Osydan bes alty jyl buryn Qazaqstan İshki jıyntyq ónimniń kólemi boıynsha álemde 42 orynǵa shyqqan. Sol tusta bizdiń elimizdiń basshylyǵy álemde otyz ekonomıkalyq qýatty elder arasyna kirmek strategıalyq maqsat qoıǵan. Biraq 2015-2016 jyldary bizdiń memleket úshin ekonomıkalyq sátsizdikter bastaldy. Qazaqstan İshki jıyntyq ónimniń kólemi boıynsha álemdegi 42 orynnan 58 orynǵa ushyp ketti. Sebebi bizdiń damý qarqynymyz tómendedi: 2014 jyly tamasha deńgeıge jetkenbiz -4.2%, 2015jyly -1%, 2016 jyly -1%, bolypty. [https://seosait.com/gdp-kazaxstana-2015-2016-2017/] Saǵyntaev 2016 jylǵy 9 qyrkúıekten bastap Premer mınıstr bolyp keledi. Kerisinshe, Saǵyntaev antıdaǵdarys menedjeri retinde shaqyrylǵan. 2017 jyly Qazaqstan 4% (bul ıdealdy mejelik kórsetkish, álemdik orta damý qarqyn 3.8%), al 2018 jyl 4.2% bolyp bastalyp (alty aı), 2018 jyldyń sońǵy eki –úsh aıynda 3.8%-ke deıin qarqyn báseńdedi. Bizdiń oıymyzsha, báseńdeýdiń sebebi bank júıesindegi daǵdarys sebepker boldy. Qazaqstannyń eki banki múlde otyryp qaldy, Reseı bankileri AQSH sanksıalarynan qatty soqqy aldy. Keıbir mamandardyń aıtýynsha, Reseı bankteriniń jaǵdaıy jaqsy. (AQSH sanksıasy Reseıdiń enshiles bankterdiń jumysyna áser etpeýde). [https://kapital.kz/finance/71407/sberbank-kazahstana-oproverg-sluhi-v-socialnyh-setyah.htm]. Olardyń Qazaqstandaǵy jaǵdaıy «óte jaqsy» kórinedi. Baspasózdegi taratyp júrgen derekterde: Reseı bankileriniń enshiles bankteri bir jyldyń ishinde (Sberbank, Álfa-bank, VTB Kazahstan ı Hoým Kredıt Bank) nesıe kólemin 43 paıyzǵa eseledi, al úlesti 38 paıyzǵa kóterdi. Qazaqstannyń bank sektory bolsa, nesıe kólemin 13,5 %-ǵa, úles kólemin17 %-ǵa ǵana joǵarylatty, deıdi olardyń aqparaty.[ https://tengrinews.kz/money/rossiyskie-banki-v-kazahstane-rastut-byistree-ryinka-242508/] Ekonomıs Magbat Spanovtyń aıtýynsha: Reseıdiń bankteri otandyq bankilerden áldeqaıda senimdi. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, el ishinde jaǵymsyz sıtýasıa qalyptasqan. Uzaq jyldar boıy bank naryǵyna básekelestik qajet dep oıladyq. Al qazir bank sektorynyń 70%-y bir adamnyń qolynda. Shynaıy básekelestik týraly áńgime qozǵaýdyń da reti joq.[https://365info.kz/2018/03/doverie-naseleniya-k-kazahstanskim-bankam-padaet-spanov/] Ekonomıs Magbat Spanovtyń Reseı bankilerin maqtaýyna qosyla almaımyn, AQSH bankilerine sanksıalyq qysym aı saıyn kúsheıip keledi. Sondyqtan saıasattanýshy retinde men olarǵa kepildik bere almaımyn. Meniń oıymsha, Qazaqstanǵa AQSH bankterin kirgizýge ýaqyt keldi. Bul jaǵdaı bizdiń fınanstyq sektordyń tıanaqtylyǵyn kúsheıtedi. Al ázirshe eki bank qazaqstandyq qurdymǵa ketti, al Sesnabank Ulttyq banktik kómegimen aman qaldy. Oqıyq: «Sesnabank» Ulttyq bankiden aqsha aldy [«Sesnabank» podtverdıl polýchenıe zaıma ot Nasbanka/Sentábr 06, 2018 https://rus.azattyq.org/a/29474705.html]Fz5sylf. Ulttyq bank «Sesnabankke» 407 mln dollar qarjyny qaryzǵa berdi. Ulttyq bank munysyn jasyrmady. 6 qyrkúıek kúni Sesnabank aqshanyń úshten eki bóligin qaıtaryp úlgergendikterin, al qalǵanyn tez arada qaıtaratyndyqtaryn málimdedi. [https: //informburo.kz/ novosti/dzhaksybekov-izbran-predsedatelem-soveta-direktorov-ao-korporaciya-cesna.html]. Uzyn qulaqqa qulaq túrsek, Jaqsybekovtiń Prezıdent ákimshiligi qyzmetinen bosaýy osy jaǵdaılarǵa janama qatysy bolýy múmkin.
Sonymen bizde bolǵan jeńil-jelpi, jaǵdaıy múshkil bankter taýqymetteri Qazaqstannnyń İJÓ ósý qarqynyn tejedi. Meniń kelte pikirim: Reseı bankilerinen baq taıǵan tusta óz bankterimizdiń esepke alyp otyryp, AQSH, Ulybrıtanıa, Almanıa bankterin elimizge kirgizip, qarjylyq júıeni durystaýǵa bolatyn ba edi deımin.
2017 jylǵy jáne 2018 jylǵy İJÓ táýir ósýi negizinen ákimshilik mobılızasıalyq resýrstardyń pozıtıvtik áseri bar, biraq bul tek qysqa merzimdik resýrs. Negizinen qurylys sektorynyń ósýiniń nátıjesi. Nurekeń aıtqan qor bırjasy kerek. Ol áli jospardaǵy dúnıe. Qor bırjasyna batystyq quqyqtyq saıası júıe kerek. Prezıdent Aǵylshyn quqyǵyna qor qazaqtyń bırjasy baǵynady dep otyr. Bizdiń saıası elıtany psıhologıalyq tejeýish mehanızmderi, bizdiń orysshyl saıası basshylyq bul baǵytqa barýǵa jibermeı keledi. Nurekeń de oılanýda. Sondyqtan avtorıtarlyq saıası quqyqtyq modernızasıa kún tártibinde tur. Bul qadamǵa Prezıdent bara alady ma? Nazarbaevtyń batyl reforma jasaý tájirıbesi bar: 1990-shy jyldary Nurekeń radıkaldy naryqtyq reformaǵa baryp, bastapqy qıynshylytarǵa tózip, Qazaqstannyń İJÓ eselep ósirdi, al reforma jasamaǵan Kárımovtyń Ózbekstany jartylaı sosıalısik jupyny júıede qaldy. Bes mıllıon ózbek Reseıde, 800 myń bizde jalshylyqta júr. Men kóripkel emespin, ınsaıderlik aqparat mende joq, sondyqtan ... kesip aıtý kúpirlik bolar edi.
Sonymen, Úkimettegi daǵdarys tarqatyldy ma? Daǵdarysqa kim nemese ne kináli? Kim kináli degen saýalǵa áıteýir Saǵyntaev kináli emes dep jaýap berýge ábden bolatyn sıaqty. Túpkilikti aqıqatty Alla biler!
Ázimbaı Ǵalı
