Qazir áleýmettik jelini ashyp qalsań da, teledıdardyń tetigin basyp qalsań da din taqyryby talqylanyp jatady. Adamdar jik-jikke bólinip alǵan. Áıteýir dinge kelgende báriniń aıtary bar. Qamshy.kz aqparat agenttigi din tóńiregindegi tórt máseleni taldap kórmek.
Belgilenbegen jerde namaz oqyǵandarǵa 500 myń teńgege deıin aıyppul salynady
Bul týraly Atyraý oblysynyń din isteri basqarmasy habarlady. Jalpy Atyraýda meshitterden ózge namazǵa arnalǵan úsh oryn bar. Onyń biri «Dına» bazarynda, al qalǵan ekeýi saýda ortalyqtarynda. 2013 jyly namazhana memlekettik oryndardan 300 metr shalǵaı jerde ornalasý kerek degen ereje shyqqan edi. Keıin osy erejege qaıshy degen jeleýmen biraz namazhana jabyldy. Endi zańdy buzǵandar 200 AEK kóleminde aıyppul tóleıtin boldy.
Dintanýshy Dosaı Kenjetaıdyń pikirinshe, bul sheshimniń astarynda daý týdyrǵan qandaı da bir oqıǵa bolýy múmkin.
- Mysaly, meshitten, namazhanalardan tys jerlerde, ıaǵnı hýjralarda jınalyp, jat aǵym ókilderi ýaǵyz aıtqan shyǵar. Aıyppul sol sıaqty nárselerdiń aldyn alý úshin qoldanylǵan shara bolýy yqtımal. Jalpy ıslamda musylmandar namazdy kez kelgen keńistikte oqı alady. Al endi búgingi zań, bılik ony «belgili bir jerde» dep ózgertse, onda bir sebebi bar degen sóz. Óıtkeni zaıyrly el bekerden-beker qoǵamdaǵy din isterine aralaspaıdy. Munyń barlyǵy elimizdegi salafızm, ekstremızm, radıkalızm, taǵy sol sıaqty «ızmderge» qarsy jasalyp jatqan amaldar bolsa kerek», - deıdi Dosaı Kenjetaı.
Bul máselege qatysty QMDB ázirge tyrs etip ún shyǵarmady. Halyqty alańdatqan saýalǵa nelikten túsinikteme bermeı otyrǵany túsiniksiz.
Oramal taǵatyn oqýshylar daýy
Din degende birden talqylaı jóneletin «hıt» taqyryp bar. Ol – oramal máselesi. Osyǵan deıin de, keıin de aıtylyp, jazylatyn taqyryp desem, qatelespeıtin shyǵarmyn. Oramaldyń durys-burystyǵynan góri oqýshylardyń oramal daýynyń kesirinen mektep tabaldyryǵyn attaı almaı júrgeni qatty qynjyltady. Eske salatyn bolsaq, BQO-da, Aqtóbede mektep basshylyǵy oramal taqqan qyzdardy bilim oshaǵyna kirgizbeı, úlken daý týǵan bolatyn.
Eger oqýshy birneshe sabaqqa qatyspaıtyn bolsa, ata-anasy jaýapkershilikke tartylady. Ázirge bıliktiń qolynan kelgeni – osy.
Áli oń-solyn tanymaıtyn qyzdar eki ottyń ortasynda qalyp qoıdy. «Balıǵat jasyndaǵy qyz balaǵa oramal taǵý paryz», – degendi ustanatyn ata-ana qyzyna oramalyn sheshýge ruqsat bermese, mektep basshylyǵy oramalsyz kelýdi talap etedi. Bilim sapasy tap soǵan tirelip turǵandaı, eki tarap ta raıynan qaıtar emes.
Negizi QMDB balıǵat jasyna tolǵan qyz balaǵa oramal taǵý paryz ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Al balıǵat jasyn qalaı anyqtaýǵa bolady? Jaqynda dinı basqarma buǵan qatysty óz ustanymyn naqty bildirdi. Múftıattaǵylardyń sózinshe, Islam sharıǵatynda qyz balanyń balıǵatqa tolýyn 9 jaspen shekteý durys emes. Musylman ǵalymdary qyz balalardyń fızıologıalyq erekshelikterine saı, kópshiliktiń jaǵdaıyn nazarǵa ala otyryp, 15 jas dep belgilegen. QMDB ókilderi Qazaqstannyń zaıyrly memleket ekeninin eskerte kelip, ata-analardy zańǵa baǵynýǵa shaqyrǵan. Óz kezeginde Dosaı Kenjetaı máselege sál basqasha qyrynan qaraý qajettigin aıtady.
- Másele oramalda emes – hıdjabta. Másele balıǵat jasynda emes – mektepte. Másele ruqsatta emes – sanada. Másele oranǵan qyzdarda emes – mekteptiń tárbıesinde. Zaıyrly bilim berý – mekteptiń negizgi standarty. Bul standartta bilim berý, tárbıe, salaýatty ómir, ozyq tehnologıa, zaman talaby, jas erekshelikteri, bilim mazmuny negizge alynady. Al buǵan ult, din, tek, jynys, taǵy sol sıaqty parametrlerdi qossańyz, ol úshin úlken ǵylymı-zertteý laboratorıasy kerek. Qazir Bilim jáne Ǵylym mınıstrligi qoǵamnyń mundaı aqıqatynan góri sheteldik shablondardy asyǵys-úsigis kóshirýmen ǵana aınalysady. Nátıjesinde qoǵam shyndyǵy eskerilmeı qala beredi, - deıdi ol.
Dintanýshynyń oıynsha, bizde moraldyń, ulttyq tárbıeniń, dinı qundylyqtardyń mektep baǵdarlamasyna beıimdelgen naqty ádistemesi atymen joq, Egemendik alǵanymyzǵa shırek ǵasyrdan assa da, pedogogıka ǵylymy da, bilimi de, mazmuny da áli sol sovettik standarttardan aıyqqan emes. Sondyqtan ata-analardyń dinı negizde narazylyq tanytýy óte oryndy. Mektep qabyrǵasynda júrip júkti bolyp, áke atanyp jatqandar sany artyp jatyr. Bilim berý standarty ózgerýi tıis.
- Al endi Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstri Nurlan Ermekbaevtyń «jeke mektep ashý» pikiri negizinen dinı platformaǵa emes, mekteptiń túbegeıli ózgerýine azamattardyń qoǵamdyq negizde yqpal etý quqyn eske salady. Paralel ustanymdar, sheshimder, metodıkalar, pedagogıkalyq keshender aýadaı qajet. Biraq bul jerde hıdjab, paranja jamylǵandarǵa arnaıy mektep beremiz degen másele joq. Muny solaı túsiný ıakı qabyldaý óte úlken qaterge aparady. Birinshiden, dinı tanymyna qatysty arnaıy mektepter bar, olar – medreseler. Medrese men mektepti shatastyrýǵa bolmaıdy. Ekinshiden, mektepte eger «hıdjab kıgender men kımegender» retinde bólek bilim berilse, bul memlekettiń qolymen qoǵamda psıhologıalyq, genderlik, dinı, saıası, aksıologıalyq jik týýyna aparyp soǵady. Menińshe, orta jol bar – mektep baǵdarlamasyna, standarttaryna, ustanymdaryna dinı jáne ulttyq aksıologıalyq mazmundaǵy bilim komponentterin qosý kerek. Bul qoǵamnyń, ulttyń, mádenıettiń jaHandyq úderiske ilesip, dinı fanatızmge urynýdyń, rýhsyzdanyp, azǵyndaýdyń aldyn alýǵa da sep bolady, - deıdi Dosaı Kenjetaı.
Múftıat nege keıbir máselede solqyldaqtyq tanytady?
Byltyr QMDB ýaǵyzshylaryna qatysty daýly oqıǵalar boldy. Mysaly, Arman Qýanyshbaev pen Abdýǵappar Smanovty áleýmettik jeli qoldanýshylary «sáláfıt» dep aıyptady. Osy kezderi múftıat óz qyzmetkerlerin qorǵaýdyń ornyna únsiz qaldy. Tek daý basylǵannan keıin QMDB ókili «Arman Qýanyshbaev pen Abdýǵappar Smanov sáláfıt emes», — dep suhbat berdi. Bul jaǵdaı bir emes, birneshe ret qaıtalandy. Abdýǵappar Smanovtyń «nesıe alǵan adam anasymen jeti ret zına jasaǵandaı kúnáǵa batady» degen sózi kóp talqylandy. Jeli qoldanýshylary Smanovty jerden alyp, jerge salyp jatqan kezde QMDB Ýaǵyz-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi Ershat Ońǵarov «nesıe, ıpotekaǵa úı alýǵa bolady nemese bolmaıdy dep naqty aıta almaımyn» dep ekiushtylaý málimdeme jasady. Sonda bir mekemede bir-birine qarama-qaıshy pikirler aıtyla bere me? Halyq kimge senýi kerek? Múftıat biraýyzdy bolmasa, jat aǵymdarmen qalaı kúrespek?
- Negizi synnyń shyny da, qumy da bar. Biraq qoǵamdaǵy dinı ahýaldy sheshý tetigi tek QMDB-nyń qolynda emes. Sebebi «dinı saıasat», «din saıasaty», «saıası din» tirkesterindegi aspektiniń bireýi ǵana, ıaǵnı dinı saıasat qana QMDB qolynda, qalǵan eki aspekti memlekettik, qaýipsizdik, quqyq qorǵaý mekemeleriniń enshisinde. Sondyqtan elimizdegi salafızm, radıkalızm, ekstremızm qubylysyna tek QMDB jaýapty desek, onda synymyz shyn bolmaı qalady. Bul – keshendi problema. Al endi áleýmettik jelilerde din mamany bar, emesi bar, erkin oı aıtylyp jatady. Bul da – tabıǵı ahýal. Qazirgi QMDB qurylǵanyna shırek ǵasyrdan asty. Sol kezdegimen salystyrǵanda mamandar óte saýatty. Áıtse de zaman bir ornynda turmaıdy. Imamdarǵa da zamanmen úndesý talabyn qoıýǵa, sol sebepti synaýǵa, árıne, azamattar quqyly. Meniń baıqaýymsha, ımamdar teologıalyq bilimmen qosa zaıyrlylyq ustanymyndaǵy quqyqtyq tanym, moraldyq qundylyqtar, qoǵamdyq ǵylymdar men ómir shyndyǵyn, ýaqyt, keńistik talaptaryn úndestire almaýdan synǵa ushyrap jatyr. Keshe QMDB tóraǵasy, bas múftı Serikbaı Orazdyń bastamasymen «Dinı máselelerdi retteýdegi zaıyrlylyq ustanymynyń róli» týraly keleli keńes boldy. Osy keńeste adam men Alla, álem men adam, osy dúnıe men aqyret, din men qoǵam, din men memleket, senim men tanym, aqyl men ıman, dindarlyq pen dinshildik, bilim, tanym, senim, sezim, quqyq pen zań, ýaqyt pen keńistik, tarıh pen tájirıbe týraly oılar ortaǵa salynyp, arnaıy ǵylymı zertteý bazasy josparlandy. Demek QMDB tarıhynda jańa beles, jańa lep bastaldy degen sóz, - dep túsindirdi Dosaı Kenjetaı.
QMDB-nyń ýaǵyzshy-ustazdaryna qatysty synı pikirler buryn da bolǵan, áli de jalǵasatyn túri bar. Bul áleýmet arasynda dinı ahýaldy ýshyqtyrý úshin josparly túrde jasalýy ábden múmkin. Sol sebepti dinge qatysty kez kelgen oqıǵada QMDB qyzmetkerleri jedel túsinikteme bergeni jón.
Janaza kezindegi ysyrap
12 qańtarda Qazaqstannyń barlyq aımaǵynda «Janaza jáne jerleý rásimderi» atty semınarlar ótti. QMDB ókilderi jamaǵatpen aqyldasyp, jerleý rásimderinde, dinı joralǵylarda ysyrapty toqtatý týraly sheshim qabyldady. As mázirine qatysty ortaq mámilege keldi.
- Janaza týraly qazaqtyń shartty anyqtamasy bar edi: «Bardyń malyn shashamyn, joqtyń artyn ashamyn». Kezinde múmkindigiń bar ma, joq pa, eldiń istegenin istep, máıitti shyǵaryp salatyn edik. Qazir ýaqyt talabyna saı jańa áleýmettik qadamdar jasalyp jatsa, bul – árıne, quptarlyq is. Meshit rýhanı, dinı, mádenı, aksıologıalyq baǵdarǵa, jańasha áleýmettenýdiń ortalyǵyna aınalsa, jaqsy yrym. As mázirinen bastap jaǵa qaǵıdalarǵa deıin jamaǵatpen kelise otyryp júzege asyrsa, árıne, keremet. Al endi máıitti ortaǵa jatqyzyp qoıyp, mıtıń ıakı jınalysqa aınaldyryp, jalyndatyp oratorlardy sóıletý – keshegi keńestik rıtýaldan qalǵan qaldyq. Ol kezde ahýal basqasha bolatyn. Búgin ózimizdiń dástúrli arnalarǵa oıysqanymyz abzal, - dedi Dosaı Kenjetaı.
Túıin:
Din taqyrybyna qatysty máseleni ýaqyt ozdyrmaı sheshe bilgende ǵana jat aǵymnyń shyrmaýynan aman shyǵa alamyz. Únsizdik pen áliptiń artyn baǵý ary qaraı jalǵasatyn bolsa, Dosaı Kenjetaı aıtqan «ızmderden» qorqyp, úreımen ómir súremiz jáne qazaqtyń ata dinine úrke qaraıtyndardyń qarasyn kóbeıtemiz.
