1989 jyly Úrimji qalasyna baryp, Shynjań oqý-aǵartý ınsıtýtyna oqýǵa tústim.
Dál osy shaq Beıjińde, Úrimjide «19 mamyr» oqıǵasyn eske alǵan demokrıatıashyldar qozǵalysynyń dúmpýleri týǵan kezeń edi. Ári sol jyly jazýshy Qajyǵumar Shabdanuly «shetel tyńshysy, otan satqyny» retinde qolǵa alynǵan bolatyn. Úrimji qalasynda, ásirese biz sekildi jańadan barǵandarǵa, arnaıy ashylǵan kórmeler kórsetildi. Sonyń ishinde «Qajyǵumardyń paıdalanǵan tyńshylyq quraldary da» kórsetilgen. Endi-endi es jıyp, etek jaýyp, kóz jasyn qurǵata bastaǵan Shynjań zıalylaryna bul jaǵdaı aıtpasa da túsinikti rýhanı soqqy bolyp edi.
Sóıtip, qalamgerler qaýymy taǵy da «bir eli aýzyna eki eli qaqpaq qoıyp» aıbaılap sóıleı bastady. Bul rasynda zıalylar basyndaǵy rýhanı buǵaý bolatyn. Saıası saqtyq pen qysym osylaısha kúsheıip turǵanda «josparly týyt» atalatyn saıasat ta bas kótergen-di. Anyǵyn aıqanda hanzý ulty bir, az sandy ulttar eki baladan artyq bala kórmeıdi. Aýyldy qyr jerlerde úsh bala alýǵa bolady. Kóterip qalsa, zorlyqpen túsiredi. Bul saıasat ta az-shaǵyn ulttarǵa, sonyń ishinde qazaqtarǵa kóptegen qyspaq ákeldi. Tipti týýdan shektelý jolyn bilmeıtin jas kelinderdiń ishtegi balasyn mezgilsiz túsik qyldyryp, jylap týǵan sábıdi sýǵa tunshyqtyryp óltirgen sumdyqtar da beleń berdi. Bul da manaǵy ult zıalylarynyń sharasyz, miskin kúıimen qanattasqan, qabattasqan qasiret edi.
Osyndaı qyspaq kezinde, ıaǵnyı, 1989 jyly Keńes odaǵy men Qytaı arasynda jylymyq týdy. Ekige bólinip, qan jylaǵan týystar qaıta kórisý múmkindigine ıe boldy. Roza Rymbaeva jáne «Araı» ansambly Úrimjide konserttik saparda boldy. 1991 jyly táýelsizdik jarıalanbaı turyp-aq, eldiń Qazaqtanǵa degen eleńdeýi bastaldy. Biraq, jol joq edi. Armany bolǵanymen dármeni joq, «usharǵa qanaty joq» zarly kúıde bolatyn.
Atalǵan almaǵaıyp kúnderdiń oı toǵystyrýymen meniń qalamymnan «Quba dúzdiń qulany» atty shaǵyn ballada týdy. Tolyq mátini tómendegideı:
Qaǵyrly alap saǵymy eles pe edi,
Jupar lebi dalanyń nege espedi.
Jortqan mynaý japannyń jandysyna,
Qaı qylyǵy taǵdyrdyń egeskeni.
Buırat qumdar buıyqqan mylqaý dala,
Kóz uyshynda kólbeıdi shyrqaý dara.
Shaqyrmaıdy shalqar kól jaǵasyna,
Nege qushaq ashpaıdy bir Taý – ana.
Aspanynda ańdyǵan qus qyrany,
Janarynda mergenniń susty jany.
Qursaǵynda tyń tirlik bulqynysta,
Qulaǵynda oq úni ysqyrady.
Bulań qaǵyp shyqpaıdy qosaǵy aldan,
Tura almaıdy tusalǵan josa qannan.
Japan kezip keledi jalǵyz qulan,
Tasalaǵan, talyqqan, boshalaǵan.
Keń dalanyń kesikti tarlyǵyma,
Tarlan kóńil, taldy aıaq, qaldy muńǵa.
Jaýtańdaıdy qos janar, joq janashyr,
Qaqtap barad qara jer – jalyn qum da.
«Qınadyń», – dep, – «ana jan, munsha meni!», –
Tepkileıdi qulyny tumsa eneni.
Qysyp janyn tynysyn taryldyryp,
Qulazytyp júregin qumsha egedi.
- Beý, qulynym, tynysh jat asyqpa sen,
Japan dala – jalpaq shól basyp kelem.
Bul tirliktiń nesine qumartasyń,
Kóz ben suqtan seni alyp qashyp kelem!...
Áýreleme qulynym, teppe meni,
Talaı tirlik tekke kep tekke óledi.
Qyzyǵyń ne, qyzyqqan ǵumyryń ne?
Kóresiń ǵoı taǵdyrdan shektemeni!
Tirligińniń tilegin, bil erteńin,
Adamǵa olja – bizge olja kúnelter kún.
Eneń tappaı esh pana jortqanynda,
Qaıdan, qalaı, sen meıir tiler ediń?
Serik alyp janyma nur saǵymnan,
Quba túzde kelemin qum sabylǵan.
Jatqan jeriń jánnát bop eseptelsin,
Bul dalany keń kórme qursaǵymnan... –
Quba dúzdiń sony oılap ker qulany,
Qulynyna ishtegi sher qylady.
Týmaý jón be, tolsa kún, týsa úmit,
Biraq, biraq...
Belgisiz jer turaǵy.
Ný orman ba, ondada or qazýly,
Taý ishi me, onda bar zor azýly.
Kól boıynda júr mergen myltyq asyp,
Qaǵyr jondar tek qana qulazýly.
Jas pa, qan ba, qos janar botalady,
(Artta qansha bile me jota qaldy?)
Ońaı eken dalanyń qulazýy,
Qıyn eken kóńildiń jutamaǵy.
Darıǵa- aı, bolat tuıaq ne keshpedi,
Jeńil kúnde janary nege óshpedi.
Qaıter eken ishtegi qulyn jany,
Kóz aldyna shyn ólim elestedi...
Balladany sıasy keppegen kúıde «Shuǵyla» jýrnalynyń redaksıasyna joldadym. Kóp ótpeı jýrnal ujymy meni shaqyrtypty. Onda redaktor, aqyn Sálı Sadýaqasulynyń kabınetine bas suqtym. Ol kisi atalǵan balladanyń qandaı maqsaty, artqy kórinisi barlyǵy jóninde egjeı-tegjeıli suraı kelip:
– Munyń bárin surap otyrǵanym, ótken jyly Asqar Tatanaıulynyń «Jońǵar jarnamasy» degen tolǵaýyn basamyz dep basymyz pálege qala jazdap edi, – dep biraz áńgime qozǵady. Aıtpaǵy, qazirgi saıası jaǵdaılarǵa baılanysty partıanyń gazet-jýrnal, baspasózdi qadaǵalap otyrýy men olardyń «shıqanyna tıetin» dúnıelerden saq bolý kerektigi jóninde boldy.
Men sol kezdegi stýdenttik ómirdiń saqtyǵymen óz shyǵarmamda eshqandaı astarlaý, «bóten kózqaras» joq ekenin aıttym.
Sóıtip, Sálı aǵa meniń sózime sendi me, álde, rasynda «saıası astar» joq body ma, álde batyldyq tanytty ma, «Quba dúzdiń qulanyn» jarıalaýǵa ýáde berdi. Ýádesinde turyp, shyǵarma 1991 jyl mamyrda «Shuǵylada» jaryq kórdi. Ańysy da jaman bolmady.
Endi, A.Tatanaıulynyń buryn oqyp kórmegen «Jońǵar jarnamasyna» nazarym aýdy. Shynjańda «Jońǵar oıpaty» – «Jońǵar qumdyǵy» degen jer aty bar. Jońǵar dalasy Shynjań ólkesine qaratylyp, jalpylyq ataý retinde de aıtylady. Sol dala haqyndaǵy Asekeńniń tolǵaýyn taýyp aldym. Oqydym, tolqydym.
...
Jońǵar talaı shańdady,
Uly dúbir – tasyrdan.
Tarǵyl-tarǵyl tasynda,
Talaı qan bar shashylǵan.
...
O, sary jon, sary dala,
Ańyń qaıda júgirgen!
Aırylypsyń gúlińnen,
Aırylypsyń túrińnen.
Qaraly bir jandaısyń
Adamdardan túńilgen.
Sýyq túspen qaraısyń,
Apyraý sen qalaısyń?!
O, sary jon, sarǵaıyp,
Qalamyn ba demeısiń,
Bara jatyr mújilip,
Jasyl dala, egeı shyń.
Ormanyńa talasty,
Qorǵanyńa talasty,
Aldaǵyńa talasty,
Armanyńa talasty,
Seniń ystyq qoınyńa,
Sýyq qolyn salady.
Jamylǵyńdy ap jap-jasyl,
Jalańashtap barady...
Ne aıtasyń zamanǵa?
Ne aıtasyń ǵalamǵa?
Ne isteısiń, ne deısiń,
O, sary jon, egeı shyń!..., – degen joldar bar edi onda. (Bul tolǵaý 1988 jyly jazylyp, «Shuǵyla» jýrnalynda jarıalanǵan. 1991 jyly aqynnyń «Azamat úni» jınaǵyna kirgen).
Men «Quba dúzdiń qulanyn» jazǵanda qytaılyq senzýradan qorǵalap, ult zıalylarynyń taǵdyryn, josparly týýdyń qasiretin shaǵyn balladama syıdyrǵan bolyp edim. Endigi urpaqtyń erteńi janymdy mújip, kúızele kúńirengen sharasyzdyqtyń sýretin jasaǵym kelgen.
«Jońǵar jarnamasyn» oqyǵannan keıin, men ǵana emes atalarym men aǵalarymnyń da qabyrǵasyn qaıystyryp, ishin qaınatqan talaı sherdi ańǵardym.
Dál qazirgi qytaıdaǵy qazaqtardyń, Shynjańdaǵy shaǵyn ulttardyń qasiretin kóz aldyńyzǵa keltire otyryp:
Ormanyńa talasty,
Qorǵanyńa talasty,
Aldaǵyńa talasty,
Armanyńa talasty,
Seniń ystyq qoınyńa,
Sýyq qolyn salady.
Jamylǵyńdy ap jap-jasyl,
Jalańashtap barady...
Ne aıtasyń zamanǵa?
Ne aıtasyń ǵalamǵa?... degendi qaıtalaı oqysańyz, kókirek kólińiz taǵy da shaıqalady, tumandaıdy; qasiret, sher qalyńdaı túsedi, qabyndaı túsedi.
Shynjań zıalylarynyń aýyr taǵdyrynyń sherli mysaly aqyn, jazýshy Maǵaz Razdanulynan da tabylatyn. 1970 jyly jazyqsyz jalaǵa ushyrap, óziniń 20 jylǵa sottalǵanyn estigende aqyn:
Er jasyp muńaıama ajyrǵyǵa,
Nemene aýyr beınet sabyrlyǵa.
Jeti myń úsh júz túnniń basta uıqysyn,
Jaılap sal tósegińdi abyrjyma, – dep kete barǵan eken. Bult aıyǵyp, aqtalyp, aýylyna qaıta oralǵanda:
Sálem saǵan Altaıym,
Tentegiń sonsha saǵyndy.
Joǵalyp ketken bir taıyń,
Tarlandap baryp tabyldy, – dep aǵynan jarylypty.
Keıinnen, ıaǵnyı, 1994 jyly shildede Altaıdyń Býyrshynynyń áıgili «Úshtas» jaılaýynda ótken Altaı aımaqtyq 10-retki aqyndar aıtysynda Maǵaz Razdanulynyń óz aýzynan da talaı jyr tyńdap edim. Sonyń biri: «Týǵan jer» atalatyn óleńi.
Onda:
Altyn ba týǵan jerdiń topyraǵy,
Kúmis pe taldarynyń japyraǵy.
Mujylǵan molalardyń qulaǵynda,
Altaıdyń aq ıyǵy otyrady, – dep tolǵaıtyn aqyn.
Keńestik qyzyl ımperıanyń qylyshyn jalańdatqan kezindegideı, qytaılyq qyzyl saıasattyń borany soǵyp turǵanda aqyn-jazýshylar amalsyzdan astarlap jetkizý, basqasha beıneleý tásilin qoldanatyn edi. Ashyq jazǵan dúnıeni baspa da, zaman men zań da kótermeıtin.
Ýaqyt ótti, zaman aýnady. Qytaıdaǵy tar zamanda – «mádenıet tóńkerisinde» ońbaı taıaq jegen, sherli kókirek qarıalar búgin joq. Asqar men Maǵazdyń da aramyzdan ketkenine uzaq jyldar boldy.
Degemende, dál búgingi kúni Qytaıda sol «mádenıet tóńkerisinen de» aýyr taǵy bir «mádenı emes tóńkeris» týdy. Halyq qan jylady, aýzyna qaqpaq qoıylǵan, basyna toqpaq oınaǵan shaǵyn ulttar quldyqqa ıtermelenýde. Ejelgi mekenniń eńsesi túsip, erteńi buldyr tartty. Taýlary buǵyp, taǵdyry tumandandy.
Endi, Arqadan alysqa, munarly belder men bozǵyl kókjıektiń kómeskilengen shalǵaıyna muńdana kóz tastap, Altaıdy izdeımin, aǵalardy izdeımin.
«Jońǵar jarnamasyn» oqyp turǵan alyp Asqar da, «týǵan jerdiń tuǵyrynda» otyrǵan mańǵaz Maǵaz da joq. Olar bir ret «tozaq otynan» tirideı qutylyp edi. Ekinshi «tozaqty» kórgileri de kelmegen shyǵar. Bizden alys, beıishtiń tórinde shalqydy.
Tek kóz aldyńa qańyraǵan, qan jylaǵan jońǵar dalasynyń jetim jotalary keledi; babalardyń baǵzy mekenindegi mujylǵan molalardyń qulaǵynda otyrǵan Altaıdyń aq ıyǵy keledi. Urpaǵyn, ishindegi qulynyn qaıda apararyn bilmeı, jan ushyra shaýyp júrgen Jońǵar tósindegi «quba dúzdiń qulany» keledi kóz aldyńyzǵa.
Qos tamshy – janaryńnyń bulaǵy tómen syrǵıdy.
«Týǵan jer, týǵan jer ... !» dep álde neshe ret kúbirlegenińdi de bilmeısiń. Munyń aty – júrek sheri, ǵasyr qasireti!
Jádı Shákenuly
