Aqshoqyda Qunanbaı qorymy bar. Shildeniń shilińgir ystyǵynda Abaıdyń denesin jetkize almaı qalǵan jer – osy. Túrkistandaǵy Qoja-Ahmet Iassaýıge barý úshin Sháýildirdegi Arystan babqa soǵatyny sekildi, Abaıǵa barmaı jatyp aldymen Qunanbaıdyń basyna quran oqý kerek deıdi jergilikti halyq. Arystanbab Iassaýıdiń ustazy bolsa, Qunanbaı – Abaıdyń ákesi. Tek sonan soń baryp Abaı men Shákárimge at basyn bursa bolady. Abaı aýdanynan shyqqan ne, Óskemennen kele jatqan jolaýshyǵa Abaıdyń qystaýy jol ústinde. Sondyqtan kelýshiler birinshi aqynnyń qystaýyna bas suǵady. Tipti Qunanbaı qorymynyń bar ekenin bilmeıtinder de kóp. Abaı úıindegi ekskýrsovod apaılar jol siltep jibermese. Qorymda Qunanbaı, ókil balasy Yzǵutty men týǵan uly Ysqaq, Abaıdyń uldary Ábdirahman men Maǵaýıa, Ábishtiń áıeli Maǵrıpa jatyr. Ábish qaıtqanda atasy osy kelinine joqtaý shyǵaryp bergeni bar. Kelesi esiginen kirseńiz, Abaıdyń óleńderin tuńǵysh bastyrýshy Ysqaqtyń uly Kákitaı jatyr. Bul eki úlken zırattan shyǵyp, esigin bekitip ońǵa qaraı shyǵyńyz. Abaıdyń urpaqtary Maǵaýıanyń balasy Jaǵypardyń zıratyn kóresiz. Qasynda Muhtar Áýezovtiń ekinshi áıeli bolǵan, jazýshy uzyn shashyn órip, taratýdy jaqsy kórgen Kámıla bar. Olardyń bir shetinde aqyn urpaqtarynyń ishinde soǵysta joǵarǵy shenmen oralǵan Maǵaýıanyń nemeresi Ishaǵy Jaǵyparqyzyna oryn buıyrypty. Kóziniń tirisinde «Atamura» korporasıasyn basqaryp turǵan Muhtar Qul-Muhammedtiń qaýlysymen sińlisi Ǵazel ekeýi ómirboıy arnaıy shákirtaqy alyp turǵan. Ishaǵy apaı 2014 jyly 92 jasqa kelip dúnıeden ótken. Negizi Abaıdyń urpaqtary uzaq jasaıtynyn baıqadyq. Onshaqtysy soǵysqa attanyp, Ishaǵy apaıdan basqasy qaıtyp oralmaǵan. Bul kisi jıyrma jasynda maıdanǵa suranyp, avıasıa tehnıgi bolyp jumys istegen. Ómir boıy Qazaqfılmde istegen Ǵazel Jaǵyparqyzy osy úsh kisiniń sol jaǵyna jaıǵasqan. Ataqty «Qyz Jibek» fılminde «Jibek bolýǵa laıyq qyz osy» dep Merýert Ótekeshovany taýyp bergen de Ǵazel apaı edi. Marqumdarǵa quran baǵyshtap máshınemizge qaraı jyljydyq. Abaı men Dildániń úılengen jeri de osy mańda eken. Tipti qystaýlarynyń orny bar kórinedi. Onda tuńǵyshtary Aqylbaı dúnıege kelgen. Sheteldiń mýzeıine ne tarıhı ornynan bara qalsańyz «aqyn jolaýshylap kele jatyp myna jerde at sýytqan» dep te belgi qoıyp, ony áspettep aıtyp otyrady. Al bizdiń uly aqynnyń qystaýy baryn jergilikti jýrnalıserden estigenimiz bolmasa, eskertkish turmaq, bir belgisin baıqaı almadyq. Shalǵaı aýyldyń aty belden keletin bıiktiktegi shyntaq pen saýsaqtyń arasyndaı ǵana aǵashqa jazylady. «Aqshoqy» degen jazý da dál sondaı. Kósheniń boıynda eleýsiz ǵana tur. Jolbasshylarymyz bolmasa biz de tappas edik.

«…Kóp jasamaı, kók orǵan, jarasy aýyr jas ólim»

Qunanbaı qorymynan solǵa burylyp, 15 shaqyrym júrseńiz, qazaq tarıhyndaǵy qos ǵashyqtyń biri Eńlik – Kebektiń eskertkish-mazaryna kezigesiz. Bul 1785 jyly bolǵan qaıǵyly oqıǵa edi. Kebek tobyqty rýynan bolsa, Eńlik – naımannyń qyzy. Týyla sala atastyrylǵan ataly batany buzyp, eki jas bir-birin unatyp, elderiniń kelisim bermesin bilip jartasqa qashyp ketedi. Bul ýaqyt tobyqty men naıman arasynyń ýshyǵyp, bitpeıtin daýdan daýǵa jalǵasqan zaman edi. Ekeýin taýyp alǵan atqaminerler aqsaqaldardyń sheshimimen álgi Aqshoqydan 15 shaqyrym jerge deıin at quıryǵyna baılap óltiredi. Ol sheshim eki jaqtyń jerinde emes, Shetki Aqshoqy dep atalatyn ýaq jeriniń tóbesinde shyǵarylǵan eken. Jip úzilgen tusqa eki jasty jerlepti. Bul jerge deıin ekeýi de endigi ólim qushyp qoıǵan edi. Abaı Shákárimge «Eńlik-Kebek» poemasyn jazdyrady. Onda Eńliktiń óler aldynda úsh ótinishi aıtylyp, aqsaqaldar oǵan ruqsat beredi. Birinshisi Kebegimen aryzdasý bolsa, ekinshisi – ekeýin birge qoıý.Sońǵysy ekeýinen týǵan balany Keńgirbaı bıge tapsyrý edi. Alǵashqy eki tilegin oryndaǵan jurt úshinshisin tipti umytyp ta ketedi. Sábı aıdalada shyryldaǵan kúıi shetinep ketkenge uqsaıdy. Dostar, bul poemany mekteptegi ádebıet oqýlyǵynan oqyp alsańdar bolady. Sondaı-aq qazaqtyń eń birinshi teatrdaǵy qoıylymy da «Eńlik – Kebekten» bastalǵanyn biletin bolarsyńdar. Spektákldi Muhtar Áýezov 1917 jyly Abaıdyń ekinshi áıeli Áıgerimniń otaýynda toıǵa kelgen qaýymnyń nazaryna usynady. Ortaǵa sandyq qoıyp ózi sýfler, ózi rejıser, ózi dramatýrg bolady. Sýfler dep róldegiler sózin umytyp qalǵanda tek soǵan estiletindeı etip sybyrlap otyratyn adamdy aıtady. Ol zamanda áıel adamdar jurttyń aldyna shyqpaıtyn. Sol sebepti barlyq róldi jigitter oınap shyǵady. Ǵashyqtardy ózderi oılap taýyp alǵan zań úshin ǵana, eki jaqtyń jalǵan namysyna bola azapty ólimge qıyp, qurbandyqqa shalǵan jalǵyz biz emes ekenin umytpańdar, balalar. Urpaǵy babasyna nalyǵan aýyr oqıǵalar ár eldiń de tarıhynda bar.

Shyńǵystyń baýyrynda

Abaıdyń jerine kúnde kelip jatqan joqpyz. Kún batqansha tarıhı jerlerdiń aıaǵymyz jetkenine deıin kórip shyǵýǵa keliskenbiz. Kelesi baǵytymyz – Muhtar Áýezovtiń aýyly Bórili. Áýezovtiń mýzeı-úıine barmaqpyz. Belgili abaıtanýshy, shejireshi qart Beken Isabaevtyń balasy, murajaı jetekshisi Shahjan Isabaevtyń áńgimesin tańdamaqpyz. Bórili aınalasy on úıge de jetpeıtin alaqandaı ǵana aýyl eken. Shahjan aǵa á degennen Semeıden Áýezov mýzeıine deıingi jol ústinde turǵan tarıhı jerlerdi tizip berdi. Shyǵysta Jıdeıbaıdy «Aqyndar Mekkesi» dep ataıdy eken. Semeıden shyǵaberistegi jerdi Abaı zamanynda Shaǵyl deıtin. Qymyzdyń uıasy bolǵan jer. Qalaǵa alty shaqyrym. Ata-babalarymyz ádeıi qalaǵa jaqyn jerden bıe baılap, Semeıge baryp satqan. Odan beri qaraı Semeıden 24 shaqyrymda ornalasqan Baltaoraq degen jer bar. Ol kezinde ýaq elinen shyqqan Muratbaı esimdi baıdyń egindi jeri bolypty. Abaıdyń shákirti Kókpaıdyń Qaljan esimdi aqyn qyzy bolǵan. Abaı erkeletip Qalysh dep atap ótken. Qaljan apa Muratbaıdyń nemeresine uzatylǵan. Qyzyn bergende Kókpaı qudalaryna: «Qyzym aqyn bolsa da, senderdiń aýyldaryńda kelin. Aıtysqa, oıyn-jyrǵa shyǵarmaı, tyıyńdar», – dep ótinish aıtqan eken. Ýaqyt óte kele Qarakesekten aqyn kelipti. Qyzy osy aýylǵa turmysqa shyqqan eken. Bul elge quda. «Osy aýylǵa Kókpaıdyń aqyn qyzy shyqty dep estip edim. Shaqyrsańdarshy, qudashamen aıtysa otyraıyq», – deıdi. Barsa úıden atasy shyǵyp, Kókpaıǵa sert bergenin, kelinin jibere almaıtynyn aıtyp qaıtaryp jiberedi. Keshqurym kelinin jeńgeleri aqyryn ǵana úıinen shyǵaryp jibergen kórinedi. Aqyn jatqan úı aldyna túsip jatsa, jıren saqaldy, elýge kelgen egde kisi qolyna dombyrasyn ustap, attyń ústinde otyr eken. Qalysh apa ishinen «úlken kisi eken, ádepti aqyn bolar» dep oılaıdy. Bul oıdy aqyn shal alystan-aq oqyp qoısa kerek, dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip:

«Men ózim shal bolsam da, qatqan shalmyn,

Óleńniń dám-tuzyn tatqan shalmyn.

Kelinjan-aý, kózińdi nege saldyń?

Sendeı qaryndastyń qasyna jatqan shalmyn», – deıdi. Qaljan apa bolsa «oıbaı-aý, myna kisi ádepsiz aqyn eken» dep ashýlanady da, dombyrasyn qolǵa alady:

«Men ózim aýylyma kúnde-kúnde kele berdim, kele berdim,

Aq tanaǵa minip alyp jele berdim, jele berdim.

Kele jatsam aldymda qý bas jatyr,

Qatqan shaldyń qý basy dep tebe berdim, tebe berdim», – degen eken. Qazir Qaljan Kókpaıqyzynyń qabiri sonda jatyr.

Biz barǵan Abaıdyń mýzeı-úıin 95 jyldyǵynda M.Áýezov jóndetken eken. Ol ýaqytqa deıin úıdiń jaǵdaıy ne bolǵanyn jazdyq. Abaıdyń atyn óshirý úshin Keńes ókimeti qabirin qazyp, súıegin ońtústikke jibermekshi bolǵan eken. Abaıdyń urpaqtary, aýyl aqsaqaldary kóterilip aman qalǵan. Al 1940 jyly aqynnyń basyna Muhtar Áýezov kóktas qoıǵan. Ol qazir Abaı men Shákárimniń qabirine kirgen jerde buryshta tur. Baltaoraqtan beri Kúshikbaı bulaǵy bar. Kúshikbaı batyr sol jerde 21 jasynda qaza tapqan eken. Karta boıynsha Kishi Arqalyq dep atalady. Tobyqty rýy Qunanbaı kezinde jylqymyzdy batysta Balqashtan, shyǵysta Ertisten sýaramyz degen eken. Ertis degendi ýaq eli estip qoıyp marqany soıyp, quıryǵymen bulaqtardy tyǵyndap tastapty. Tobyqtynyń jylqyshylary eline qaıtyp, «oıbaı, baıeke bul jerdiń sýy aram bolyp, jylqylar qyrylyp jatyr» dep shýlaıdy. Sodan tobyqty jylqylaryn keri qaıtyryp alady da, ýaqtar Kúshikbaı asýyn saqtap qalady. Qazaqtyń osy rýshyldyǵy men bir-birinen jer men sýdy qyzǵanatyn eskiligi qalyp bara jatqany qýantady. Odan beri biz turǵan jerden on bes shaqyrymda Úshtóbe kórinedi. Shákárim atamyzdyń ákesi Qudaıberdiniń qystaýy bolǵan jer bul. Úshtóbede 1886 jyly mızam, ıaǵnı tamyz aıynda Qunanbaı myrza dúnıeden ótken. Beri qaraı biraz júrsek, Bórili mańyna jetemiz. Munda birneshe Qaraǵan bar. Basqaraǵan, aıaqqaraǵan, búırekqaraǵan, bestamaq, aqtamaq dep bólinedi. Aıaqqaraǵan – bul jerden soltústikke qaraı bir jarym shaqyrym, Muhtar Áýezovtiń kindik qany tamǵan jer. Áýezovtiń «Kókserek» romanyn oqydyq, osy attas fılmin kórip, Qurmashty aıap júregimiz aýyrdy. Qaıta fılmde Qurmash jaralansa da aman qalady. Kitapta ǵoı tiri qalmaıtyny. Bórili ataýynan-aq qasqyr toly aımaq ekenin bilýge bolady. Mundaı aýyldan shyqqan jazýshynyń da bóri jaıynda jazbaýy múmkin emesteı.

Abaı bılikke qalaı kelgen?

Biz kelgen jaq – Abaıdyń aýyly Qasqabulaq. Qasqabulaq beske bólinedi. Aýyl otyrǵan jer Shákárim bulaǵy, ári qaraı úsh shaqyrym Abaı týǵan Qasqabulaq, Tákejan bulaǵy, tómen qaraı 700 metrde inileri Ysqaq Qasqabulaǵy bar. Kúnbatysqa qaraı sońǵysy Sholpan Qasqabulaǵy. Sholpan – ánet rýynan shyqqan jas qyz, sheshek aýrýynan qaıtys bolǵan. «Abaı jolynda» jigitektiń barymtashysy Bazaraly Tákejannyń 500 jylqysyn aıdap ketetini osy Sholpan bulaǵynda bolǵan oqıǵa. Bári kúnge qasqaıyp qarap turǵandyqtan Qasqabulaq atalyp ketken. Bulaqtardan jıyrma shaqyrym, uzyndyǵy 30-40 shaqyrym bolatyn jer Eraly áýlıe jazyǵy dep atalady. Eraly batyr, bı babamyz Keńgirbaıdyń uly. Minezi qatty adam bolǵan. Keńgirbaı ózinen keıin bılikke adam qaldyrmaqshy bolǵanda bári óz balalaryńdy nege qoımaısyń desedi. «Óz balalarymnyń qandaı ekenin kórmeı turmyn ba?» dep bılikke eki úmitkerdi usynady. Biri – Óskenbaı, ekinshisi – Boranbaı bı. Ekeýin el aralatyp jiberedi. Boranbaı toı toılatyp kelse, Óskenbaı is tyndyryp júripti. Keńgirbaıdy bári Bı ata dep ataǵan eken. «Bı ata, Shyńǵysty aldyq, naımannan, bataıdan bosattyq. Endi myna Baýyrdy ýaqtardan qashan bosatamyz? Baýyr da bizdiń jer ǵoı», – deıdi. Sharýaǵa ıkemdiligin seze qoıǵan Keńgirbaı jıyn shaqyryp, bılikti Óskenbaıǵa bergen eken. Odan bılik Qunanbaıǵa tıip, ákeniń isin Abaı jalǵaıdy. Negizi jazyq Kókjaılaq dep atalady. «Abaı joly» romanynda da Kókjaılaq jeri atalatyn. Biraq ol qambardyń Kókjaılaǵy bolsa, bul tobyqtynyń Kókjaılaǵy eken. Odan Eńlik – Kebek jerlengen jer, ary qaraı Shańtımes tóbesi tur. Onda Taımaq kóli bar. Taımaq ataqty Mamaı batyrdyń nemeresiniń qurmetine qoıylǵan eken. Kelesisi – Aqshoqy. Abaı atamyzdyń Dildá apamyzǵa arnap salǵan qystaýy sonda. Qunanbaı Abaıdy, Tákejandy, Ysqaqty bir kúnde úılendirip, bir jerden jeke qonys bergen. Sonda Tákejan: «Ákemiz ádil emes. Biz ne qumadan týdyq pa? Búkil urpaqtar Shyńǵystyń shoıynynda otyr», – dep Qunanbaıdyń báıbishesi Kúńkeniń aýylyna baryp, qora turǵyza bastaıdy. Báıbishe ashýlanyp otaǵasyna habarshy jiberedi. Qunanbaı Tákejanǵa qaıtsyn degen buıryǵyn joldaǵanda: «Ákeme sálem aıtyp bar. Men bul jerden qozǵalmaımyn. Erteń el basy buzylyp ketedi. Biz de Shyńǵystan jer alýymyz kerek», – dep jaýap beredi. Onysy durys eken degen Qunanbaı Kúńkege Jıdebaıdyń janynan qystaý salyp beredi. Abaı men Ysqaq ákemizge qarsy kelmeımiz dep Aqshoqyda qystaý salǵan. Mine osy jerge deıingi tus Shyńǵystyń baýyry dep atalady. Abaı eli Semeıden myń metr joǵaryda tur. Ysqaqtyń áıeli Mánike óte adýyndy kisi bolypty. «Eńkeısek Ertisimiz, shalqaısaq Shyńǵysymyz» degende osyny meńzegen eken.

Áýezovtiń naǵyz mýzeıin Almatydan kóresiz

Bórilidegi Muhtar Áýezovtiń murajaı-úıi 1990 jyly ashylǵan. Shyńǵys jerimen tanysyp bolǵan soń úıdegi úlken bólme Áýez atanyń bólmesine óttik. Osy jerde Muhtar Omarhanuly tizerlep otyryp atasynan hat tanyǵan. Bólmede Abaıdyń hatshysy Múrseıittiń dápterleri tur. Abaıdyń aýyzsha aıtqan óleńderin kóshirip otyrǵan. Odan úsh dápter saqtalǵan. Eki dápteri Almatydaǵy Ádebıet ınstıtýty qorynda bolsa, bireýi Abaı murajaı-qorynda saqtaýly. Qabyrǵadan mynaý eńseli úıdiń alǵash salynǵandaǵy beınesin kórdik. Kádimgi saman qora. Ony alǵash Abaı saldyrypty. Áıgerimge arnap salǵan qystaýy eken. Osynda turyp jatqanynda Muhtardyń atasy Áýez qonaqqa keledi. Qunanbaıdyń tórtinshi áıeli Nurǵanymnyń inisi ǵoı. Abaıǵa: «Jıenjan, qalaǵa jaqyn jerde turyp, balalarymdy orys mádenıetimen tanystyrǵym keledi. Kózin ashsam ba deımin», – deıdi. Áýez arab, parsy, shaǵataı tilin bilgen adam. Á degennen osy qystaýyn bosatyp berip, ózi Araltóbe degen jerden qystaý salady. Muhtar Áýezov Bórilide sońǵy ret 1943 jyly bolǵan eken.

Muhtarǵa kóp kómegi tıip, áke-sheshesi qaıtys bolyp, ózi oqýǵa ketkende osy úıge qarap qalǵan bir adam – Razaq. Qolda bar maldy puldap Muhtarǵa jiberip otyrǵan da osy kisi. Samarqannyń balasy. Ákesi qaıtys bolyp, Omarhanuly dep jazylǵan. Qýdalaýdy kórgen. Qazir súıegi Qaraǵandyda jatyr. Abaı men Muhtardyń arasynda toǵyz jup qyz alyp, qyz berisken. Bul úıde Nurjamal Omarhan, Ǵalıa Qasymbek, qaryndasy Rýhıa bári birge turǵan. Kimniń qaıda turǵanyn M.Áýezov Qaıym Muhamethanǵa kórsetip ketken eken. Jazýshynyń aıýy boıynsha úı qaıta salynyp shyqqan. Muhtardyń mýzeıi ózi qoldanǵan zattardan góri, fotosýretterge toly eken. Bul úıge jazýshy turǵan úıdiń qandaı bolǵanyn kórý úshin mindetti túrde soǵý kerek. Al naǵyz mýzeıin Almatydaǵy M.Tólebaev kóshesindegi memorıaldy mýzeıinen kórýge bolady kórýge bolady.

Tańsholpan TÓLEGEN