Allanyń qalaýymen tabıǵat ana kesip, piship tulǵalaǵan talant keıde ıesin ózi izdep tabady. Taıf Táýkeıulynyń teatrdaǵy óneri az-kem ashylsa da, qalam jaǵyndaǵy qyry keıinnen ashylǵan syńaıly.
2011 jyldyń qysynda Astana irgesindegi Qoıandy aýylyndaǵy úıime aýyldas azamat Asqat Káýkerulynyń bastaýymen Taıf Táýkeıuly aǵamyz bas suǵyp edi. Tanystyq tamyrlastyǵy óner men ádebıetti jaǵalaı kelip, meniń kitap bólmemdegi kóp kitaptarǵa jalǵasty. Shólirkep júrgen aǵamyz menen joǵyn tapty ma, ózime de, kitabyma da jıi qolqa salatyn boldy.
Bilgen tarıhymdy aıtamyn. Estigen, kórgen, túıgendi aqtaryp, arǵy-bergi betti biraz tóńkerip tastaımyz. Sol kóp áńgimesiniń arasynda Tákeń óziniń talaı óner adamdarymen, qaıratkerlerlermen dámdes-tuzdas bolǵanyn da tilge tık etedi. Tipti D.Qonaev haqynda da estelikter aıtty. Men ol kisige:
«– Taıf aǵa, Siz arǵy qazaq pen bergi qazaq arasyndaǵy biraz tarıhty biledi ekensiz. Eki elge de qanyqsyz. Ózińiz jumys atqarǵan Baıan-Ólgeı teatry jaıly da az bilmeısiz. Osynyń bárin nege qaǵazǵa túsirmeısiz», -dedim.
Jetpistiń jelkesindegi qartym naraý ǵana:
«– Onyń bárin jazyp otyrarǵa shart-jaǵdaı da joq. Kóz de baıaǵydaı kórmeıdi»,- dep jaltarmaq boldy.
Men dereý qaırap:
«–Kórgen-bilgenińizdi jaza berseńiz, birinshiden, ózińizge ermek, ekinshiden, mıyńyz kóp jumys jasasa, dene-qýatyńyz da qartaımaıdy. Úshinshiden, kúnine bir paraqtan bolsa da jaza berseńiz, tamshydan quralǵan teńizdeı kóp dúnıe jazyp alasyz. Sosyn tasqa basylǵan dúnıe óshpeıdi. Zeınetaqyńyzdy tólep bolsa da kitap etip shyǵaryp alsańyz, urpaqqa, keleshekke ólmes eńbek bolady», - dedim. Qart ılikti. «Kóreıin» dep ketti.
Kelesi de balasha jelpinip jetti.
«– Birdeme jazaıyn dep edim, birinen soń biri eske qaıdaǵy-jaıdaǵy túsip, jazatyn nárse tipten kóp eken. Bireýin qaǵazǵa túsirip kórip em ájeptáýir birdeme shyqty», -deıdi.
Negizi óner adamy maqtan súıgish keledi. «O, bárekeldi, jaraısyz!» dep odan ary jelpindirdim.
Ol kisi maǵan kelgen saıyn jazǵan dúnıesinen «málimet» berip, «aqysyna» tegin oqıtyn kitaptar alyp turatyn boldy.
Áne-mine degenshe arada alty jyl zymyrap óte shyqty.
Osy jazda (2018 jyly) Mońǵolıanyń Baıan-Ólgeıine týysshylaı baryp, qydyryp kelgen Taıf aǵam qyrkúıektiń sońyna qaraı Qoıandyǵa jete bere maǵan telefon shaldy.
«– Súıinshińdi daıyndaı ber, saǵan baramyn», -dedi.
Keldi. Qolynda «Mońǵolıa qazaqtarynyń teatr tarlandary» atty qomaqty kitap. Baqandaı 284 bet. Avtory: Taıf Táýkeıuly.
«–Sen salǵan jolmen jınaǵan dúnıem kitap bolyp shyqty. Talǵat Ánýarbek degen inim kóbin kompúterge terip, kóp kómektesti. Ana Samat degen azamatty bilesiń be, baıqus, ol da kóp kómektesti. İnim Sultan Táýkeıuly rettep, baspadan shyǵýyna qolǵabys jasady. Qýanyshym da shek joq. Alla sátin salyp, bıyl bir jemisti eńbek etken jylym boldy».
Aǵamyz asa kóńildilik tanytyp, osylaısha máz. Qoltańbamen kitabyn syılady.
Tákeńniń qaıta qalam ustaýyna sebepker bolsam da dál mynadaı qomaqty eńbek jasalady degen oı meniń de basyma kelmepti. Qatty razy boldym. Qartymdy maqtap, taǵy da qanattandyrdym: «jalǵasyn jaza berińiz» dedim.
Endi sol «Mońǵolıa qazaqtarynyń teatr tarlandary» kitabyna úńilip otyrmyn.
Búgingi kúnderi shetelde 5 mılıon qazaq bar. Baıaǵyda sondaı edi, áli solaı. Bizge kelgeni sol syrttaǵy qazaqtyń ósimi ǵana. Otanyna oralǵan qazaqtar bir mıllıon bolsa, olar da bala-shaǵa, úrim-butaǵymen búginderi eki mılıondy qurap otyr.
Sol shettegi qazaqtyń ádebıetinde, mádenıetinde, ónerinde, taǵy basqa qundylyqtaryn da zertteýge turalyq dúnıeler az emes. Ony qaǵazǵa túsirip, ult qazanyna quıýdyń ózi úlken eńbek.
Mine, osy bir bostyqty toltyrý maqsatyndaǵy jasalǵan qadamdardyń biri – Taıf Táýkeıulynyń atalǵan eńbegi bolǵan eken. Asyryp aıtqanda Mońǵolıa qazaqtary týraly anyqtamalyq ensıklopedıanyń bir taraýy. Jáne de Tákeńnen basqalardyń jazýǵa dármeni kele bermeıtin tarıhı sıpatty dúnıe.
Kitap bes bólimnen turady eken. Birinshi bólim – «teatrdyń irgetasyn qalasqan «Altyn dáýir» alyptary». Onda – Aqtan Babıuly bastaǵan teatr qaıratkerleri sóz bolady. Ekinshi bólim – «teatrdyń tarıhyn jazysqan tarlandar». Munda da óner qaıratkerlerinen – Qıbash, Qaıynjamal, Qusaıyn, Tóleýhan, Dúısenbi, Qalıdolda, Mońǵolhan, Qabykeı, Qadý, Ahmetbek, Músaıyp syndy Mońǵolıa qazaqtarynyń mádenıeti men ónerine eńbek sińirgen qaıratkerler tilge tıek etilgen. Úshinshi bólim – «dramanyń alǵashqy ardagerleri» atalady. Munda da ónerdegi on jeti adam haqynda syr, estelikterimen bólisedi. «Sahnanyń saqa qaıratkerleri» atalǵan tórtinshi bólimde de aty aıtyp turǵandaı on alty qaıratkerge toqtalady. Besinshi bólim «ónerdiń beımálim syrlary» dep atalady da, onda teatr sahnasyndaǵy san túrli qıyndyqtar men qyzyq-shyjyqtar haqynda aıaldaıdy.
Tarıh – qaǵazǵa túsken ótkenniń izi desek, Taıf Táýkeıuylynyń bul kitaby da ózinen keıingi býyn men jastar úshin tarıhtan taǵylymdy syr qozǵaıtyn baǵaly eńbek. Ásirese, shet jurtta júrgen qandastardyń ónerin ata jurtqa bir jetkizse, ekinshiden osy salany zertteımin deýshiler úshin de tamasha oqýlyq bolǵan.
Atajurtqa oralǵan qandastar arasynan shyqqan zıaly qaýym ókilderine kóz jibergende Mońǵolıadan oralǵan aǵa-baýyrlar men ápeke-qaryndastardyń da Otanyna berip jatqany óte kóp. Ónerdiń qyry men syryn tanytýǵa qalam tartqan bul eńbek te sondaı aǵysqa qosylǵan káýsar bulaqtyń biri.
Seksenge bettegen qalam ıesiniń muqalmas qajyry aldaǵy kúnder de mol eńbekter kúttiredi. Keýdesi altyn sandyq ár bir aǵalar ózinde bar dúnıesin osylaısha ala qaǵazdyń betine órnektep ketse, onda bizden eshteńe óshpeıdi, eshkim ólmeıdi. «Jaqsynyń aty qalady, ǵalymnyń haty qalady» deıtin halyqtyń nar tulǵaly qarttary aman bolsyn. Aǵalardyń altyn qalamy aq qaǵazǵa jorǵalaı berse, onyń ryzdyǵyn halqy, urpaǵy kóredi.
Tuıaǵy ketilmegen, tuǵyry qulamaǵan tarlan bozdar áli de bolsa, topty dodaǵa eleńdeı qaraıdy. Qarymy jetse, qara jerdiń apshysyn taǵy bir qýyrarma edim dep jer tarpı kisineıdi.
Shappaı báıge alatyn tulparlar tuqymy eshqashan jadaýlyǵyn bildirmese kerek. Taıf Táýkeıuly syndy tarlanbozǵa da jurty súıine qaraıdy, qalamynan qarymjy kútedi.
Alla jar bolsyn, Sizge!
Jádı Shákenuly
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń,
Eýrazıa jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Halyqaralyq Shyńǵysqan akademıasynyń akademıgi.
