Bul kúnderi Qostanaı oblysynyń ákimi Arhımed Bekejanuly Muhambetov Elbasynyń tarıhı jáne jaýapty tapsyrmalaryn is júzine asyryp júrgen el qalaýlylarynyń ortasynda jáne Prezıdentimizben álde neshe ret kezdesti. Al osyndaı ul tárbıelep ósirgen Bekejan Muhambetov Nursultan Ábishulyn bolashaq Elbasymyzdyń respýblıkamyzdyń Premer-mınıstiri bolyp taǵaıyndalǵan soń Aqtóbe óńirine alǵashqy sapary kezinde qarsy alǵan edi. Sonymen...

Táýelsizdik arqyly qol jetken rýhanı ıgilikterdiń biri patshalyq otarlaý saıasaty, keńestik dáýirdegi ataýlary orystanyp ketken jer-sý attarynyń qaıta oralyp, olardyń keıbireýlerine eline eńbegi sińgen qaıratkerlerdiń  esimderi berilgeni.

Mysaly, Alǵa qalasyndaǵy Stroıtelnaıa kóshesi – A.Baıtursynov, Iýjnaıa – Eset batyr, Kalının – İztaı Mámbetov, Sportıvnaıa – Jeltoqsan, Ordjenıkıdze – N.Atanıazov, Chapaev – D.Qonaev kósheleri bolyp ózgertildi. Al 2003 jyldyń 26 jeltoqsan kúngi Alǵa aýdandyq maslıhaty men ákimıatynyń №7 birlesken sheshimimen Oral kóshesi Bekejan Muhambetov atyndaǵy kóshe bolyp qaıta atalǵan.

Aýdan turǵyndary kezinde osy óńirge syıly bolǵan, aýdan ekonomıkasyn, ásirese aýylsharýashylyǵyn damytýǵa qomaqty úles qosqan Bekejan Dáýletuly Muhambetovty árqashan erekshe yqylaspen eske alady. Onyń esimi berilgen kósheni marqum Bekejannyń úlken uly, Qazaqstan Keden Komıtetiniń tóraǵasy bastyǵynyń orynbasary Merlan bastaǵan Arhımed jáne Arslan esimdi uldary únemi qamqorlyqqa alyp turady eken. Shyndyǵynda, kóshe ataýy men úı nómirlerin daıyndap ilý, tipti kóshedegi asfált joldy jóndeýden ótkizý, jasyl-jelek otyrǵyzý jumystaryna da ózderiniń qomaqty úlesterin qosýda.

- Osy kóshege Bekejan Dáýletulynyń esimin berýge ózim muryndyq bolyp, bastama kóterdim, - dep esine alady kezinde aýdandyq partıa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqarǵan Nıkolaı Afanasevıch Soldatenko, - Tipti osy usynysty qoldaǵan azamattardyń qoldary qoıylǵan qaǵazdar jınap, tıisti qujattardy toltyryp, joǵary oryndarǵa tapsyrdyq.

Onyn da óz mánisi bar edi. Osynda men aýdandyq partıa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp turǵanda, Bekejan Dáýletuly aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqardy. Ol elge óte syıly boldy.

Bekejan Dáýletuly osy aýdanda shırek ǵasyr boıy  XX-partsezd atyndaǵy kolhozda ınjener, bas ınjener bolyp jumys jasap, 1976-1983 jyldary «Qarabulaq» sovhozynda dırektor qyzmetin atqardy. Eńbegi baǵalanyp, «Halyqtar dostyǵy» ordenimen, birneshe medaldarmen marapattalǵan. Onyń kek saqtamaıtyn tik minezdiligi, ójettigi, aıtqan sózine beriktigi, jeke basy qamynan ózgeniń jaǵdaıyn joǵary qoıatyny, ár adammen ortaq til tabysatyn erekshe qasıetteri bar edi. Ol qaladan joldamamen osy qyzmetke kelgen soń, maǵan baǵasy jetpes qolǵabysyn tıgize bastady.

Aýdan basshylyǵyna ekeýimiz de qatar 1983 jyly kelgen bolatynbyz. Osylaısha biz birneshe jyl qoǵam múddesine saı qoıan-qoltyq qyzmet atqardyq. Bul jyldar Gorbachevtyń qaıta qurý kezeńiniń bastaý alǵan shaǵy bolatyn. El, partıa tarıhy qaıta qaralyp, beımálim derekterge erekshe nazar aýdarý ýaqyty, qoǵamnyń qalypty ustanymy ózgere bastaǵan osy kezeńde turǵyndardyń kúsh-jigerin bir arnaǵa baǵyttap, uıymdastyrý sharalaryn júzege asyrý onaıǵa soqqan joq. Degenmen, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵara otyryp, aýdan ekonomıkasyn damytyp, turǵyndar jaǵdaıyn jaqsartýdy biz únemi kún tártibinde ustaıtynbyz. Jumysymyz nátıjesiz bolǵan joq, Alǵa aýdany oblysta únemi aldyńǵy qatardan kórinetin.

D.A.Qonaev pen N.Á.Nazarbaev Eńbek Qyzyl Tý ordendi «Krasnyı kolos» kolhozy eginjaıynda. D.A.Qonaevtan solǵa qaraı O.A.Qozybaev – oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, onyń sol jaǵynda B.D.Muhambetov – Alǵa aýdandyq komıtetiniń tóraǵasy. D.A.Qonaevtyń oń jaǵynda Respýblıka Premer-mınıstri – N.Á.Nazarbaev, kolhoz basqarmasy P.V.Sherstúk.

- Ózińiz bilesiz, eger aýdandyq partıa komıteti saıası basqarý sharalaryn aıqyndap, búroda, plenýmdarda sheshim qabyldasa, sol sheshimdi júzege asyrý negizinen aýdandyq atqarý komıtetine júkteletin, - dep esine alady uzaq jyl aýatkom hatshysy bolyp qyzmet atqarǵan, esimi elge aıan ardager-ana Múnárıa Álipqyzy Ormanbekova. Sesıa, atqarý komıteti otyrystaryna qatysyp, talaı ret ózekti máseleler kótergen Bekejan Dáýletuly inimizdi áýelden biletinbiz. Toı-tomalaq, qonaqtarda da kezdesip qalatynbyz. Al atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan kezden bastap, biz qoıan-qoltyq jumys isteı bastadyq. Men onyń ekonomıkalyq máselelerden tolyq maǵlumaty bar ekenine kúmándanǵanym joq. Biraz jyl sharýashylyq basqardy-ǵoı. Al endi áleýmettik máselelerdi joǵary deńgeıde biletinin baıqaǵanda, tań qalǵanym ras. Oqý-aǵartý isin de jetik bildi. Al densaýlyq salasy máselelerin on saýsaǵyndaı taratqanda, oǵan osy sala qyzmetkerleri ǵana emes, men de tań qalatynmyn! Mektepti kúmis medalmen, ınstıtýtty qyzyl dıplommen bitirip, «Qarabulaq» sovhozyn mıllıoner qataryna qosý-kezdeısoq adamnyń qolynan kelmeıtin is dep oılaımyn men áli.

Men tik minezdi adammyn, ony bári biledi. Joldasym Muhan-Mádı kete rýynan. Bekejanmen birinshi ret kabınette kezdeskenimde, ol: «Al, endi siz maǵan jeńge bolasyz. Keńes jumysyn tereń bilesiz, tájirıbeńiz mol, birlesip jumys isteıik», - degeni bar. Sonda men: «Siz týma-týystyǵyńyzdy alǵa tartyp otyrsyz ba?» - dep orynsyzdaý sóılegenim áli esimde. Ol: «Aǵa-jeńgesin syılaý – ata saltymyz ǵoı» - dep, qazaq dástúrin jaqsy biletinin tanytqan-dy.

Keńes jumysynda kóp ýaqyt istep, úırengen, tájirıbe jınaǵan bilikti maman boldym. Túrli saraptama jınaımyz, baıandama jazamyz. Bekejan qazaq tiline myǵym edi. Sol jyldary baıandamany qazaqsha jasaý úrdis aldy. Men basynan: «Bekejan Dáýletuly, men anyqtamany oryssha daıyndap beremin. Jıynǵa shaqyrý, qatysýdy qamtamasyz etý – meniń moınymda. Qazaqsha shorqaqpyn. Al, baıandamany qazaqsha ózińiz jazasyz» - dep óz mindetterimniń basyn ashyp aldym. Solaı jumys atqardyq.

Ýálıhanov kóshesi, 42 úıde birge turdyq. Úsh er balasynyń bári tárbıe kórgen jandar. Balalyq shaqtary kóz aldymda ótti. Tonnyń ishki baýyndaı aralasyp kettik. Bekejan ákelik boryshyn túgel oryndady dep oılaımyn. Onyń uldary Reseıdiń joǵary oqý oryndaryn aıaqtady. Birde toıǵa birge baratyn bolyp, úsh ulyn bizdikine tastap ketken. Bizde eki qyz, bir ul, olarda – úsh ul. Toıdan kelsek, úı-ishi shashylyp jatyr. «Olarǵa shaı berdik» - dep jatyr qyzdarymyz.

Aýdandyq poshtany UOS ardageri, syıly azamat basqaratyn. Kele-kele sol mekemege V.Kovalev degen jasóspirim jumysqa ornalasty. Ony jaqsy biletinmin. Bir kúni ardager – basshy «Myna balany jumystan shyǵaramyn» - dedi. Meniń azdy-kópti bedelim bar. «Jastardy jumystan shyǵarmaý kerek, tárbıeleńiz» - dep tapsyrdym. Ol qabyl alǵan. Endi sol V.Kovalev osy kúni aýdandyq «Qazaqtelekomnyń» bastyǵy. Osy jazda maǵan ardager retinde Qazaqstannyń búkil arnasyn kórsetetin «Otaý» qondyrǵysyn qoıyp berdi. Ol kenetten maǵan: «Siz kórshi turdyńyz ǵoı. Arhımedti bilemisiz? - dep surady. Men biletinimdi aıttym. Endi biraz ýaqyt ótken soń, ol maǵan qońyraý shaldy.

- Apa, Arhımed oblys ákimi bolyp taǵaıyndaldy, ınternetten oqydym – deıdi.

Men de ile-shala Bekejannyń úıindegi kelinimiz Saltanatqa qońyraý shalyp, quttyqtap jatyrmyn.

- Múnárıa, sen birinshi quttyqtap otyrsyń, peıilińe rahmet, - dedi Saltanat.

Bekejan Dáýletuly adamgershiligi, azamattyǵy mol, esimi úlken árippen jazylýy tıis azamat edi. Osyndaı azamattar el bıligine eskiniń qulap, jańa memlekettiń irge tasyn qalaý sekildi tarıhı  kezeńde ómir súrdi.

Mine, osy  óziń shaı iship otyrǵan úlken shańyraq - alǵashqyda aýatkom tóraǵasyna, Bekejan Dáýletulyna arnap salynǵan edi. Bir kúni ol meni kabınetine shaqyryp alyp, «Múnárıa, siz kóp jyl basqarýshy qyzmette bolǵan atamsyz. Al, turǵyn úı máselesin sheshpegensiz. Páter jaldap turasyz. Onyń ózi tar. Myna maǵan salynyp jatqan turǵyn úıdi sizderge beremin. Erteń order jazdyryp alasyń» - dedi. Mine, jıyrma jyldan asty, Bekejan bólgen qutty shańyraqta ómir súrip jatyrmyz. Shyn nıetpen istelingen zat qoı. Denimiz saý, balalar men nemereler aman, kóńil-kúıimiz shat.

Adamdy tereń bilý úshin ony qaıǵyda kórý de kerek shyǵar?! Bir kúni tamaq alaıyn dep dúkenge barsam, Bekejandy kórdim, janarynda jas, óńinde qaıǵy-muń.

- Apa, - dedi ol, - aǵamyz Bekberliden aıyrylyp qaldyq. Tap qazir bizdiń úıge júrińiz!

- Áý, men ony keshe ǵana kórip edim-ǵoı, - dep jatyrmyn. Baqsaq, júregi ustap qalypty marqumnyń.

Úıge soǵyp, sómkemdi tastap, kórshi Qoshqarbaevtyń áıelin qasyma erip alyp, qaıǵyny ortaqtasýǵa Bekejannyń úıine bardyq.

Bekejan Dáýletuly 1993-1995 jyldary Qandyaǵashtan elge oralyp, «Qara Qobda» atyndaǵy kolhozdyń tóraǵasy boldy.

Bul ýaqyt tapshylyq kezeńi bolatyn. Otaǵasy Muhan-Mádı qaıtys bolǵan. Úıde ózim, mal ustaımyn. Qystyń aıaǵy, kóktemge shyǵa tis shuqyr shóp qalmady. Sonan Bekejannan mal azyǵyn suradym.

- Erten jiberemin, - dedi ol. Eki kún kúttim, shóp joq. Qaıta telefon shalyp surasam, «jiberdim» deıdi. Baıqasaq, tapshylyq kez ǵoı. Traktorshy shópti satyp jiberipti. Erteńine Bekejan Dáýletuly traktor júrgizýshiniń qasyna brıgadırin qosa jiberipti. Shóp birinshi shabylǵan, kókpeńbek. Qaıran azamat, sol shóptiń aqysyn da alǵan joq. «Múnárıa, osyndaı kók shópti qaıdan aldyń?» - dep barlyq kórshilerim suraıdy. Azamatqa kir kelmesin dep, shynymdy aıtpadym, - deıdi Múnárıa apamyz.

- Bekejan Dáýletuly basshylyq jasaǵan kezde Alǵa aýdanynyń aldyńǵy qatarda bolǵanynyń dáleli – Keńes kezindegi respýblıka basshylary aýdanǵa jyl saıyn derlik at basyn tireıtin edi, - deıdi qazirgi Qaraqudyqtaǵy «Sadık» sharýa qojalyǵynyń basshysy Vıktor Dmıtrıevıch Karaýlov.

Sol kezderi respýblıka basshylary Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev pen Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev jáne oblys basshylary V.A.Lıvensov pen O.Á.Qozybaev bastaǵan delegasıa 1984 jyly «Krasnyı kolos» kolhoz eginjaıyna kelgende túsirilgen sýretti maǵan kezinde marqum Toqmyrza Kúnbaev aǵamyz berip edi.

- Myna Orazaly Ábishulynyń sol jaǵynda turǵan Alǵa aýatkomynyń tóraǵasy Bekejan Muhambetov qoı, - dedi ony aıtpaı tanyǵan zamandasy Vıktor Karaýlov, osy sýretti alǵash kórgende.

Osy tarıhı sýrette artqy qatardaǵy soldan sanaǵanda úshinshi bolyp turǵan bas agronom Vıktor Dmıtrıevıch Karaýlov ózin birden tanyp, jastyq shaǵyn eske ala otyryp, júrek tolǵanysymen kezdesý syryn aıtyp berdi:

- Jańylyspasam, bul 1984 jyldyń tamyz aıynyń orta sheni. Asa joǵary mártebeli qonaqtar bizdiń eginjaıǵa Qobda aýdany Álıa Moldaǵulova atyndaǵy arnaýly sharýashylyǵynan qaıtyp kele jatyp soqqan bolý kerek. Sýrette Dımash Ahmetuly, Nursultan Ábishuly jáne aq kepkadaǵy bizge syrtymen turǵan Vasılıı Andreevıch Lıvensov, oń jaqtan shette turǵan kózildirikti kolhoz basqarmasy P.V.Sherstúkpen áńgimelesip tur.

Bizdiń «Krasnyı kolos» kolhozy ozat sharýashylyq bolatyn, 18-20 myń gektar kólemindeı jerge egin egetinbiz. 60-70 kombaınymyz bar. Oıly-qyrly egis alqabyna olardy birinen keıin birin jibergende – shabýylǵa shyqqan tankterge uqsaıtyn.

Dımash Ahmetuly bizdiń kolhozǵa birneshe ret keldi, al Keńes úkimetindegi eń jas Premer-mınıstri Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tuńǵysh kelýi. Bul basshylar qandaı da bolsyn máselelerdi el paıdasyna sheship beretin.

Kelesi 1985 jyly P.V.Sherstúk dúnıeden ozyp, ornyna kolhozǵa basqarma bolyp men saılandym.

Birde bizge D.A.Qonaevtyń ornyna Ortalyq Kometettiń birinshi hatshysy bolyp saılanǵan G.V.Kolbın keldi. Bul joly kútpegen oqıǵalarǵa tap boldyq. Ol ózin tanymasyn dep «ÝAZ» avtokóligimen qasymyzdan óte shyqqan edi. Al onyń qasyna erýshileri artynan keledi eken. Bizder kóshtiń ortasyna baǵyt alsaq, ótip ketken G.V.Kolbın shaqyryp aldy. Bizder oǵan burynǵy ádetimizshe muńymyzdy shaǵa bastadyq.

- Menen qandaı sheshilmegen suraǵyńyz bar? – dep suraǵanda, kolhozda 30-dan astam eńbek ozattary avtokólik satyp alý kezeginde turǵan, keıbireýleri ondaǵan jyl osy tizimde turǵanyn másele etip kóterdim.

- Bárimiz avtokólikterge ıe bolý úshin aıanbaı eńbek etýimiz kerek – dep eki ushty jaýap berdi ol. Endi ekinshi suraǵymda kún sýytyp kele jatqanyn, al jaǵatyn kómir joq ekenin alǵa tarttym.

- Bárimiz kómirdi der kezinde satyp alýymyz úshin aıanbaı eńbek etýimiz kerek, - dedi ol qaıtadan. Sóıtip eshbir máseleni sheshpeı, qonaqtar qalaı kelse, solaı ketip qaldy. Al meniń esimde qalǵan osy áńgime G.V.Kolbınniń ýaqytsha adam bolǵanyn kórsetip turǵandaı.

Al, Bekejan Dáýletulymen biz qurdas bolatynbyz. Ol aǵa maman, sharýashylyq basshysy, aýatkom tóraǵasy bolyp turǵanda da dostyq qatynasta boldyq. Ol ómirge óz kózqarasy bar, tik minezdi adam edi. Keıbireýge bul unaǵan da joq. Únemi estigenderin qoıyn kitapshasyna jazyp alatyn ádeti bar edi. Ómiriniń sońǵy jyldary Qandyaǵashtan elge qaıtyp kelip, Ilıch atyndaǵy kolhozda basqarma bolǵanda da, óziniń sharýa qojalyǵyn ashqanda da qatynasyp turdyq. Ol árkez maǵan soǵyp turatyn.

Sýrette: artqy qatardaǵy oń jaqtan shette turǵan aýdandyq qaýipsizdik komıteti bóliminiń bastyǵy Nazyr Valıuly Valıev búgingi tańda 88 jasta, podpolkovnık sheninde demalysqa shyqqan, Qarabutaqtyń tatary, ómirin osy qyzmetke arnaǵan. «Andropovtyq» dep atalatyn «KGB-50», «KGB-60» eki tós belgileriniń ıegeri.

- Maǵan sol joly Nursultan Ábishulynyń qaýipsizdigin baqylaý tapsyrylǵan edi, - dep, «qupıasyn» ashty aqsaqal.

Nazyrdyń qasyndaǵy sýretke jartylaı túsken avtobaza dırektory Vasılıı Pavlovıch Dolbná. Ol ómirden ozǵan.              

Alǵadaǵy Bekejan Muhambetov atyndaǵy kóshe, onyń zamandastary osyndaı syr saqtaýda.

Balnıaz Ajnıazov

Qazaqstan jýrnalıser Odaǵynyń múshesi