Shyǵys Qazaqstan degende oıymyzǵa Abaı, Shákárim, Áýezov keledi. Shyǵysqa barsańyz, endigári sizdi basqa jerdiń sulýlyǵy tańǵaldyrmaıtynyna bás tigemin. Bir jylda jeti kontınentti kórýge bolatyn mekenge bes kúnge saıahattadyq. Tabıǵatta demalyp qana qoımaı, tarıhı-mádenı málimetke baıyp qaıttyq. Óskemenge qonǵan soń alasa úılerdi jaǵalaı otyryp qonaqúıge jettik. Jýrnalıserge arnalǵan baspasóz týryn Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń İshki saıasat bólimi uıymdastyrǵan. Alǵashqy eki kúnde Sibe kólderi men Zaısandy araladyq. Al úshinshi kúnniń maqsaty – Semeıge baryp Abaı aýdanyn kórý, Shákárimniń 160 jyldyq toıyna qatysý.
«Abaı jolyn» segizinshi synypta oqyp, uly aqyn qaıtqanda entigimdi basa almaı jylaǵanym esimde. Odan beri qansha jyl ótse de Jıdebaıdaǵy Abaı turǵan úıge barar jolda ishteı tolqydym. Qazaqtyń bas aqynynyń saýsaǵy tıgen zattardy ustap, úıin kórmekpin. Qunanbaı qorymyna baryp, Abaıdyń urpaǵy jerlengen zırattyń basynda quran oqylmaq. Eńlik pen Kebekti súırep óltirgen jolmen júrýge týra kelmek. Abaıdy álemge tanytqan qazir jeti-segiz ǵana oty bar Bórili aýylyna baryp, Muhtar Áýezov turǵan úıge de soǵamyz.
Abaı bul úıde ómiriniń sońǵy on bir jylyn ótkizipti. Toǵjanmen de, Áıgerimmen de emes, inisi Ospan qaıtqanda ámeńgerlikpen alǵan Erkejanmen turypty. Aqyn kóziniń tirisinde 1885 jyly orys dostary arqyly Qunanbaı áýletiniń, óz áýletiniń alpystan astam tutynǵan zatyn Semeıdegi ólketaný murajaıyna ótkizgen eken. Keıingi urpaqqa jetý sebebi osy. Shúkir dedik. Áıtpese, týǵan ul-qyzy tiri bola tura sóreleri bos aqyn- jazýshynyń murajaıy qanshama?! Jıdebaıdy Abaıdyń ákesi Qunanbaı 1840 jyldan bastap ıelengen. Qartaıyp, Aqshoqyǵa kóshkende qarashańyraqty uldarynyń ishindegi seri, balýan, sharýa men malǵa eptisi Ospanǵa qaldyrady. Ospan Abaıdyń erekshe jaqsy kórgen inisi edi. Aqyndy mal-jaımen qamtamasyz etip otyrǵan da osy inisi. Úsh áıel alsa da urpaqsyz erterek ómirden ótip ketedi. Artynda qalǵan úsh áıelin úsh aǵasyna ámeńgerlikpen qosady. Abaı Ospannyń báıbishesi Erkejandy alady. Abaı Qunanbaıuly 1895 jyldyń kóktemi shyǵarda bilekti otyz jigitti jaýyp, óz jobasymen osy úıdi salǵyzǵan. Úsh bólmesi tastan qalanyp, qalǵan bólmeleri saman kirpishten kóterilipti. Abaıdyń arǵy atalary Syrdyń boıynda qonys tepken. Keńgirbaı babasy óte qasıetti adam bolypty. Aýrý-syrqaýdan aıyǵa almaı júrgen adamdar biz turǵan jerden 7-8 shaqyrymdaǵy Keńgirbaı bıdiń basyna túneıdi eken. Tobyqtylardy Shyǵysqa, Jıdebaıǵa bastap kelgen de osy kisi edi. Abaıdyń shyqqan tegin aıtqan ekenbiz, Shákárimmen týystyǵyn da ajyratyp alaıyq. Mektep kezinde eki tulǵanyń týystyq qatynasyn sol kúıi túsinbeı ketip edim. Aqynnyń arǵy tegi Oljaı batyrdan bastalady. Oljaıdan Aıdos, Qaıdos, Jandos esimdi úsh urpaq taraıdy. Jandostan Keńgirbaı týady. Al Aıdostan Yrǵyzbaı, odan Óskenbaı týǵan. Óskenbaıdyń uly Qunanbaı. Onyń Kúnke, Uljan, Aıǵyz, Nurǵanym esimdi tórt áıeli bolǵan. Kúnkeden Qudaıberdi, odan Shákárim týǵan. Al Uljan Abaıdy dúnıege ákeledi. Sonda qazaqtyń bas aqyny Abaı men qazaqtyń oıshyly, ǵalym Shákárim Qudaıberdiuly bir-birine nemere baýyr bolyp tur. Qudaıberdi erterek 37 jasynda qaıtyp, Shákárimdi Abaı tárbıelep ósirgen. Shákárim atamyzdy halyq jaýy dep 1931 jyly atyp, súıegin qudyqqa tastaıdy. Sóıtip aqtalǵansha otyz jyl súıegi qudyqtyń túbinde jatypty. Ózinen týǵan tórt ul da halyq jaýy dep, Ǵapyr túrmede jatyp qaıtys bolady. Zıaty shekaradan Qytaıǵa ótip ketken soń bir jyldan keıin ustalyp, atý jazasyna kesiledi. Qabyshy elge jetpeı, ashtyqtan qaıtady. Tek Ahaty ǵana Shákárimuly dep emes, atasy Qudaıberdiniń atyna jazylyp ketkeni úshin aman qalypty. 1961 jyly ákesiniń aty aqtalǵannan keıin qudyqtan súıegin alyp, óz qolymen osyndaǵy Abaı atamyzdyń janyna arýlap jerlegen.
Abaıdyń «Segiz aıaq» óleńinde «atadan altaý, anadan tórteý, jalǵyzdyq kórer jerim joq» degenin bilemiz. Atadan altaýy Qunanbaıdan týǵan alty ul Qudaıberdi, Táńirberdi, Smaǵul, Abaı, Ysqaq, Ospan bolsa, anadan tórteý dep anasy Uljannan týǵan baýyrlaryn aıtady. Halıolla esimdi baýyry erterek qaıtys bolyp ketedi. Aqynnyń báıbishesi Dildádan alty bala, Áıgerimnen tórt balasy bar. Alty uldan on toǵyz nemere, on úsh shóbere súıgen. Qazir kózi tiri tórtinshi, besinshi urpaqtary Aıdar, Aıdos pen Danıar ǵana. Olar Almatyda turady. Shejire qazir osy urpaqtarymen toqtap tur.
Abaıdyń úıin túıeqora da qylǵan
Úı segiz bólmeden turady. Alǵashqy kirgen bólmemiz – qonaq bólmesi. Abaı munda syrmaqtyń ústine quraq kórpe tósetip, kelgen kisimen áńgime-dúken qurǵan. Úıdi salǵan soń qaladan arnaıy pesh soǵatyn sheberlerdi aldyrtyp, ár bólmege kontramarka peshin salǵyzypty. Abaı atamyz bos ýaqytynda toǵyzqumalaq pen doıby oınaǵandy jaqsy kórgen. Biz kórgen ústel ústindegi doıby tastary qoıdyń topaıshyq degen súıeginen jasalǵan eken. Bylǵary dorbaǵa toǵyzqumalaqtyń tastaryn salyp júripti. Báıbishesi Dildá Araltóbede, ekinshi áıeli Áıgerim qazir Qunanbaı qorymy turǵan Aqshoqyda turǵan. Eki áıeli Araltóbede birge jerlenipti. Al Erkejan Abaıdyń zıratynyń janynda jatyr.
Ekskýrsovod apaı bizdi taǵy da qonaq bólmege apardy. Bunysy aldyńǵysynan úlken eken. Tostaǵandary kádimgi tostaǵannan úlkenirek bolǵandyqtan sharaaıaq dep atalǵan. Ojaýǵa kúmis tizilip japystyrylǵan. Ol zamanda qyzdyń saýsaǵynda kúmis bolmasa, as adal dep eseptelmepti. Buryshqa ár tasy kúmisten jasalynǵan er-toqymdy aqyn Áıgerimge qosylǵanda syıǵa tartypty. Abaıdyń 51 jáne 58 jasyndaǵy eki sýreti saqtalǵan. Túpnusqalary osy mýzeı-úıde saqtaýly tur. Birinshisi 1896 jyly eki áıelinen týǵan tuńǵyshtary Aqylbaı men Turaǵulmen túsken fotosy. Al ekinshisin 1903 jyly osy Jıdebaıda otbasymen túsken. Áıeli Erkejan, Aqylbaıdan týǵan nemeresi Áýbákir, onyń áıeli Kamalıa, Turaǵul men Maǵaýıa tur. Balalary bolmaǵandyqtan Pakızat pen Áýbákirdi Ospan men Erkejan baýyryna basqan. Abaı atamyz qaıtys bolǵanda qarashańyraq Áýbákirge qalady. Baı urpaqtarynyń kózin qurtyp, jer aýdaratyn zaman týǵanda Abaı atamyzdyń úıin Keńes ókimeti jan-jaǵynan esik shyǵaryp birde dúken, birde kitaphana, tipti malqora da etken eken. Tóbesi bıik bolǵandyqtan úı túıeqora bolǵan kezdi de bastan ótkizipti. 1970 jyly aqynnyń týǵanyna 125 jyl tolǵanyna oraı Abaı atamyzdyń syzǵanyn esh ózgertpeı, úsh bólmesin tastan qalap, terezesin qaıta qalpyna keltirgen. Oǵan deıin kishkentaı ǵana eki bólmesine osynda turǵan bar zatyn jınap, saqtaı turǵan. Shákárimniń uly Ahat aqsaqal qalpyna keltirý jumystaryna qatysypty.
Abaı atamyzdyń protez tisi de saqtalypty
Ortańǵy bólmege óttik. Oń jaqta Áıgerim anamyzdyń jasaýymen kelgen aǵash pen súıekten jasalǵan kebeje tur. Betindegi oıýy jylqynyń juqa jaq súıeginen oıylypty. Basqa maldyń súıegi oıýlaýǵa kelmeıdi eken. Qarap tursaq tósektiń bas-aıaǵy birdeı. Onyń eki paıdasy bar. Kóshi-qonda túıege arta salýǵa jeńil ári bas-aıaǵy birdeı deńgeıde kóterilip turýy qanaınalymǵa jaqsy. Qazirgi medısınada ekinshi nusqa dáleldendi. Qazaq ony erteden bilgen. Janyndaǵy jez tostaǵanǵa Abaı atamyzdy qyrqynan shyqqansha shomyldyrypty. Ary qaraı jumys bólmesine ótken biz Abaı qaraǵan sharaınadan qarap kórdik. Qyzyl pulyshty dıvanyn qolymyzdyń ushymen bolsyn sıpap kórgimiz kelgeni de jasyryn emes. Osy ústeldi kóterip ornyna qoıǵan jumysshylar qandaı baqytty dep oıladyq. Abaı atamyz Semeıge barǵanda Ánýar Moldabaevtyń úıine túsedi eken. Jumys ústeli men oryndyǵy Moldabaevtyń úıinde saqtalypty. Batyryp jazǵan sıasaýyty men qalamy, qabyrǵada oqtyn-oqtyn kóz qıyǵyn salyp otyratyn qabyrǵa saǵaty ilýli tur. Al óte jaryq janǵan otyzdyq maıshamdy sol zamandaǵy qoly jetken adam ǵana jaǵypty. Dildá anamyzdyń jasaýymen kelgen tósekti osynda qoıypty. Betindegi tastarynan-aq álgi kórgen jatyn tósekten qymbat ekeni kórinip tur. Iá, Qazybek bıdiń urpaǵy, Alshynbaı bıdiń nemeresiniń tósegi altyn-kúmispen aptalmasa, qaı qyzdyń jasaýy olaı órnektelmek?! Alaıda alasapyran ýaqytta betindegi kúmis pen altyn tastary urlanyp ketipti. Kúmistelgen salaqulash beldiginen-aq aqynnyń asa iri bolǵanyn baıqaýǵa bolady. Kelesi bólmesinde de qonaq qabyldapty. Úshinshi áıeli Erkejannyń bólmesine óttik. Sol jaqtaǵy qundyz bórik pen kóılek Aqylbaıdan týǵan nemeresi Pakızattiki. Marjan monshaq, syrǵa, kımeshekke taqqan jaǵaóńir syndy asyl buıymdar úsh áıeliniń birine tıesili. Jaryq joq zamanda adamdardyń kıimdi qalaı útiktegenin bilesizder me? Kirshombal arqyly. Jýan domalaq aǵashqa kıimdi orap, tómen qaraı tartsa aǵash qyzyp, kıimniń qyrtys-yrtysy jazylady. Sandyqtyń aıaǵy dym tartpas úshin ol kezde sandyqaıaq qoıatyn. Erkejannyń tóseginiń artynda jasaýymen kelgen tuskıiz tur. Ár jerine tumar ilinipti. Búginde tumardy moıynǵa taqsa, ol zamanda kilemge iletin bolǵan. Kúmis qalta saǵatyn janynan tastamaǵan Abaı atamyzdyń protez tisi de bolypty.
«Bir qap baýyrsaq eki-aq kúnge jetetin»
Et saqtaǵan toshala nemese shoshala dep atalatyn bólmesi jerden birneshe metr tómen ornalasqan. Soıylǵan maldy iletin tórt taǵandy aǵashty adalbaqan dep ataǵan. Keletin qonaq kóp bolǵandyqtan jumasyna tórt-bes qara mal asylady eken. Shoshalanyń tek shańyraǵyn ózgertken. Abaıdyń kezinde qajet ýaqytynda jaýyp, kerek emes kezinde ashyp qoıatyn kıiz úıdiń shańyraǵy turǵan eken. Qazir ony áınekpen almastyrypty. Munda qara qazan, jez ojaý, quman, kúbi, keli-kelsaptary, ıtaıaq, sharýashylyqqa paıdalanǵan qolshalǵysy, shıti men bytyra myltyqtary, qasqyr qaqpany men qolshoqpary tur. Qabyrǵadan Abaı atamyzǵa qyzmet etken úsh kisiniń sýretin kórdik. Olar: erli-zaıypty Qatpa men Maqyp Qoramjanovtar jáne Muhtar Básheev. 1971 jyly osy murajaı salynǵanda Maqyp apanyń kómegimen qaı jerde qandaı zattyń turǵanyn bilip, bárin Abaıdyń kezindeı jasap qoıǵan. Abaı atamyzǵa bes jyl qyzmet etip, sháıin quıyp bergen osy Maqyp apa. Esteliginde bylaı degen eken:
«Abaıdyń omyraý tusynda kúmis saǵaty júretin. Otyrǵanda kóılegin kıip otyrady. Tysqa shyqqanda kostúmderin kıedi. Sary tony boldy. Sony ıyǵyna jabamyz. Aıaǵyna másili galosh kıedi. Basyna dóńgelek bórik kıedi. Qysta saptama etik kıetin. Asty asúıde ishetin de, qonaq kelgende qonaq bólmege ótetin. Sıyrdyń sútin pisirip, máshınege tartqyzyp sony ishedi. Birer staqan ǵana sháı ishedi. Etten eki-úsh japyraq qana jeıdi. Artynan hahrim deıtin aırandy qosyp azdap sorpa ishetin. Bastaryna bir-bir jastyq beremiz, soǵan qısaıatyn. Erkejannyń kıimi kóp edi. Biraq úıde qarapaıym kıinetin. Oqalaǵan kamzoly sandyqta jatatyn.
Úıdiń asty-ústi sary taqtaı bolatyn. Shoshalaǵa qamyr ıleımiz, bir pisirgende bir qap baýyrsaq pisiretinbiz. Kisi kóp. Ne kerek, pisirgenimiz bir-eki-aq kúnge jetetin».
Mýzeı salynyp bitken soń bir jyldan keıin qaıtys bolǵan eken. As bólmesinde bala-shaǵasymen qalǵanda tamaqty osynda ishken. Ústelde turǵan qymyztegenesi men ojaýy arqardyń múıizinen jasalǵan. Abaı atamyz tamaq pisiretin peshti de arnaıy sheberlerdi shaqyrtyp jasatqan. Doǵalanǵan pesh dep atalady. Iisti beri shyǵarmaǵan. Keletin qonaq kóp bolǵandyqtan qos qazannyń bir jaǵynda et asylyp, ekinshisine qýyrdaq qýyrylǵan. Kese salynatyn asadal bıik eken. Sóıtsek asadaldyń birinshi tartpasynda tátti turady eken. Balalardyń qoly jetpeý úshin bıik etip jasapty. Esik aldynda kelgen adam atyn baılaıtyn bastyrma salynǵan. Qazir onda Semeımen eki ortaǵa júrgen óte jaıly kúımesi, sharýashylyqqa paıdalanǵan atarbasy men jer jyrtqan soqasy tur. Al mýzeıdiń syrtynda dúnıejúzi ǵalymdary spýtnıkpen zerttep Eýrazıanyń kindigi dep ataǵan kindiktas tur. Jerorta kindigi sol jer.
Abaı Dildádan týǵan Ábdirahmandy erekshe jaqsy kórip, Ábish dep ketken. Almatyda áskerı qyzmette júrgeninde 27 jasynda týberkýlezge shaldyǵyp, qaıtys bolady. Qys mezgili bolǵandyqtan sonda jerlep, basyna «Amanat» dep jazyp ketedi. Kún jylynyp, qar erigen soń úsh atty jegip sonaý Almatyǵa baryp balasynyń súıegin alyp qaıtady. Qazir Ábdirahman Aqshoqydaǵy Qunanbaı qorymynda jatyr. Arada jeti jyl ótip, Maǵaýıa qaıtys bolǵan. Maǵaýıanyń qyrqyn bergende Abaıdyń ózi dúnıeden ótedi. Al Abaı atamyzdyń qyrqynda tuńǵysh balasy Aqylbaı ómirden ótipti. Biz turǵan Jıdebaı – aqynnyń qystaýy. Jaılaýy Shyńǵystaýda Balashaqpaq degen jerde eken. Bul jerden alpys shaqyrym. Qunanbaı qorymy ary qaraı alpys shaqyrym. Balashaqpaqta shilińgir shildede qaıtys bolǵan iri deneli aqyndy 120 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Aqshoqyǵa, Qunanbaı qorymyna jetkize almapty. Jıdebaıdyń ózine úsh kún júrip jetkizip, osynda jerlegen. Aqsaqaldar aqyldasyp, «máıitti ary qaraı qınamaıyq» dep Ospannyń janyna jerleý sebebi sol. Áıtpese ákesiniń janyna jerlemek nıet bolyp, biraq jetkize almaǵan. Alǵashqy qabiri saman kirpishten turǵyzylypty. 1940 jyly Muhtar Áýezov aqynnyń basyna kóktas qoıǵyzǵan. 1961 jyly zırat jańartylyp eski zıratty buzyp, eskertkish ornatqan. Aqynnyń 150 jyldyǵyna 1995 jyly qazirgi zırat keń saharadaǵy qos jelkendi keme sekildi salynypty. Ekinshi úlken zıratta Shákárim uly Ahatpen birge jerlengen. Abaı aqynnyń qasynda Ospan jatyr. Oǵan jaqyn jerde Erkejan jerlengen.
Tańsholpan TÓLEGEN
