna qarjy- qarajat taýyp berip, saqtap qaldy. Buryńǵy barys-kelis toqtap qalǵanda, máseleniń kózin taýyp ónerpazdardyń bir tobyn Iranǵa, bir legin Pákistanǵa, Ispanıaǵa jáne t.b. shetelderge shyǵaryp, úzilip bara jatqan úmitti jalǵaǵandaı, óship bara jatqan otymyzdy órlegendeı bolǵanyn qalaı umytamyz?
Bul bir erlikke toly jyldar edi. Dál sol ótpeli kezeńinde Soljınısınniń "Qazaqtar qoı baqqan jerlerdiń bári bizdiki deıdi" degen sandyraǵy shyǵyp, el dúrligip turǵanda mınıstr E. Rahmadıev Qostanaı, Petropavl, Kókshetaý, Aqmola oblystarynda dereý Qazaq teatrlaryn ashqyzdyrdyp jiberdi. Jumyssyz qalǵan aqyn- jazýshy, dramatýrgterge qalam aqysyn tólep, "Taýtúrgenge" ornalastyryp, dramalyq spektáklderge pesa jazdyrtty. "Ashtyqta jegen quıqanyń dámi aýzyńnan ketpes"demekshi, sol ashqursaq ýaqytta jazylǵan shyǵarmalardyń sapalylyǵy sondaı, tipti áli kúnge deıin teatrlardyń repertýarynan túspeı, ónerdiń jańa tynysyndaı ómir súrip kele jatyr. Sol jyldary marqum Jaqyp Omarov bastap qurǵan quryp ketken Aqmoladaǵy Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy drama teatry qazir " Akademıalyq teatr" mártebesine ıe boldy.
Erkeǵalı Rahmadıev QR Joǵarǵy keńesi, KSRO Joǵarǵy keńesiniń birneshe shaqyrylymynda depýtat bolyp saılandy. Ol osyndaı memlekettik laýazymdy qyzmetti atqara júrip, mýzykalyq shyǵarmalardyń sala-salasyn túgel qamtydy.
Qudaıshylyǵyna kelsek, ónerde óndirtip jazǵan Eraǵańdaı adam bolǵan emes. Sondyqtan da kompozıtorlardyń ishinen osy eren eńbegi eskerilip, Elbasynyń arnaıy Jarlyǵymen "Qazaqstannyń Eńbek Eri ataǵy berilgen edi.
Óz basym jumysbasty bolyp, sońǵy jyldary Eraǵańa jolyǵa almaı júr edim. Sonyń sáti belgili mesenat, QR eńbek sińirgen qurlysshy, óner janashyry, jıhankez Sapar Ysqaqovtyń "Tilep" atty Qobyz saraıynyń ashylý saltanatynda tústi. Kórip, shyn yqylasymmen sálem berdim. Bir top adamnyń kózinshe maǵan qarap: "Myna Kenjeǵalı Astanaǵa óner adamdarynyń ishinen alǵashqy bolyp 1996 jyly keldi, fılarmonıa ashyp, Aqmolada qazaq ult aspaptar orkestrin qurdy, odan Mýzyka akademıasynyń ýyǵyn qadasyp, shákirt tárbıeledi. SHQO baryp, 5 jyl elge qyzmet istep keldi, endi mine ,Astanaǵa qaıta oralyp, Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetinde "Káýsar" atty mádenı - tanymdyq birlestik ashypty. Ideıasy óte durys! Bunysy quptarlyq. Birinshi kózi tiri óner korıfeılerdi bir túgendep al, basqasyn kóre jatyrsyń" dedi.
Men asyl aǵanyń qurmetine, nıetine rıza bolyp: " Eraǵa, sizben 2013 jyldyń aqpanyna qaraı kezdesý ótkizý josparlap otyrmyz"dedim.
Qudaı keń jaratqan qaıratker"durys eken" dep bir jymıyp, búı dedi: Meniń opera án- romanstarymdy sen de aıtyp júrsiń ǵoı, kezdesýge basqada ánshilerdi shaqyryp, vokaldyq shyǵarmalarymdy túgel oryndatqyz"
Bul men úshin keremetteı aqyl keńes boldy.
Sodan L.N.gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetiniń qutty shańyraǵynda arıa, án- romans dýetterden turatyn Eraǵańnyń týyndylaryn Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń ánshileri Ǵalıa Baıǵozınova, Roza Núrkeı, Azamat Jyltyrkózov, Súndet Baıǵojın, Beıimbet Tanaryqov syndy jastar keremet oryndap shyqty. Bárimizdi konsertmeıster Elena Sahno roıalda súıemeldep otyrdy. Babynda júrgen klasıkalyq ánshiler birinen soń biri sahnaǵa shyǵyp jandy shynaıy daýyspen avtordyń shyǵarmalaryn shyrqaǵanda tyńdarmannyń qulaq quryshyn bir qandyrdy-aý!
Keshtiń basynda "jas ósikin stýdentter bile júrsin" degen nıetpen kompozıtordyń ómirbaıanyn, shyǵarmalarynyń óner tarıhyndaǵy ornyn barynsha baıyptaýǵa, zerdeleýge tyrysyp, kirispe sóz sóıledim. Bul da - meniń ómirdegi umytylmas sáti dep bilemin. Ári qaraı keshtiń oraıly ótý úshin suraq-jaýapqa kezek berdik. Eraǵań tórde naǵyz óner adamy retinde arqalanyp, shabyttanyp otyrdy. Sát saıyn kórermen men óner ıesiniń arasy, dıdarlasýy jaqyndaı berdi.
Búgin qaıratkerdiń ımany salamat bolsyn" dep sol keshten estelik aıtar mezetter az emes.
Tarıhı keshtegi suraq- jaýap tómendegishe órbip edi:
"Kórermen suraǵy: - Jańa ǵana sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzdy ánshilerimiz jandy daýyspen oryndap shyqty. Osy úrdisti konserttik zaldardan, teledıdardan kóre almaımyz. Qaptaǵan dańǵaza shoý, bir- birinen aıyrmasy joq jylaýyq ánsymaqtar men yńyrsyq áýender fonogramnyń arqasynda "juldyz" bolyp, jas býynnyń sanasyna sińirip, talǵamyn buzyp júrgenine qarsy qandaı aqsaqaldyq aqyl aıtar edińiz?
E.Rahmadıev jaýaby:- "Oı, qaraqtarym, bul bárimizdi oılandyryp, tolǵandyryp júrgen suraq.
Arnaıy neshe jyl boıy mýzykalyq bilim alǵan talantty ónerpazdardyń eńbekteri elenbeı, darynsyz-danǵaza, tipti nota bilmeıtin mýzykalyq bilimderi joq shala saýattylardyń "juldyz" bolǵandaryn kórip túńilesiń. Mádenıet jaıyna qalyp, osyndaı keleńsizdikke tap boldyq. Buny bir ótpeli kezeńdep esepteıik, toqyraý emes, "kósh júre túzeledi" demekshi, áli-aq jasandylyqtan shynaılyqqa kelerimizge seneıik.
Suraq:- Ózińiz pir tutatyn ustazyńyz Muqan Tólebaevtyń aıaqtaı almaı ketken "Qozy Kórpesh - Baıan sulý" operasyn nege jalǵastyryp jazbadyńyz?
Jaýap:- Ol oıym boldy, árıne. Biraq jaqsy jazylsa - Muqańdiki, nashar shyqsa Rahmadıev buzdy deıdi ǵoı, bul - bizdiń qazaq. Bul endi pendeshilik, baıaǵy...
Suraq:- Uly jazýshy Ǵabıt Músirepovpen bolǵan dostyǵyńyz týraly áńgimelep berseńiz?
Jaýap: - Oı, bul bir janyma jaqyn suraq eken.
Ǵabeń menen 30 jas úlken edi. Otbasymen birge demalatynbyz, birge ańǵa da shyǵatynbyz. Bir jaqta kezekti is-saparda júrsem Ǵabeń qaıtys bolyp ketipti. Keıin basyna quran oqytýǵa barsam, o toba, Ǵabeńdi bir tóbeniń etegine, joldyń jaǵasyna aparyp qoıa salypty, jylap jiberdim (kemseńdedi). "Qaıran Ǵabıt- aı, saǵan bir-eki metr durys jer tabylmaǵany ma?" dep. Sodan aıtysyp- tartysyp, bireýin áke, bireýin kóke dep júrip Keńsaıdyń joǵarǵy jaǵyna aparyp, qaıta jerledik. Eskertkish ornattyq. Arýaǵy rıza bolsyn!
Suraq: - Qazaqtyń klasık kompozıtory Sydyq Muhammedjanovtyń atynda ne Almatyda, ne Astanada kóshe joq. Ol kisiniń atyna berilgen mýzykalyq birde-bir ǵımarat ta joq. Kezinde "Jarq etpespen" jarq etip shyǵyp, nebir mýzykalyq týyndylar berip ketken, melodıstiń kózi jumylǵannan keıin jalp etip óshkeni me?
Jaýap: - Óte orynda suraq eken.
Men Astanadaǵy basshylarǵa barmaǵanym joq. Tym qurmasa Astananyń shet jaǵynan bir kishkentaı kóshe joq pa? Keshe ǵana onyń án- romans dýetterin aıtyp júr edińder ǵoı, senderge ne bolǵan! Ne 80 jyldyǵyn atalǵan joq .Qazir keıde aıaq astynan bireýler "genıı" bola qalady, al qazirgi tańda osyndaı alyptardyń eńbegi dalada qalatyny óte ókinishti. Oryssha aıtqanda "v etom otnoshenıı Sydyký ne pobezlo".
Suraq: - Buryńǵy sizderdiń kezderińizdegideı kompozıtorlar nege opera, sımfonıa, kantata, oratorıa, poema, romanstar jazbaı ketti?
Jaýap:- Buryn mundaı shyǵarmalardy jazǵandar kádimgideı qomaqty aqsha alatyn jáne bir -birimen jarysa jazatyn. Sonymen emin -erkin ómir súretin. "Tamaǵy toq, kóılegi kók" degendeı. Aqyn-jazýshylarda solaı bolatyn. Qazir jazǵandaryna azyn-aýlaq tólese tóledi, tólemese ol da joq. Ne tapsypyrys joq, osyndaı iri shyǵarmalarǵa. Estrada degen ınkýbatordan shyqqandaı bir-birinen aıyra almaıtyn "juldyzdardarǵa", tyńqyl- syńqyl urlandy jeńil rıtmge kórermender qol soǵyp, elite qaldy. Bul - qasiret, árıne. Al qazirgi Kompozıtorlar odaǵynyń jaǵdaıy ózderiń bilesizder. Damyǵan elderdiń qatarynan qalmaýymyz kerek. Áneý kúni dúnıe júzi boıynsha Fransıa, Belgıalardy jáne t.b.memleketterdi tizesine turǵyzyp EXPO- ny jeńip aldyq emes pe? Shal basymmen jyladym sonda (taǵy da kózine jas aldy) Sonyń áserimen, "Jasa, Qazaqstan! Jasa Nursultan"! degen atpen kantata jazyp tastadym. Oryndalady osy jaqyn arada.
Suraq:- Siz qansha aqynnyń óleńe án- romans dýetter jazdyńyz?
Jaýap: - Olardyń sany esimde joq. Ana jyly ózimniń dosym meniń melodıama óleń jazǵan aqynnyń biri Tumanbaı Moldaǵalıevti úıge qonaqqa shaqyrdym. Jaqsy otyrdy, jaıly otyrdy. Ómirde ótken- ketkenimizdi eske alystyq. Erteńine Almatyǵa shyǵaryp saldyq. Sodan 9 kún ótkennen keıin "qaıtys boldy" degen qaraly habar keldi. Sóıtse sovmınniń aýrýhanasynda tamyryna sıstema salǵanda, dárigerler qaramaı ketip qalǵan. Kelse Tumash ınelerdiń bárin julyp- julyp tastaǵan, kózi jumýly. Mine dárigerlerdiń "qamqorlyǵynyń" arqasynda qaraptan qarap otyryp qazaqtyń bir uly aqynynan aıyrlyp qaldyq. Osy zalda meniń zamandasym aqyn Kákimbek Salyqov otyr .Bul ózi uzaqqa shabatyn qarýly báıge atyndaı jyldan-jylǵa poezıada nebir kesek shyǵarmalar jazyp, tańqaldyryp júr. Bul, árıne, qazaq úshin jetistik. Bul- jaqsylyq, bul - jańalyq. Men soǵan qýanamyn.
Suraq:- Keıingi tolqyn klasıkalyq ánshilerden kimderdi joǵary baǵalaısyz?
Jaýap:- Qudaıǵa shúkir, qazaq ánshiden, talanttardan kende emes. Keıbireýleri tipti shet elderde qazaqtyń atyn shyǵaryp júr. Al endi sizderden nesin jasyraıyn, osy myna omyraýyma Elbasy Eńbek eri juldyzyn taqqanda qaljyńdady "jýmaısyz ba?" dep. Ýádeńizde tursańyz, jýýǵa men daıynmyn dedim. Sodan ózi Astanadan bergen úıge shaqyrdym jáne prezıdentke án aıtyp bersinshi dep Medet Shotabaev pen Jupar Ǵablýllınany birge shaqyrdym. Olar shyrqatyp án aıtty.
Sodan "Nureke! Myna Shotabaevtyń "Lýchshıı tenor mıra"degen dıplomy bar, al Ǵabdýllına "Lýchshee soprano". Bulardyń ne úıi joq, ne kúıi joq, ne qatyn joq, ne baı joq, ne bala joq dep edim. Nureke Imanǵalıǵa qarady, jazyp al dedi-aý deımin.
Endi solar úıin alǵan sıaqty. Qazir bizdiń talanttarymyzdy baǵalyp, shyn kóńil bólinip jatyr ma? Mine, másele qaıda?
Suraq:- Siz ómirińizge rızasyz ba? Qandaı armanyńyz oryndalmaı qaldy, nege ókinesiz?
Jaýap:- Joq, bul ómirde armanym joq adammyn. Aıanbaı elge qyzmet istedim istedim. 83 degen ońaı nárse emes eken. Kóńilim jas bolǵanymyn, ýaqyt óz degenin qoımaıdy eken. Aıaq júrmeı qaldy, kóz kórmeı qaldy.
"Kezdesý ótkizeıik dep shaqyrǵandaryńyzdy qabyl alyp keldim. Qazirgi jastarmen kezdeseıin, oılaryn, sózderin estıinshi dep. Shyǵarmashylyq óner adamdaryna jastarmen kezdesý energıa beredi. Óziń de kádimgideı jasaryp, jańaryp, kóńiliń ósip qalady. Kezinde Amankeldi bar, Myrzataı bar qandaı ýnıversıtet quryp ketti, qanshama ǵalym, profesorlardyń Almatydan osynda ákeldi? Bári halyqtyń esinde. Solardyń isin qazir, mine, Erlan Sydyqov inimiz jaqsy jalǵastyryp jatyr. Byltyr álemdegi ýnıversıtetteriniń qatarynda aldyńǵy orynǵa ornyqty. "Altyn sapany" jeńip aldy. Ataqty adamdardy, akademık ǵalymdardy shaqyryp jasaqtap, jaǵdaı týǵyzýda. Osy otyrǵan esti stýdentterdiń jańaǵy oryndalǵan shyǵarmalarymda men de esterinde qalamyn. Ony olar ýaqyt óte kele túsinetin bolady. Ónerge kóńil bólip, "Káýsar" atty mádenı- tanymdyq birlestik ashyp, aqyn-jazýshy óner adamdaryn stýdenttermen júzdestirýdiń ózi - úlken tárbıe. Sonysymen - aq bizderdi selt etkizdi. Astana jyl saıyn ósip órkendep keledi. Soǵan sáıkes oqý oryndary da jan- jaqty bilim berýleri kerek. Tolyqqandy azamat bolý úshin jastar óner, ádebıet, tarıhty bilip ósýleri kerek"
Sahnada Eraǵańnyń qasynda keshti júrgizip otyryp, ol kisige"sharshaǵan joqsyz ba?" dep edim, qaıratker: "Qansha ýaqyt boldy otyrǵanymyzǵa?" dedi. Men:-"Eki saǵattan asty" dedim. Eraǵań: "O, osy da jeter bir toıǵa...Toqtaıyq osymen!"- dedi.
Óńine qarasam, bastapqydaı emes kózi jaınap býsanyp, býyrqanyp shabyttanyp ketipti. Eraǵańa qaraǵanda, Nartaıdyń myna óleńi esime sap ete qalmasy barma. İrkilmeı oqyp jiberdim:
Ózderiniń biler Nartaımyn,
Nar bolsamda qartaıdym.
Arnasy barda ózi joq,
Baıaǵy daýyl aıqaıdyń.
Dáme barda, dármen joq,
Basty eriksiz shaıqaımyn..."
Ári qaraı óziniń suraýy boıynsha Abaı sózine jazǵan vokaldyq sıklinen "Qazaǵym, qaıran jurtym" romansyn keshtiń sońynda oryndap berdim.
Qoltyǵynan demep, Eraǵańdy otyrǵan ornynan turǵyzdym. Zalda otyrǵan stýdentter men Astananyń zıaly qaýym ókilderi túregep turyp "bravolap" qol soqty. Turǵan boıda halyqqa bas ıdi de, birdemelerdi aıtyp kúbirlep "Táýba, táýba!" deı berdi.
Kezdesý aıaqtalysymen adamdar sahnaǵa shyǵyp, qolyn alyp, áserli kezdesý bolǵanyn aıtyp, qaýqyldasyp jatty. Keıbireýler eskertkishke sýretke tústi.
Sóıtsek bul ózi úshind e, bizder úshin de uly óner tulǵasymen sońǵy kezdesý konserti eken ǵoı. Endi bunyń bári tarıh bolyp qaldy.
Sonymen, Eraǵań sońǵy ret aramyzda bolǵan qımas sát máńgiliktiń aıasyna kete bardy.
QR Eńbek sińirgen ártisi
