«Adamda jaqsy qasıet  bolmasa,

oǵan baq ta, baqyt ta qonbaıdy».

Júsip Balasaǵunı.

«Teń – teńimen...» degen sózdi qapysyz qalaı aıtqan, qaıran kóregen de dana uly ata-babalarymyz! Ómirlik shyndyqqa júginsek, rasynda da dál solaı. Bul ne degen ómirlik palsafa deseńizshi...

Sózdiń shyndyǵyn aıtýymyz kerek. Iá, qyzyn altynmen aptap, kúmispen kúptep, áshekeılep, úkilep ósirýdi ozdyra biletin, qyzǵaltaqtaı jaınata otyryp, qyzdyń quqyǵyn alaqanǵa salyp, kirshiksiz aıalaı biletin, tórge otyrǵyzyp kıesindeı qasterleı biletin, keleshek elanasyn tárbıeleı bilýge kelgende qazaq ultyndaı jer betinde ult joq. Iaǵnı keshegi tekti zamanda qyzǵa qatysty quqyq ataýly álemde teńdesi joq dárejede bolǵany aıan. Sondyqtan da bolar qyzdy uzatý toıyn da aıryqsha ǵajaıyp kúıde ótkizedi ǵoı.

Burynǵy ótken esti de tekti, ónegeli úlgisi zor zamanda, qazaq qaýymynda áke-sheshesi ómirlik jıyp-tergen aqyl-parasatymen, mol tájirıbesimen ulyna ómirlik jardy tańdaı bilýdiń, ıaǵnı tárbıeli de mádenıetti, kórkem minezdi, ıbaly da ınabatty, ádepti qyzdy (kelindi) taba bilýdiń arqasynda ǵana otbasyn máńgilikke qura bilýge qatysty kókeıkesti máselege asa aıryqsha mán berilgendikten, bul másele eń aıtýly mańyzǵa ıe bolǵandyǵy ótken tarıhymyzdan belgili. Uldy 13 jasynda otaý ıesi ete bilý qudiretiniń ózi teńdessiz keremet emes pe?! Sondyqtan ol kezeńde erli-zaıyptylardyń ajyrasýy degen uǵym-túsinik múlde bolmaǵan. Eger ajyrasýdyń qandaı da bir túri kezdese qalǵan jaǵdaıda, ol – ólimnen de asa aýyr, eń qasiretti apat bolyp sanalatyny kúni buryn ámbege aıan bolǵan.

Áıeldiń baqyty – otbasy. Al otbasy – memleket ýyǵy. Sol sebepten de jubaılardyń baqyty eń jarqyn ári baıandy bolýy úshin aldymen eki jaqtyń ata-analary ózara kóńili sýyspaıtyndaı máńgilik syılastyǵy eń basty qaǵıda bolyp sanalǵandyqtan, olardy asa joǵary dárejede ustana otyryp, kóksegen máńgilik syılastyqty qapysyz qamtamasyz ete bilýdiń maqsatynda ul men qyzdyń ata-analary teń dárejede bolǵany, bir-birin jan-jaqty túsinisip, tereń uǵyna biletin, keshirimpazdyǵy men sabyrlyǵy zor qurby-qurdasy bolǵany nemese áke-sheshesin kópten beri jaqsy biletin, tekti kisilikpen ósip-óngen, ónegeli tanysynyń qyzy bolǵany, sondaı-aq ómirlik ańsaǵan oı-armandary men ulttyq múddeleri, maqsat-murattary ortaq bolǵany, mine, bulardyń bári saıyp kelgende qatań shartqa aınalý qajettiligi, úlgili-ónegeli ozyq úrdispen bıikke jańasha oza bilýge degen qulshynysynyń utqyrlyǵy abzal sanalǵan. Kelin ata-enesimen birge turyp, olarmen syılasa bilýdiń úlgili ónegesin ozdyrýdyń arqasynda bala ósirýdiń qudiretin úırengen. Óıtkeni ata-eneniń qasy-qabaǵyna qarap, babyn taýyp, aq batasyn ala almasań, baspaıdy alǵa qadam bir istiń de. Burynǵy kezeńde esti, tekti uly ata-babalarymyz qandaı keremet tekti kisilikti ańsap, urpaǵyna dańǵyl joldyń, dara, dana baǵyt-baǵdarshamnyń utqyr úlgi-ónegeleriniń tabantasyn kóregen kemeldikpen sala bilgen. Adamǵa aqyl-parasat básekeli jarysta aldymen óz ómirin utqyrlyqpen qalaıda ozdyra bilý úshin beriledi.

Aıtalyq quda-qudaǵı bitken dos-kurbydaı syrlas bola júrip, alystan syılasa bilýdi ozdyra bilse ǵana, aqylsyz, paryqsyz, teksiz áke-sheshesi ketken qyzynyń jeke otbasyna opasyzdyqpen murnyn suǵyp, ishki sharýasyna aralaspaǵanda ǵana, qyz (kelin) túsken bosaǵasynyń baǵyn asha alatyn ónegeli de úlgili, ádepti ana bolý baǵytynda eshqandaı da qıyndyq týdyra qoımaıtyndyǵy sózsiz. Teksizdigi, máńgúrttigi... basym paryqsyz, sabyrsyz anadan tárbıeli, ádepti, ıbaly, ımandy qyz týmaıdy. Máselen, jubaılardyń ajyrasýyna qatysty zertteýshi mamandardyń derekterine súıensek, ajyrasýdyń eń negizgi sebepteri – 70-80% qyzdyń ultsyz, tárbıesiz, teksiz, paryqsyz, nadan, keshshe, máńgúrt áke-sheshesiniń kesapatynan ekeni belgili bolsa, al 20-30% eneniń kesapatynan ekeni anyqtalyp otyr. Qysqasy bizge ulttyq namys jetpeı tur, ultsyzdyq, teksizdik, tárbıesizdik... Endigi másele osy keleńsiz kesapattardy boldyrmaýdyń jáne onyń aldyn alýdyń maqsatynda aldymen otbasyndaǵy tálim-tárbıe men tártiptiń utymdy úlgi-ónegelerin jańartýdy, asyldandyrýdy, únemi jetildirip otyrýdy, onyń utqyrlyǵyn zaman talaptaryna saı ozdyra túsýdi tezirek qolǵa alýymyz kerek.

Máselen keshegi esti de tekti, kemel de ulaǵatty zamannyń aǵysynda áke-sheshesi «Barǵan jerińe sýdaı sińip, tastaı bat!», «Súıegiń sol shańyraqtyń bosaǵasynda shirisin» deıtin ómirlik uly ósıetti qyzyna máńgilikke qatań túrde amanat ete bilýi de mine, osydan bolsa kerek.

Sol sıaqty «Qaıtyp kelgen qyz jaman» dep kúıeýinen qaıtyp kelgen ımansyz qyz el, ult aldynda, qoǵam, halyq, urpaq aldynda áke-sheshesine jek kórinishti kúıde bolatynyn jáne asa aýyr qasiret-qaıǵy ákeletinin ata-babalarymyz aldyn ala kúni buryn asa qatań túrde eskertip otyrýdy da aıryqsha paryz sanaǵan. Sonymen birge urpaqtarynyń oı sanasyna kúndelikti tirshiliktiń barysynda únemi shegelep sińirip otyrý asa qatań dárejedegi mindet bolǵan.

Al arsyz, uıatsyz, máńgúrt, keshshelik, haıýandyq kúımen ulttyq, ásirese áke-sheshesiniń ósıet-amanatynyń bárin de aıaqqa taptap, ulttyq ar-namysty attap, qaıtyp kelgen jeksuryn qyzyn óz áke-sheshesi asa qatań jaza – ólim jazasyna óz qolymen kesýge májbúr bolǵan. Sondaı-aq qyzy oń jaqta otyryp, bala týyp qalatyn bolsa da osyndaı qatań jazaǵa tartylatyn bolǵan. Áıtpese bundaı opasyzdyq bútkil eldi, ultty, urpaqty buzady dep sanalǵan. Sonymen qatar bundaı qyzdyń áke-sheshesi de el aldynda áshkerelenip, jer aýdarylatyn úrdis bolǵan. Mine, osyndaı izdenimpaz da talǵampazdyǵy orasan zor qatań tálim-tárbıe men qatal tártiptiń arqasynda ǵana keshegi qazaq qaýymdastyǵynda teńdesi joq úlgi-ónegesi zor uly salt-dástúrlerdi aınalysqa engize otyryp, olardy zaman talaptaryna laıyq únemi jetildirip otyrýdyń utymdy úrdisterdi turaqty dárejede ornyqtyrǵanyn, damytqanyn tarıhtan bilemiz. Sonymen...

Uly Dalada ónegeli ulylyq qalaı qalyptasty?

«Adamgershiligi barlar basqalarǵa tirek bolady,

basqalarǵa jetistikke jetýge kómektesedi,

ózi de sol jetistikke jetýdi qalaıdy».

Konfýsıı.

Ulttyń ulaǵaty – Uly Daladan.

Adamzat balasy qoǵamdyq damýdyń jemisi. Al qoǵam – halyqtyń bir-birine degen qarym-qatynasynan turady. Mundaǵy árbir qadam – adamdyq bolmystyń, tirshilik aýanynda bolyp jatqan qıyndyqtar men daǵdarystardyń ishki mánin túzeıdi. Jyrtqysh emes adam bop jaralǵan soń, uly murattarǵa jetý úshin tistengen kúresti ozdyra bilý maqsatynda óle-ólgenshe bizge tisti bergen. Demek, qaı kezde bolmasyn, qoǵamnyń bet-alysyn túsiný úshin onyń damýyna óz úlesterimizdi qosqanda ǵana kúnimiz nurly bolmaq.

Endeshe qara qyldy qaq jaratyn ádildik pen týrashyldyq saltanat qurýy úshin sózdiń shynyn aıtýymyz kerek, joǵaryda atap ótken qadaý-qadaý ulttyq qundylyqtar men artyqshylyqtarǵa qosa, keshegi otarshyl ımperıalyq Keńestik bılikke deıin, ıaǵnı 350-370 jyl burynǵy qazaqtyń Uly Dalasynda, qazaq qaýymdastyǵynda 13 jastaǵy uldaryna Otaý tigip berýdiń, Otaý ıesi jasaı bilýdiń maqsatynda áke-sheshesi bolashaq kelindi, ıaǵnı boıjetken qyzdyń tek baılyǵy men kórkine qarap emes, aldymen ımanyna, aqyl-parasatyna, tálim-tárbıesine, ádepti, kórkem minezine, adal adamgershiligine, shyqqan tegine qarap tańdaǵan, sol sıaqty qyzdaryn tańdalǵan jerine uzatýdyń progresıvtik baǵytyndaǵy teńdesi joq bes bastamashyl da jańashyl uly salt-dástúrlerimizdiń bolǵany aqıqat. Aıshyqtap aıta ketetin bolsaq, olar:

1. Qyzdy atastyrý;
2. Qyzdy aıttyrý;
3. Besik quda bolý;
4. Qyzǵa quda túsý;
5. Qazaǵynyń qamy úshin ult, urpaqqa shyn máninde janyn qıar dárejede janashyr bola bilýdiń maqsatynda abyroıly da mártebeli jeńgetaılyq utqyr qyzmettiń minsiz atqarylýy t.b.

Osy tusta eskerte ketetin aıryqsha bir jaǵdaı bar. Ol ómirlik aqıqatty muqıat taldap qarasaq, eń aldymen ózin-ózi tanı almaı júrgen, ómirlik tájirıbesi joq qyz da, ul da, keleshek óziniń ómirlik jaryn tańdaýdyń jolyndaǵy tanysqan adamymen qansha jyl júrse-daǵy tolyqqandy dárejede onyń boıyndaǵy otbasynan alǵan tálim-tárbıege, tekti adamgershilikke... qatysty qadir-qasıetterin eshqashan da tanı almaıdy. Tanýy múlde múmkin de emes. Endeshe keleshegim, Alash balasy, oılan-daǵy, joǵaryda kórsetilgen uly ata-babalarymyz qalyptasyrǵan bes basty salt-dástúrdiń utqyrlyq qudiretin búgingi zamanǵa saı jańartyp, jańasha ozdyra bilýge baryńdy salyp baq. Sol sebepten de ómirlik tájirıbesi mol áke-shesheniń, ata-ájeniń aralasýynyń da, sondaı-aq jeńgetaıdyń aralasýynyń da alatyn orny men utqyrlyǵy orasan zor bolǵandyqtan quptarlyq jáne olar qol jetkize bilgen nátıjelerdiń utymdy deńgeıde erekshe bolýy mine, osydan.

Qyz ımandy, aqyldy, parasatty, kórikti, ádepti, ıbaly... qysqasy jan-jaqty ulaǵatty tálim-tárbıeniń arqasynda ǵana ozyq dárejede boıjete bilýi anasyna tikeleı baılanysty ekeni álimsaqtan aıan. «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher», «Anasyn kórip, qyzyn al...» deıtin ulttyq ósıettiń shyǵýy mine osydan. Qyz ádepti, kórkem minezdi... bolsa, kelin eli, ulty úlgi tutar ónegeli bolady. Iaǵnı barǵan jerimde tek qana baqytty bolamyn emes, sol eldi qaıtken kúnde de baqytty etemin, urpaq kóbeıtip, mindetti túrde ónegeli kelin, ardaqty ana atanamyn degen qyz ǵana utady, bárinen de ozady, baıandy baqytqa bólenedi. Bundaı tekti adamshylyqtan asqan qymbat baılyq, jarqyn baqyt bolýy múmkin be?! Joq. Qysqasy, mahabbat – ómirlik synaqtyń kez kelgen tusynda aldymen el, ult, Otanǵa, otbasy, ata-ene, kúıeýine degen adaldyq pen súıispendi sezimdi únemi ozdyra bilý, bul – eń tekti mahabbat. Bul – teńdesi joq eń qymbat baqyt ári uly baılyq.

Joǵaryda atalǵan bes basty qareketimizdiń árqaısysy jeke dara aıtýly ınstıtýttyń aıryqsha jaýapty júgin kótere bilýge kelgende, otbasynyń mártebesin aspandata bilýge kelgende asa joǵary dárejedegi abyroımen atqara biletin ulttyq uly qurylymdy uly ata-babalarymyz ozyq dárejede qalyptastyra bilgen-di. Osylardyń arqasynda ǵana áıel otbasyndaǵy óziniń ómirlik serigin, otaǵasylyq erin, jan jaryn, jubaıyn, basshylyq jolyn ustana bilgen kósemin tórinde tóredeı qasterlep, pir tuta bilýdiń qudiretin ozdyra túsken. Úıge kelgende jaǵdaıyn jasap, qabaǵyna qaraıtyn, ata-enesimen tatý turatyn áıelge er adam kún saıyn ǵashyq bolady. Bul óz kezeginde búkil eldi, ultty, urpaqty adasýdan, aldap-arbaýdan, azǵyndaý jolynan minsiz saqtaı otyryp, jańa bıikterge jańasha samǵaı bildi. Urpaqtarymyz ulttyq ulaǵatty ónegesi orasan zor úlgili úrdistermen alańsyz kóktep óndi, ósti, kórkeıdi, gúldep órkendedi, kemeldene túsýdi ozdyrdy. Aqyrynda ulymyz ulyqty, qyzymyz qylyqty ádet-ǵuryppen ǵana damylsyz damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Altaıdan Atyraýǵa deıingi aralyqtaǵy, Alataýdan ári Sarytaý asyp, reseıdiń qalyń ormanyna deıingi aralyqtaǵy keń baıtaq saıyn Uly Dalaǵa rýhty qazaq urpaqtary ıe bola bilýdiń arqasynda ǵana rahatyn kóretin uly zamandy ornyqtyrdy. Ol ol ma, kerek deseńiz Edil[1] uly babamyz Eýropanyń qaq tórine qazaqtyń Kókbaıraǵyn nyqtap qadap, álemge ústemdigin júrgize bildi. Osylaısha keshegi uly Alyptarymyz ben Asyldarymyzdy tizbekteı bersek te, onyń ushy-qıyryna jetý múlde múmkin de emes. Mine, osynaý teńdesi joq dana dinimizdiń ulylyǵy men ozyq tálim-tárbıeniń úlgili ónegesiniń arqasynda ǵana qazaq qoǵamynda júgensiz ajyrasýdyń, qyz óz úıinde júrip, oń jaqta otyryp, bala týýdyń, el, ult, qoǵamdy azǵyndatpaı tynbaıtyn eń soraqy saıqal azamattyq neke degenge urpaqtarymyzdyń jappaı urynýdyń, jezókshelikkke barýdyń... basqa da shekten shyqqan kóptegen bassyzdyq pen opasyzdyq ataýlynyń, adasýshylyq pen azǵyndaýshylyqtyń birde-bireýi burynǵy kezde bolmaǵan.  

Al Keńestik bılik ornaǵan boıda dereý erkekter men áıelder teń quqyqty dep urandata jarıa jasap, teńdesi joq dárejede qalyptasqan otbasyndaǵy, ásirese qazaq otbasyndaǵy teńdesi joq altyn qundylyqtar men ozyq asyldyqtardy qurtý úshin, sondaı-aq mahabbat dep adamzatty azǵyndatqysh anaıylyǵy men jabaılyǵyn júgensiz aspandatýdyń arqasynda asyl dinimizdiń teńdessiz qundylyǵy men qudiretti qasıetterin aıaqqa taptap, ony soraqy saıqymazaqqa aınaldyrdy. Sonymen qatar onyń qadirin túbegeıli ketirýdi... órshite túsý úshin baıansyz jalǵan urandy alaýlatý arqyly erme qazaqtyń urpaqtaryn azdyrý men tozdyrýdyń, orǵa jyǵý men jer betinen joıýdyń quryq boılaı almaıtyn nebir zymıan aıla-sharǵylaryn oılap taýyp, ulttyq oı sanamyz ben ón boıymyzǵa shegelep sińirýge ólermendikpen bar kúshin saldy. Osylardyń saldarynan kósheden taýyp alǵan qyzben tanysyp, ǵashyqpyn dep, súıdim, kúıdim, jandym dep úılenedi de, artynsha bir jetiden asar-aspas ýaqyt ishinde aıyrylysyp ketýdi dástúrge aınaldyrdyq. Bul – sumdyq! Adamzat balasynda budan asqan júgensiz qasıetsizdik pen qadirsizdiktiń bolýy, álemdik qasiret pen masqara soraqylyqqa tap bolýymyz múmkin be aǵaıyn? Osylardyń kesapattaryna júgensiz bassyzdyqpen ushyraǵan ul óziniń áke-sheshesin shash-etekten aýyr qaryzǵa batyryp, aıyqpas qasiretke tyǵyp, qańǵybastyq jolǵa túsip, aqyry bireýdiń esiginde qul bolyp júrgenderine máz. Sorymyzǵa qaraı olar ulttyq tarıh, mádenıet, tektilik, kisilik, Otan, táýelsiz eldik degen uly uǵymdy bilmeıdi, bolashaqty durys túsinbeıdi. Áke-sheshelerimiz, ata-ájelerimiz óz urpaqtaryna kúndelikti tirshilik aıasynda jasap júrgen júgensiz qastandyqtaryn, soraqylyqtaryn uqpaıdy. Kópti kórgen abyz qarıamyz D.A.Qonaev aıtqandaı «Jıyrmasynshy ǵasyr tańǵajaıyp ǵasyr, tarıh úshin qyzyqty, al zamandas úshin qasiret ǵasyry» bolǵany, al HHİ ǵasyr sizder men bizder úshin «Qasiret ǵasyr» deý jetkiliksiz bolar ma eken dep alańdaýym nelikten.

Erlik ólim erlerdi kóbeıtedi

Erlik – elge mura, urpaqqa uran, ultqa qalqan.

Aqıqatty ashyq aıtý – ardyń isi. Keshegi ótken tarıhı sahnada «erkekter pen áıelder teń quqyqty» degendi jeleý ete otyryp, ordaly otbasynyń otaǵasy, áıeldiń súıener dińgegi, bedeli taýdaı azamaty atanǵan erkek ataýlynyń rýhyn aıaqqa janshyp, aqyl-esinen aıyryp, ez etýdiń, qulǵa aınaldyrýdyń rekordyn ozdyrýdyń arqasynda otbasyndaǵy kemel de kemeńger kósemdigi men otaǵasylyq uly qudiretinen de, ulttyq jaýapkershilikten de tolyq aıyrý baǵytynda teńdessiz jantalasty is-áreketpen úılestirdi, uıymdastyrýdyń utqyrlyǵyn burynǵydan da beter ozdyra tústi. Al aqylsyz, paryqsyz, tárbıesiz, teksiz, keshshe... áıel bitkendi shekten tys eshirtip, surqıaly saıqaldyqqa beıimdiligin únemi jetildire otyryp, onyń yqpalyn eselep kúsheıte otyryp, otbasyna opasyz bı etýdiń, ımansyz etýdiń arqasynda ústemdigin arttyra túsý arqyly olardyń otbasyndaǵy analyq danalyǵy men ulaǵatynan aıyrdy. Bala tárbıesine qatysty ulaǵaty zor tárbıeshildik pen ustazdyq qudiretin joıyp, qatygezdik, qaıyrymsyzdyq, surqıalyq ataýlynyń qasiretterin ushtap ozdyrdy. Óńsheń bılikke qumar áıel arqyly qazaq otbasynyń shyrqyn buzýdyń, urpaǵyn azdyryp, qul jasap, qurdymǵa jetkizýdiń dástúrli qasiretterin ornyqtyrdy. Ulttyq qundylyq (ata tiline, dinine, diline, salt-dástúrine...) ataýlylarǵa qarsy kúıde júrgendikten, ata-babalarynyń arýaqtaryna qarsy jolda júrgendikten, ondaı urpaqtarymyz, ásirese qyzdarymyz – óle-ólgenshe baqytsyz kúı keshedi. Óıtkeni olar Allanyń rahymynan qur qalyp, tek qaharyna ushyrap júrgenderin múlde túsinbeıtin – kórsoqyr, keshshe, nadan, máńgúrtter. Bundaı baqytsyz adamdardy keshegi esti de tekti qazaq «kórdemshe» dep ataǵany álimsaqtan aıan. Álbette, bundaı kórdemshelerden tek qana kórdemsheler týatyny, júgensiz órbip, órisi keńeıe túsetini aıtpasa da túsinikti. Aıtalyq, búgingi tańda ultsyz, opasyz, satylympaz, tárbıesiz, jeksuryn qyzdarymyz sheteldik erkekke kúıeýge shyǵýdyń dástúrge aınalýy, ásirese qytaı erkekterine shyǵýy shekten tys ýshyǵyp bara jatýy mine osydan. Óıtkeni bireýdiń qańsyǵy – bireýge tańsyq. Bul – bir. Ekinshiden, qolda bar altynnyń qadiri joq. Úshinshiden, bolǵan saıyn bola tússem degen ashkózdik. (Bul aýqatty otbasylardyń qyzdaryna tán kórinis). Tórtinshiden, ózgenikine degen áýestik, tárbıesizdik... Iaǵnı bir joly bolsa da sheteldiń dámin tatyp kórgen qyzdar óz elindegi áleýmettik tapshylyq pen ádiletsiz qurylymnyń taýqymetin tartqysy kelmeıdi. Ondaǵylardyń bári «jumaqta» ómir súretindeı kórinedi. Bárin kınodaǵydaı elestetedi... Erteńgi kúni ómir boıy ókinýmen óterin bilmeıdi.

Aqyrynda kóregen kemel kisilikten, tekti adamgershilikten ajyrap qalǵan áıel – óz ul-qyzdaryn shuǵyl túrde jańǵyrtý, asyldandyrýdyń arqasynda ǵana ózinen, ata-babalarynan ozdyra bilýdiń aýadaı qajettigin múlde uqpaıdy. Túsingisi de kelmeıdi. Búgingi tańda óńsheń ultsyz, arsyz, namyssyz, opasyz... qysqasy júgensiz qyzdardy qaýlatyp jatqandar da, mine, osylar.

Aqyr aıaǵynda ulttyq genofondyq tuqymymyzdyń tekti kemeldigin de, uly ata salt-dástúrlerimizdiń tunyǵyn da buzdy, olardyń teńdessiz qudiretin qaıta qalpyna kelmeıtindeı etip, túbegeıli joıýǵa baryn salýda. Máselen, búgingi qazaqqa Reseı ımperıvsy qoldan ári qasaqana jasalǵan asharshylyqtardy, neshe túrli tárkileý, halyq jaýy, Amerıkanyń, Japonıanyń tyńshysy, jer aýdarý sıaqty zobalańnyń talaıyn bastan ótkergen baıǵus halyq rýhy taptalǵan, ár nárseden qorqyp, óz kóleńkesinen úrkip otyratyn jáne Máskeý ne aıtsa sony isteıtin qarańǵy tobyrǵa aınaldyrylǵanyn aıtsań da túsinbeıdi. Qalaı degende de qazaq eliniń, ásirese qazaq ultynyń bas kóterýge jaraıtyndaryn, betke ustaýǵa turatyn ulttyq rýhy asqaq qaımaqtaryn shetinen aıaýsyz atty, darǵa asty, ıt tózgisiz ıt jekkenge aıdady. Bul bútkil eldiń úreıin alyp, ultty, urpaqty óz kóleńkesinen qorqatyn óńsheń úrkek, qorqaq ezge aınaldyra túsýdi údetti. Sonymen birge túrlishe saıası naýqandar – eldi ur da jyq obyr kúshimen ujymdastyrý, tyń jerdi ıgerý, kosmosty meńgerý, mal sharýashylyǵyn burynǵydan da beter alǵa ozdyrý, ásirese qoı-eshkiniń sanyn 50 mln-ǵa jetkizý... degen sıaqty san alýan qıturqy saıası naýqandar arqyly baıyrǵy qazaqqa qarsy asa aýyr yqpaldaryn órshite tústi. Basqa eldiń túrmesinde otyrǵan, júrgen jerindegi adamgershilikke qatysty dúnıe bitkendi azǵyndatpaı qoımaıtyn óńsheń qylmyskerlerdi qazaq eline ákelip tókti, qazaqtyń arasyna synalap sińirdi. Sóıtip azǵyndatqysh araq pen temekiniń ultty kóktetpes ýlaryna shekten tys júgensizdikpen bóktirdi. Bulardyń bári aqyr aıaǵynda kıeli Jerdiń, qasıetti Eldiń, kúresker Erdiń qamy úshin, ult, urpaqtyń búgingi jáne bolashaq qamy úshin bir judyryqqa jumylyp, janqıar birlikpen jymdasa júrip, qaharman belsendilikpen utqyr ómir súre bilýge hám qazaqtyń bastary ólse de qosyla almaıtyn eń apatty jaǵdaıǵa jetkizdi. Qazaq halqynyń áý bastaǵy jaratylysyna, tarıhı mádenıetine, ata salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptaryna múlde jat jetim balanyń jáne tastandy balanyń, ul-qyzdary týǵan ákesin baqpaı, qaraýdan bas tartyp, kóshege qańǵytyp jibergen jetim qarttardyń sanyn kóbeıtýdiń sumdyq úrdisi órship barady. Keńestik dáýirge deıin biz jetimin baýyrlarynan, rýlasynan aıyryp jylatpaǵan, jesirin eshqaıda da qańǵytpaǵan teńdesi joq uly ult emes pe edik?! Jetimdi óziniń týys baýyrlarynan, rýlasynan aıyrý, bul – aýyr qylmys. Endigi jerde, HHİ ǵasyrda jazyqsyz jandar saıasat qurbanyna aınalmasyn! Álbette, bıliktiń qurbandyqqa aınaldyrmaıtyn kepildigi zor bolsa ıgi. Jer taǵdyryna qatysty, táýelsiz eldik, ulttyq, halyqtyq múddege qatysty, ásirese otbasy qundylyqtary men utymdy múmkindikterin zaman talaptaryna saı jedel túrde jetildirýge, asyldandyra túsýge, ozdyrýǵa qatysty kókeıkesti ózekti de, ótkir máselege kelgende qazaq qaýymy bir kisideı jumylyp, qatań talap ete bilýde nege qaharly da óktem batyrlyqpen qasqaıyp turyp aıta almaımyz? Shyndyǵyna kelsek, biz, hám qazaq búgingi jáne keleshek ul-qyzdarymyz ben nemere-shóbere jáne shákirtterimizdiń taǵdyry úshin, búkil el, ult, halyq qamy úshin bir kisideı jumylyp, tas túıinge aınalǵan judyryqtaı bolyp, teńdesi joq dárejedegi janqıar kúreskerlikti jappaı qaýlata almaı otyrmyz. Nege? Sonda biz, qazaq qandaı ultpyz osy?

Mine, bulardyń bári saıyp kelgende, ańqaýlyǵy men ańǵaldyǵy, aq kóńildigi men daraqylyǵy zor ysyrapshyl qazaq halqy, onyń urpaqtary alaýlatqan opasyz uranǵa qudaıdaı senip, úlken-kishisine qaramastan lezde jappaı ultsyzdandy, teksizdendi, máńgúrttendi, ar-namyssyz dúbaraǵa, qul-qutanǵa aınaldy, ult, halyq, urpaqqa qarsy baǵytta júrýdi ozdyra túsýden ári asa almaıtyn sybaılas satylympaz, opasyz, ultsyz «tulǵalar» men aqsaqalsymaqtar shekten tys qaýlady. Osylaısha qazaq ulty quzdan qulaýdyń jıeginde turǵan shaqta, jer betinen joq bolýdyń sál aldynda turǵan tusta, Jaratýshy Uly Iemiz Allah Taǵalanyń qoldaýynyń arqasynda myzǵymas Keńestik bılik óziniń tuǵyrynan qulady jáne onyń zıandy alapat qýat kózine ıe bolǵan qaharly kúshi óziniń yqpaldy qýattaryn azaıtýǵa bet aldy. Biraq...

Alaıda qazirgi tańda qazaq ulty táýelsiz el atanǵanyna 26 jyldyń júzi bolǵanymen ulttyq sharýamyz ońalmaı turǵany, ulttyq aıymyz ońynan týmaı turǵany ókinishti. Óıtkeni, biz kerisinshe eldik, ulttyq, halyqtyq múdde ataýlyny aıaqqa taptap, qoldaǵy teńdesi joq ulttyq bar baılyq pen utqyr múmkindikterimizdiń bárin de basqa maqsattyń jolyna jáne onyń saıası upaılaryn eseleı bilýdiń qamy úshin ǵana shashylyp jatqan, kim kóringenge júgensiz jem bolyp, olardyń tabanynyń astynda shekten tys janshylyp jatqan elmiz. Ultymyzdyń ulylary emes, ózgeniń qul-qutany tórimizge shyqty. Olaı bolsa, bizge, búgingi qazaq qaýymyna myqty da bilikti bılik kerek emes pe, soıdaı-aq baıtaq elge, ultqa, halyqqa, ásirese órbip jatqan urpaqtarymyzdyń boıynda asqaq rýh pen ulttyq namys joǵary dárejede bolýy kerek emes pe?!. Eldigimiz qaıda?

Baıaǵyda asqan áýlıe, kóripkel Móńke bı Tileýuly (1675-1756 j.j.) tús kórip, sol túsin Syrym batyrǵa jorytpaq bolady. Syrym tús jorýdyń jolyn Móńkeniń uzatylyp ketken qyzyna berýdi uıǵarady.

Móńke bıdiń qyzy: «Maǵan tús jorytqandaryńyz qate boldy, kúnderdiń kúninde áıel bılegen zaman keledi. Ol zamanda áıelden uıat ketedi, erkekten namys qashady, meniń úsh ret shaqyrǵanda zorǵa kelýimniń syry osynda edi» depti. Búgingi bizde bul qasirettiń tórkinin jan-jaqty tereń túsine alatyn, ult, halyq, urpaq qamy úshin janqıarlyqpen kúrese alatyn kemeńger kósemdik bar ma? Rasynda da bul qazirgi HHİ ǵasyrdaǵy ulttyq qaterli qasiretterimiz ben alapatty qaýipterimizdiń eń zory da, eń joıqyndysy da, mine – osy.

Qalaı degende de, «Jylandy úsh kesseń de, kesirtkelik qaýqary bar» demekshi, keshe ótken Keńestik dáýirdiń shekten shyqqan san alýan túrli opasyz qasiretteriniń zardaptary áli kúnge joıyla qoıatyn túri joq. Tipti qazirgi tańda táýelsiz atanǵan qazaq eli, ult, urpaq keshegi Keńestik dáýirdiń ólsheýsiz ýyn ishýdiń qasiretinen tezirek aryltýǵa baǵyttalǵan utqyr jobalardy kórýdiń aýyly tym qashyq sıaqty. Sol sebepti árkim óz bolashaǵyna ózi jaýap beretin asa aýyr kezeńde ómir súrip jatqandyqtan, biz seńge soqtyǵysqan balyqtyń kúıin keship otyrǵan elmiz. Ol ol ma, «Óz kúnińdi óziń kór» dep otyrǵan saýatsyz, dármensiz, teksiz, biliksiz... solaqaı bılikten qaıyr joq. Óıtkeni jikke toptasyp, júzshil rýlastyq, sybaılas-jemdestik jáne otbasylyq-klandyq basqarýdaǵy eń bir mańyzdy faktor – el, ult, qoǵam sanasy men ómirlik tirshiligine qatysty eń utymdy ózgeristerdi engizýdiń aýadaı qajettiligin eskermeıtindigi óte aýyr qasiret ekeni anyq. Bodandyqqa qarsy bulqynys joq. Otarlyq, bodandyq halden birjola qutylý úshin Táýelsiz eldigimiz ben kemel ulttyǵymyzdyń, ata tilimizdiń qudiretin teńdesi joq dárejede aspandata bilýdiń uly maqsatynda bárimiz bir kisideı jumylyp, janqıarlyqpen kúrese bilýimiz kerek! Ókinishke qaraı osyndaı jankeshti kúreskerliktiń bolmaýy kesapatynan ózimizdiń ulttyq baılyǵymyz – ózimizge áli kúnge buıyrmaı tur. Biraq...

Alash balasy ne istemek kerek?

«Adam jer betinde baı bolý úshin emes,

baqytty bolý úshin ómir súredi».

Beıl Stendal.

Keleshegim, Alash balasy, kıeli Jerimiz bútin, qasıetti Elimiz aman, urpaqtarymyz eń baqytty ǵumyr keshsin desek...

Ómir degenimiz ólimenen únemi jarysa bilýdi ozdyrý, ıaǵnı suńǵyla qyranǵa aınala júrip, shyńnan da ári asqaq bıikterde samǵaı bilý. Eń bastysy – ul-qyzdarymyz ben nemere-shóberelerimizdi erekshe múddeli qulshynyspen qalaı bolǵan kúnde de baqytty ete bilýdiń maqsatynda biz, Alash balasy, jappaı atqa qona bilýimiz kerek. Baılyqty qoldan jasap alýǵa, ony kóbeıtýge bolady. Al urpaqtarymyzdyń baqytyna eshqandaı baılyq jetpeıdi. Búgingi jáne keleshek ul-qyzdarymyz ben nemere-shóberelerimizdiń ómirlik baıandy baqytyn aqshaǵa satyp ala almaısyń. Ony satyp alý múlde múmkin emes. Olaı bolsa, ómirlik baqytty dúnıemen ólshemeıik, aǵaıyn!

Rýhanı ıman men bilim-ilim – adam boıyndaǵy izdenimpaz tekti danalyqty, kemel kisilikti, oıshyldyqty, bekzattyqty oıatyp, qatar-qurbylarynan, zamandastarynan oqshaý oza túsýdi arttyrady. Endeshe, endigi jerde, aǵymdaǵy ýaqyttyń aǵysynda ulttyń búgingi jáne keleshek taǵdyryn jan-jaqty tereń oılasaq, rýhy asqaq ul tárbıeleı bilýde, kórkem minezdi, aqyldy da parasatty, ádepti qyz tárbıeleı bilýde búgingi qazaqtan erekshe qatań jaýapkershilikti talap etetinin aıryqsha eskere otyryp, bárimiz de janqıar dárejemen kúresýge mindettimiz. Óıtkeni búgingi qazaqtyń taǵdyry qyl ústinde turǵany ámbege aıan. Endeshe bundaı ómirlik ashshy shyndyqty esh jerimizge jasyra almaıtynymyz álimsaqtan belgili. Joıqyn aıdaharlyǵy orasan zor álemdik jahandaný men ǵalamdanýdyń obyr úrdisteri eshkimdi de aıamaıdy. Onsyz da qazirgi tańda qazaq eli ury-qarydan, sybaılas jemqor men paraqorlardan jasaqtaýdy ozdyryp otyrǵandyqtan qaıyrymy joq qatygez, qaskúnem, jabaıy, opasyz qoǵamǵa tap boldyq. Bul – fakt.

Tálim-tárbıe tamyry – salt-dástúr ekeni daýsyz. Qazaqy tárbıeniń negizgi ádet-ǵurpymyz ben dástúrimizden bastaý alady. Sol sebepten de joǵaryda atap ótken teńdesi joq bes progresıvtik baǵytyndaǵy bastamashyl da jańashyl uly ata salt-dástúrlerimizdi qaıta qalpyna keltire otyryp, onyń utqyrlyǵyn ozdyra bilý maqsatynda zaman talaptaryna saı olardy jańasha jetildirip otyrýdyń utqyr is-sharalaryn shuǵyl túrde qolǵa alýymyz aýadaı qajet. Eń basty taǵdyrsheshti strategıalyq másele – búgingi qazaq otbasynda kóregendi de tekti iri kisilikke saıatyn kemel otaǵasylyqty, kemeńger kósemdikti, dana tulǵalylyqty tezirek qalyptastyra bilýge qatysty bárimiz de bir kisideı jumylyp, janqıar dárejemen atsalysa bilýimiz asa qajet. Rýhanı jańǵyrý – tárbıeden bastaý alǵanda ǵana qoǵam ońǵa basady. Sonda ǵana órge órleý men kemeldikpen órkendeýdiń jańa tynysy jańasha ashylady. Sonda ǵana qazaq degen ulttyń uly kóshi máńgilik eldikke bastaıtyn dańǵyl da dana jolyna túsetini anyq aqıqat. Álemdik básekege qabiletti ul-qyzdarymyz ben nemere-shóberelerimiz kózdegenin jyǵady, dittegen uly murattaryna, ónegesi zor ozyq órkenıetke basqa el-jurttan buryn jetedi. Sonda ǵana táýelsiz eldigimiz ben kemeldengen ulttyǵymyzdyń tuǵyry nyqtala túsip, kók Týy máńgilikke kókte jelbireıtini daýsyz.

Moldaǵalı MATQAN

Álem halyqtary Jazýshylary Odaǵynyń múshesi,

Halyqaralyq Mustafa Kemal Atatúrik atyndaǵy Altyn medaldiń ıegeri,

qoǵam qaıratkeri, pýblısıs-jazýshy, akademık.

[1] Edil (Attıla) – Ǵundardyń kósemi,  german jáne t.b. taıpalarǵa bılik quryp, Reınnen Volgaǵa deıingi aımaqta uly túrik derjavasyn qurǵan bıleýshi.