Jazýshy Jádı Shákenulynyń «Qaraly kósh» atty kitaby shyǵypty dep estigende, kitapty Túrkıaǵa aparǵan edik.

Arada birneshe jyl ótkende «Qazaq-Túrik Bilim jáne Zertteý qaýymdastyǵy» atty úkimettik emes uıym quryp, sol uıymnyń atynan Qazaq tilinde shyqqan kitaptardy túrik tiline aýdarý jobasyn júzege asyrýdy qolǵa aldyq.

Aldymenen qaısy kitapty aýdarsaq degen sóz boldy. Ár kim ár túrli oı-pkirin ortaǵa salyp bir pikirge kele almadyq. Basqarýshy toptyń múshelerimen jalǵasty aqyldasaıyq destik. Sóıtip júrgen kúnderdiń birinde bul kózqarasymyz týraly dastarqan ústinde anama da aıttym. Anam ótken ǵasyrdaǵy qazaq kóshiniń kýágerleriniń biri. Qazir 85 jasta. Ol maǵan: «Balam, biz qanshama jyl kóptegen qıyndyqtardy bastan ótkerdik. Qazirgi tańda Túrkıadamyz, qudaıǵa shúkir senderdi ıaǵnı balalarymyzdy týǵan jerden, otanymyzdan uzaq jerde bolsa da eshnárseden qoryqpaı ósirdik. Osy kúnge jetý úshin úlkenderimizdiń kóbi kúresip júrip o dúnıelik bolyp ketti. Al sol kisilirdiń ishinde aty umytylmaıtyn bir adam bar. Ol Elisqan batyr. Elisqan batyr qıyn qystaý kezde, týǵan jeri, halqy, dini úshin óz janyn pıda etken jan. Bizdiń osy jerge aman-esen jetýimiz úshin jol boıy kórgen kóptegen qıyndyqtarǵa qaramastan alǵa qoıǵan maqsatyna jetý úshin óz jolynan taıynbaı qazaq kóshiniń kóshbasshysy bolǵan. Ol kisiniń ómirbaıany týraly bir kitap shyǵypty dep estidim. Eger sol kitapty túrik tiline aýdaratyn bolsańdar, halyq úshin úlken qyzmet jasaǵan bolasyńdar. Osy kitapty  túrik tiline aýdarsańdar osy jerdegi adamdar bizdiń qandaı halyq ekenimizdi biletin bolady, ári sender de ata-babalarymyzdyń aldyndaǵy bir paryzdaryńdy oryndaıtyn bolasyńdar» degen edi.

Anamnyń sózi maǵan oı saldy. Ol kisiniń bar shyn nıetimen, kózine jas ala otyryp aıtqan sózi meni de tolqytty.

Bul kisiniń sózin basqarýshy toptaǵylarǵa aıtqanymda barlyǵy da qoldady. Sonymen aýdarylatyn alǵashqy kitaptyń «Qaraly kósh» kitaby bolatyny jóninde bir aýyzdan sheshim qabyldaǵan edik. Sóıtip endigi jerde aýdarmashy izdedik. Qazaqstannan kelip Túrkıada bilip alyp, qyzmet atqaryp júrgen aýdarmashy Nurgúl Berikbolova qaryndasymyzdy taýyp, osy kitapty aýdaryp berýin ótindik. Bastabynda júreksinse de, Nurgúl kitapty sátti aýdaryp shyqty.

Kitaptyń jaryq kórýine Ibrahım Mutly, Iaqup Jan, Qyzyrbek Haıratýllah, İsmaıyl Shyńǵys syndy azamattar aqyl, kómegin aıamady. Stambýldaǵy Kalender baspasynyń redaktory tarıhshy, jazýshy Muharrem Ushan myrza redaksıasyn qarap, 2016 jyldyń sońynda baspadan shyǵardy.

Túrkıadaǵy qazaqtardyń kósh tarıhy týraly, ondaǵy el bastaǵan Elisqan týraly jazylǵan osy kitaptyń túrikshe aýdarylǵany úshin biz erekshe qýanyshtymyz ári maqtan tutamyz.

Kitap basylyp shyqannan keıin Túrkıa Respýblıkasynyń Prezıdenti Rejet Taııp Erdoǵanmen Ystambulda bolyp ótken Jastar Festıvalinde kezdestik. Tarapymyzdan ashylǵan stendterdi aralaǵan kezde oǵan osy kitapty syıǵa tartý ettik. Qazaqtardy jáne olardyń tarıhyn biletindikten mindetti túrde oqımyn dep aıtqan edi. Osydan keıin taǵy bir qýantarlyq jaǵdaı boldy. Prezıdenttiń tapsyrmasymen bolsa kerek, Mádenıet mınstrliginiń qadaǵalaýymen «Qaraly kósh» kitabynyń túrikshe nusqasyn Túrkıadaǵa Úkimetke qarasty barlyq kitaphanalar arnaıy satyp alǵan eken.

«Qaraly kósh» kitabynyń Túrik elinde jaryq kórýi úlken ańys qozǵady. Kitap avtory Jádı Shákenuly myrzany Stambýl qalasyna shaqyryp, atalǵan kitap haqynda konferensıalar ótti. Býrsa qalasynda ótken memlekettik kitap jármenkesine qoıylǵan kitabynyń oqyrmandaryna da jolǵasyp, túrik oqyrmandaryna qoltańbalar berdi.

Sóıtip,  Elisqan batyr haqyndaǵy «Qaraly kósh» kitaby búkil túrik jurtyna tarady. Qazaqtyń qaısar uly haqynda, onyń erlik izderi jóninde túrik týysqandar ǵana emes Túrkıadaǵy ózge ult ókilderi de bildi. Túrkıa, Eýropadaǵy qazaq jastarynyń bári de osy kitap arqyly ózderiniń ótkenin bildi, ata-babalarymyzdyń qandy tarıhyn oqydy.

2017 jyly Qazaqstannyń bas qalasy Astanada ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıyna bizdiń Úkimettik emes uıymymyz da shaqyryldy. Biz quryltaıda Túrkıadaǵy qazaqtardyń atynan asa qadirli Elbasyna bir syılyq aparýdy uıǵardyq. Beretin syılyǵymyz bizge qatysty, ıaǵnyı Túrkıa qazaqtaryna tike qatysty bir nárse bolýy kerek edi. Sóıtip Túrkıdaǵy eń tanymal sandyq jasaıtyn aǵash sheberimen kelistik. Qazaqtyń ulttyq oıýlarymen bezendirilgen sandyq jasatyp, ishine Elisqan baytr haqyndaǵy «Qaraly kósh kitaby men qazaqtar týraly jarıalanǵan basqa kitaptardy da saldyq. Saýǵa salynǵan sandyqty Stambýldan ushaqpen arnaıy Astanaǵa jetkizip, qazaq prezıdentiniń qolyna tapsyrmaqshy boldyq. Sonymen Quryltaıǵa delagat retinde qatysyp, Jádı Shákenulynyń «Qaraly kósh» kitaby men Halıfa Altaıdyń kitaptary syndy tól tarıhymyzǵa qatysyt kitaptar salynǵan «altyn sandyqty» Elbasymyz Nursultan Ábishulyna tartý etý úshin tıisti adamdarǵa tapsyrdyq.

Osylaısha biz tarıhymyzdy umytpaı, ata-babalarymyzdyń basynan ótkenderdi barshaǵa túsindirýge tyrysyp baǵýdamyz.

Qazirgi tańda dúnıe júziniń túkpir-túkpirine tarydaı shashylǵan qazaqtardyń basynan kóptegen qıynshylyqtar ótken. Elisqan syndy batyrlarymyz ózin oılamaı, óziniń otbasy, bala-shaǵasyn oılamaı tek qana halqyn oılady. Biz onyń rýhyn máńgilik maqtanysh sezinemiz. Shyn máninde anamnyń maǵan aıtqan Elisqan batyr jaıyndaǵy kitapty túrikshe shyǵar degeni, sol kisi kózimen kóre qalǵan myńdaǵan shahıtterdiń amanaty edi. Biz amanatty oryndaǵanymyz úshin qýanamyz. Búginderi Túrkıada bilim alyp jatqan ózge ult ókilderi de «Qaraly kósh» kitabymen tanysyp, qazaqtyń qas batyry Elisqan haqynda bildi. Ári osy kitap jóninde ýnıversıtet stýdentteri desartasıalyq eńbekter qorǵaýda. Stambýl ýnıversıtetinde tarıh mamandyǵy boıynsha bilim alyp jatqan stýdentterge atalǵan oqý ornynyń ustazdary «Qaraly kóshti» oqyp shyǵýlary týraly arnaıy tapsyrma berip, olardyń barlyǵy da kitapty oqyp shyqqan eken. Qazaqtardy túrik ultynyń bir bólegi dep biletin olar Elisqan batyrdy óz batyrlary retinde qabyldady.

Qudaıǵa shúkir, qazir táýelsiz elimiz bar. Bizdiń tilegimiz – elimizdiń táýelsizdiginiń baıandy bolýy. Osy Táýelsizdikti, osy táýelsiz Otanynyń qushaǵynda ótip jatqan bizdiń batyrlarymyz haqyndaǵy is-sharalarymyzdy kórip, ata-babalarymyz jatqan jerlerinde bir aýnap túsken shyǵar... Jatqan jerleri jánnat bolǵaı!

Shaban Serkan Dınchtúrk,

Qazaq-Túrik bilim jáne zertteý qaýymdastyǵynyń tóraǵasy