Madenıet – álemniń juldyzy, adamdyqtyń aıǵaǵy, tarıhtyń qymbaty; órkenıet – madenıettiń juldyzy, halyqtyń úlgisi, dáýrdyń symbaty. Sondyqtan, árqandaı ult ózge ulttyń órkenıetinen áserlense damıdy, madenıetin qalypynda qabyldasa kerine ketedi. Óıtkeni, óli qabyldaý – qanyq madenıetinen jerip, ózine úılespeı qunyn joǵaltatyn madenıetke sorlanǵannan bolady. Munda, til madenıeti asa qaýypty, shartsyz jetektep áketedi. Ol – barlyq tirlikke ıkemdeý baǵysh oınaıtyn sepsal.
Ǵasyr ilgeri qazaq bógde qoǵamdy shuǵyl ári eriksiz qabyldady. Mádenıet daýylyna ushyrady. Eseńgrep madenıettyń negiz, órkenıettiń ónege ekenin aıryp eskerýge ebi kelmedi. Ózegelerdiń órkenıetti endi tańdap, jalplastrýǵa jańadan attanǵanyn ańǵarmaı qaldy. Ózge ulttan tamasha ótsede ekpindi dúmpýge shydamaı, ózin-ózi negizsiz halyq sanady; úlgi-ónegesine uıalypta óksipte qarap, mysyn qurtqaly kelgen madenıetke mahabatyn buryp saldy. Ózin muqap ótken Abaıdy hakim, barlyq orysty Lenın eken dep tanydy.
Degenmen, bolmys kúıi ketpeı turǵanda 90 paıym qazaq jańylmaǵan, «Alash orda» týyn tiktep, jemis-jeńis órkenıetterin amandaýǵa tyrysqan. 10 paıym ushqalaq qana qazaqı jaralmysh – tól negizin jazǵyryp ortaǵa shyqqan. Birden saıasatqa opaly, atqarýǵa shógel jandar tárizdenip, jańa ókimetke múrıttikterin(mór ıt) ańǵartqan. Ia, osy oraıda aqyldan jurdaı sol bajyraıǵandardan qoǵam dereý paıdalanǵan. Al, barlyq is – tártip sonaý Maskeýde daıyndalyp keletin, orys qylyǵy órkendetken til qyzymettiń abroıly sharty ispetti bolǵan. Sol úshin de belsendiler ózi túsinbeıtin erejelerdi butyp-shatsada halyqqa tyqpalaýdan arlanbaǵan. Ultqa kesel kómeski qaterlermen sanaspaı-aq aýkelengen. Bálkim, jeńil minezder er bolarlyq qabiletteri joqtyǵynan jatqa qolqanat bolǵanda shyǵar. Áıteýir, tuńǵysh dáýirlik qalam solarǵa tıp, anatil ózdiginen shubarlanǵan. Endi osydan keıyn baryp, qalǵan qazaq jańyla bastaǵan. Sebebi, shubar – tildiń piri, oıdyń jyry sıaqtanyp qyzyqtyrǵan; halyqtyq keńse, boryshty meke ǵajaıyp ataýymen sesti kóringen; túrli aýhat, túrli jańalyq beısana atymen tilsim uǵylǵan. Tipti, bar dúnıe orys parasatynyń jaýharyndaı ańǵarylyp, olardyń amalnıeti jalpy el nazaryn jaýlap alǵan. Sóıtip, bóten til ıesin ótkir de ónerli meńzep, olardy ustaz tutýǵa báryn beıimdep jibergen. Birtindep «qazaqsha júrý sóleket, oryssha júrý ǵalamat», - qultanym túısigin qalyptastyrǵan. Sonymen, menshikti madenıette jasaý jabaılyq, ortaq madenıette jasaý dáýirlik sanalyp, aqyry, qazaq bitken óńinde búzip qoıǵan. Atyn umytpaǵanmen zytyn umytqan. Tek, táýelsizdik týýy jelbiregen soń baryp, jeke qanyn esine áreń keltirgen. Árıne madenıet salaýat úshin kerek. Biraq, bosqa elpek minezdi, tabıǵaty ózin damtýǵa jaralmaǵan maımyl qusaý tajal tımegen ólim!
Kezinde qazaq dúnıeniń jalpaq qaq ortasyna eshkimdi attatpaǵan. Tili qalaı bolsady ózide solaı bosap, ádettegi ulttyq eleýine de tatymaı qaldy. Ánsheıin tili(taǵdyry) toqyrap, qarapaıym buqara qorynyp júrse, olardy qoǵam esirkegender beıkúna jelkelep turdy. Bir qazaqta akimıatty - akimıatsyz eki ulttyń kúndes madenıeti qatar jasap, biriniń qylyǵynan biri túńilip, jırkenip ótti. Árıne, jalpy qazaq birine-biri salqyn qandy kórine bergen soń, aıaaǵy, ózine-ózi alaıatyn ult bolǵan. Áýeli, ózinen ózi keri ketkenine eregeskendeı, barlyq qońyr júzdi qazaqı madenıetti bolsada, tutas orta – batys azıa qazaqsha sóılep tursada dúnıe qyryń qaraǵan. Ulanqaıyr jahan tarhy kimniń tilinde qatparlanǵanyn sezip turyp, olja týǵan kólik – qashyrǵa uqsas mámile jasaǵan. Ejelden rahat buıyrmaǵan taǵy, ǵylymmen damýdy bilmeıtin kóshpendi taıpalar degen. Amalıatta, ertede orta – batys azıaǵa Aqqazy(Qazy aq) halqy qoja bolǵaly ábden túsinikti edi. Bertinde ǵana qazaq shapqyn asqyna-asqyna qazaqylyqtan aýyp, azıa aýmaǵynda túli sıpatty betkeı paıda qylǵan. Kirikken shata ulystar (Bekarys-sart júzi) aman janbaǵystyń qamymen bólektenip ketken. Qazaqtyń jartysy(Janarys – úısin júzi) álemdik tarıhı zoralyp muńǵul ultyn qalyptastyrǵan; jartysy (Aqarys – naıman júzi) Shyńǵysqandy azǵyndaǵan kápir sanap qarsylasqandyqtan, úrkin-qashqyn ómirge birjolata shektelgen. Tipti, olardan tuqym qalmaı qala jazdaǵan. Sóıtip, taǵdyrlas halyqtar 40 jyldyq soǵys – apatta satq(ǵ)yn, azǵyn, tozǵyn, - syndy abırsiz úsh júzge aılanyp «Qazaq» ataýy tarıh betinen ózdiginen túsip qalǵan. Iaǵnı, jalpy orta – batys azıa halqy birinshiden, daǵdyly kásip-sharýasy men ǵylmı óndiris sheberliginen maqurym bolǵan; ekinshiden, ulystar túrli orta áserinen az paryqty til-dil qalyptastyryp, ýaqyt óte birin-biri tanymaı qalǵan. Demek, sol uzaq qyrǵyn saldarynan qazaqtyń jazýy qańǵyryp, talaı tili nazardan ushqan. Saıası, madenı tilderin kóne kórshileri burynǵysynsha qoldanyp júre bergen. Baspa sheberkúshi aıaqtap, qalǵan tiliniń ǵarpy, býyny, yrǵaǵy, ... keıingi tuz tirligine baǵynyp ózgere bergen. Al, osy hıqaıattardy bir ǵasyr alda aıgileýge bekingen zıaly (zıin áli-energıasy talant) qazaq kóp bolǵan. Ókinerligi ol shaqta kúshti el tarıhyn aqıqattaý memilekettiń múddege kesirli edi. Alańdaǵan úkimet negizin kelemejdeýshilerdi kýattap, olarǵa alaıatyndardy qaǵyp turǵan. Ásirese, ulttyń bar kıesi – ana tildi alastaýǵa qıly-qıly shara qoldanǵan. Biraq, eń ókinishtisi eshqandaı qaýyp kózge bilinbeı, orys saýaty kádimgi úli muratpen qyzmet kórsetip jatqandaı ózine tartqan. Sol sebepti, til azsa dil tozatynyn esh qazaq ańǵarmaı tarıhtyń aınasy, ulttyń jany ana til ekenin umyp ta ketken. Bar qyrsyqty ózderinen ǵana kórip, saýat qalaı shaqyrsa solaı júrgen. Súıte-súıte orys nıettenyp ketyp, ata-babasynyń jalpy ǵylmı tilin basqalardiki tanıtyn moıynsal minez jabysqan; óz azamatyn ultan, ózge azamatyn sultan sanaıtyn ólik ujdan jýqtyrgan. Búgin de qazaqtyn bireýi jarqyn jumys jasasada qany bir qazaǵyna jaraspaı kórinedi, qoldaý tappaıdy! ....
Ulttyń bar bolmysy tilinde. Sondyqtan, tilin umytqan halyq ózinde umytady, ózin ózgege tanyta almaıdy. Ádette, «taı» jýrnaǵyn esh qazaq bilmeıdide ilastaı, qujyrtaı, jyryntaı sekildi óz sózderin muńǵyl tili dep moıyndaıdy. Ol zat ne qýbylystyń san, shama, kólem, pıǵyl, aýqym, naryq, áser .... baǵamdaryn paıymdaıtyn qazaqsha til ǵoı. Endeshe, osy oraıda azǵantaı (az ǵana taı) sóz tizýdi qajet dep bildim.
Qazaq – bıádil, súndetti qazaq-mindetti túrik (búrik emes) Iasýkaı (qytaısha) – jasylǵaı (najaǵaı), Temirshin – naǵyz qurysh, Shyńǵysqan – shyń qysqan, Múńǵyl – múń qyl (Janarys urany), kishkentaı – kúsh kem taı, kúıkentaı – kúı kem taı, İlastaı – ulastaı, qujyrtaı – qur jyra taı, jyryntaı – sý esip qysań bolǵan ańǵar (jyryndy taı), bákra-tákra (nyqtaý, pysyqtaý), Naıman – aıman (obyraz), naýan-aýan, naýyryz – naýan iri ýyz (jańa jyldyń ýyz kúnderin el bolyp toılaý iri-uly is mereke), Qojanasir – óktem tásir, Ápende – ár pende (qojekeń bir pende emes), dala – pishinsiz baıtaq (dala-dula), qala – negiz qala, shahar – shah har (shah – jan. Mysaly: arbanyń jany, bıliktiń jany – shah. Shah barda arbaǵa esh nárse, handyqqa esh jaý shah kelmeıdi. Al, har – aıbatty rýh.), kúıme – jasyma, keme – hoshtas (aqyret), kemer – keme jer (aqyret jer, port), sýret – sý iri bet ( kirshiksiz uly tulǵa), rásim – iri ár sim ( túrli qundy tús-symbattaǵy syzba), meıram – meırsham ( konsert), baspaq – amanda ( áskerı maıor), basqaq – tekte (saq maıor), saqaba – saqa baba (ármı marshal), mudúr – toqta (jı, uıymdastyr, sekratar), táptish – puqta (prokrotýra),.... Demek, budan qazaq tiline mán bermegen oraıda, kórki tilderin talaılar menshiktenip marqaıǵanyn túsinýge bolady. Alaıda, aıtarym taǵy sol, bas qyrsyq álgi 10 saýıasyzdardan kelgen bolatyn, olar tasqyn bolyp jetken Marks-Lenın uran-qurandaryn jat tilmen maqtanǵan. Sonda, uqpaıtyn til dúrildep turǵan zamandy tańsana meńzep, óziniń aqtirlik qoǵamyn órkenıettendirip jatqanyn birde bir qazaq sezbegen. Esesine óz-ózinen tartynshaqtap, jattyń emeýrine japaqtap qalǵan. Oryssyz kúnderi qarań sıaqtanyp, rýshyl kesel, bolysshyl meshel halyq ekenbiz dep birden moıyndaı salǵan. Sonyń qyrsyǵynan orysty zor, qazaqty qor sanaıtyndardyń kózqarasy qoja, tili em kórinetin qoǵamdy dert shalǵan.
Marks, Lenın halyqty hosh etetin baıaǵy qazaq qoǵamyn armandap ilim jaratqan. Óıtkeni, aqtirlik qoǵamda eldik namys jik-tap, erlik namys bózek-mazaq bolǵyzbaǵan; ortaq dastarhan asa ulyq, halyqtyq erikkúı asa ádil atqarylǵan; birin-biri ezbek turmaq, tutas ult bir shańyraqtyń adamyndaı ótken. endi adamzatqa budan artyq ne kerek! Álbette, ol eki alyp qazaqtan basqa eldegi aqsúıek-quldardy, tóreshil-jarlylardy, zorager paqyrlardy, múddeqoı-taqyrlardy eki iri tapqa jiktep, bir tap bir tapty aıaýǵa múmkindik bermeıtin baǵdarnıet jasaǵan. Ádil qundylyqtan ese kórmegen álemdegi bedel, múlki joq jalańdardy qyzyl týǵa birigińder degen. Jalańdarǵa uıtqy – barabar júz uıymyn qurǵan. Múddetirlik (dástúrtirlik) qoǵamyn aýdaryp, ortaqtirlik qoǵamyn ornatyp, sol arqyly ortaqmúlik qoǵamǵa jetýdi maqsat tutqan. Kádimgideı qazaqsha jasaýǵa sara jol izdegen. Biraq, bóten til emes óz tilin jettik bilmeıtin jeńiltekter aqy maqtaý alýdy ǵana bilgen. Onyń ústine olarǵa qoǵam ese bergende esirik qosa tıgen. «Aqjan múshesi» dep qoıǵanǵa, óz qoldarymen ultjan qandastaryna «kerjan» qalpaǵyn kıgizip qaǵynǵan. Az bolsada ushan jahandy tartyp alyp, uly birligimen qorǵaǵan parasatty halyqty túsinetin saıasatkerlerdiń basyn qatyrǵan. Qysqasy, aqymaqtar kim-kimine úrgizip turǵanynda úqpaı, ultty tolqytyp, orystandyrý múddesine muryndyq bolǵan.
Menshe, qazaq tili batystan myń jyl buryn kamalyna tolysyp alǵandaı. Máselen, yqtysat – nyqty san at (mańyzdy, naq, jandy jáne marka) úsh sózdiń birikpesy. Asa órkenıetti ataý. Biraq, sor túrtkende bir qazaq yqtysatty oryn, yqtysaty kushty, .... degisi kelmeıdi. Jandy qun, jandy ónim, jany damyǵan, kúıregen,..... desede ult rýhy atqan oqtaı áser edi. Kúıetiniń qazaqsha túk mán bermeı meńireý qylatyn ekonomıkany babasyndaı kóredi. Bul ne úshin? 1. Ekonomıkany – ıesi qojaıyn ujdanmen qoldanyp, ózine moıynsal etetinin alǵashqy aqylsyzdar ańǵarmaǵan. 2. Bar qazaq qoǵamdyq buǵaýǵa baılanyp, ózimen ózgeniń ulttyq óresin birdeı bilýge tısti azamattyqtarynan aırylǵan. Árıne, sol eki sepsaldan ulttyq naryqtyń ajary, ult taǵdyrynyń arqaýy ana til jetim qalǵan. Amanaty kórkeımeı arýah júdep, duspan tabasynan urpaq jasyp ata jiger qum bolǵan. Uǵylan sezimdi qozdyratyn ult madenıeti óshkindep, aqyrynda qazaq ultsha damýdy oılaıtyn sanasy qalmaı, syrtqa jyly, ishke salqyn qabaq tanytatyn el bolyp tynǵan.
Bir túlikte: qoı, qoshqar, saýlyq, nasta, tý, dónen, qunan, isek, tusaq, toqty, baǵlan, qoshaqan, qozy. - degen qazaqsha 13 ataý bar. Osy 13 túrli maldy júz neshe myń túmen qytaı «qoı» deı salady. tili jańa shyqqan bala qusap. Aýz tili men jazba tili jer men kók. Zatty kózben paryqtaıdyda kóńilderin árippen nusqalaıdy. Sodan shyǵar buqarasy saýatsyz, busarasy ǵana saýatty bolay. Ózara sóz-oılaryn tike túsinbeı, bir demge bir saǵat myjyıdy. Aýmaq-aýmaqta qazaqtar(túrkiler)uqsas aırym-aırym áýezi taǵy bar, túgel jerlik tilderimen bólek-bólek sóıleıdi. Al, adamnyń mıynyń jetpeıtini, dunıenyń 5/1 jan sanyn ustaıtyn jánede bir ǵana ult – hantaı. Múmkin, qyrýar ultty myqtylyǵynan baǵyndyryp kóbeıgen deýshiler de bar bolar. İs juzinde, óz kóleńkesinen kumandanyp qorqatyn úreısiz halyq. 1949-jylǵa deıin ózinen patsha bolmaǵan. Gáp, ómir jazý qajetsine bastaǵanda, olar elden buryn zatty beınelep árip jasaǵan. Zatty beıneleý ońaı ári qyzyq bolǵansoń. Bul tapqyrlyqqa estip-kórip uqqan alys-jaqyn qaýymdarda eliktegen. Súıtip, el jańadan zatty beıneleı bastaǵanda, erte qamdanǵan qaýym bir zat, bir sózge bir árip arnap ulgirgen. Jazýyn qoǵamǵa shamaly bolsada jaratyp, jazba qajetti ózindik qanaǵattandyrǵan. Qoǵamda til jazýdy abroıly qyzmet atap, daryndylaryn aıyryqsha qurmettegen. Endi osy eki parpsattyq áserden keıin, kenet basqa qaýymdaǵy árip qumarlardyn bólek jazý jaratýǵa zaýqylary soqpaı qalǵan. Qaıta,órkenıetke degen qushtarlyqtary artyp, jazba qaınar mádenıetine ortaq at salysyp jibergen. Aqyry urpaqtan urpaqqa jalǵasqan mol daryn kush bir áriptiń boıyna neshe dunıeni sıǵyzyp, ár qandaı jańalyqty eki árippen ǵana bildiretin ǵylym-qaǵıdaly sózdik jaratqan. Barlyq jannyń bir ańǵar tusinigi men bir tulǵa qoǵamdyq qatynasyn qamtamasyz etken. Dál osy ýaqytqa jetkende ulyq shah – Chyń hýı tegi, tili basqa-basqa bolsada jazýy sabaqtas jalpy halyq Hantaı degen bir tutas ult bolsyn – dep, jarlyq shyǵarǵan. (Jańa eradan buryn 87-jyly kúıeýi Han ý dı ólip, uly mura patsha bolǵan soń, Hantaı - azamat maǵynasynda, al han – handyqtyń aty, patyshanyń tegi). Ol zamanda han jarlyǵy qudaı jarlyǵynanda kúshti tıetini árkimge aıan. Onyń ústine, buǵan deıin aýyz jappaıtyn til, mıǵa sımaıtyn árip aralasqan halyqtardy túgel bir sińaı dilge beıimdep bolǵan. bárinde qulaqpen kitapqa qunyqtyryp, sóz – jumys – aqshany kópsinbeıtin nysapsyz saq minez sılap úlgirgen. Bas múdde úshin qaıda júrsede, qalaı azsada arlanbaıtyn ujdanǵa tárbıelep bitken. Árıne, ult degen – birińǵaı til, birsińaı dildi halyq. Búginde dúnıege sol bir yńǵaı til, bir syńaı dil birligimen zor yqpal tiktede. Al, kerisinshe qazaqtyń órkendi tili elpek – beıǵamdyqtan shúntıp, bar ajaryn qaıtardy. Qý sanada joq til ózin osal ózgeni myqty sanaıtyn jasyq minezge tárbıeledi. Ulttyq madenıetke baspaıtyn kótkenshektik paıda qyldy. Sonymen. Qaıran qazaq ulttyq dil birligin búldiretin is áreketpen kerine jasady. Ózgeler jańa dúnıesine úlgirip jatty. Degenmen, qyzǵanba da qyzyqpa, qarqyldap turyp mazaqta, olar kisiden gory jalǵanǵa beıim úırenshikti joldaryn jańalaı almady. Kúnde aqyrzaman týdyryp jatqan yqtysatqa tabynyp, ulttyq, tipti, adamdyq qasıetterinen jańyldy!
Til – tirliktiń teńdikkúı ál madenıeti. Sonsoń da qazaqı sapa baıaǵyda ońip bolǵan. Búgingi ana tili memilekettik bedelge kóterildi degenmen, ol ánsheıin jamaǵattyq uran ǵana. Ár qazaq maqsat múddeden shet tilsiz shyǵam dep oılamaıdy. Jattyń beısaýat qylyǵyna eligip – jeligiýden basqany qoıǵan. Qoǵam, keńse, uıym, meke, shen, mansap, martebe, qyzymet, kasip, sharýa, eńbek, saıman, jabdyq, buıym, ... bári-bári ózge tilde. Úkimette tylqaý bolyp qalǵan halyqqa orys tili resimı, aǵylshyn tili ǵylymı dep úgitteýden uıalmaǵan. Qaı qazaq til-dilinen aınymaı jasaı almaq!? Qazaqstan dáýleti 130 eltaıǵa qaıtyp aımandy qoja bolmaq!?
Til damymaı dil, dil damymaı ult damymaıdy. Óıtkeni, til – rýhanı kúı, madenı qor; dil – adamı minez, tarıhı qulyq. Endeshe, naǵyz táýelsizdik rýh azattyǵy. Oılan elim!!!
Ádil Sanatbek
