Qazaqstandaǵy sońǵy málimetterge sáıkes, demografıalyq ahýal jaqsaryp keledi. Ol úshin elimizde barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr. Jórgekpul, kóp balaly otbasylarǵa járdemaqy mólsheri ósip keledi. Qazaqstandaǵy ortasha jalaqy mólsheri de jylda ósip jatyr. Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartyp, otbasy qundylyqtaryn nasıhattaı otyryp, kóshi-qon saıasatyn utymdy júrgizip eldegi demografıalyq máseleni sheshýge ár kez bir taban bolsa da jaqyndap keledi.
Eger tarıhı keıbir derekter bolmaǵanda Qazaqstan halqynyń sany 18 mıllıonnan da kóp bolýshy edi. Onyń ishinde asharshylyq, soǵys. Osyndaı tarıhı aýyr jaǵdaılarda qazaqtar ashtyqtan kóz jumdy. Soǵys kezinde de kóptegen jas jigitter qyrshynnan qıyldy. Demograftardyń málimetine sáıkes, ashtyq kezinde qazaq halqynyń jartysyna jýyǵy kóz jumdy. Al ekinshi dúnıejúzilik soǵysta 2 mıllıonnan astam qazaqtyń 350 myńy surapyl soǵysta kóz jumdy. Mamandardyń málimetine sáıkes, eger joǵaryda aıtyp ótken asharshylyq, ekinshi dúnıejúzilik soǵys bolmaǵanda qazaqtyń sany 32-35 mıllıonǵa jetýshi edi.
Qazirgi Qazaqstandaǵy týý kórsetkishi jaqsy. 1991 jyly Qazaqstan táýelsizdik alyp, Keńes Odaǵy qulap, elde ekonomıkalyq daǵdarys bolǵanda da qazaqtardyń týý kórsetkishi 17-den taıqymaǵan edi.
Qazaq halqynyń ólim kórsetkishiniń deńgeıi tómen. Sarapshylardyń aıtýynsha, oǵan qazaqtardyń jas halyq bolýy sebep. Qazaqstandaǵy demografıalyq jaǵdaıdyń kórsetkishi retinde Qazaqstanda turatyn turǵyndardyń ortasha jasy óte mańyzdy. Qazaqstandaǵy halyqtyń ortasha jasy – 27-niń aınalasynda. Al Eýropadaǵy demografıalyq ahýal men ondaǵy ortasha jas kórsetkishine keletin bolsaq, Eýropada týý kórsetkishi tómen de, ólim kórsetkishi joǵary bolyp tur. Sondyqtan Eýropa elderinde demografıalyq problema órship tur.
Qýanyshqa oraı, Qazaqstanda ondaı másele joq. Sebebi, elde jas otbasylardy úımen, jumyspen qamtamasyz etý, kóp balaly otbasylarǵa qajetti jaǵdaıdyń barlyǵyn jasaý, Jórgekpul tóleýde qıyndyqtar joq. Bul rette otbasyǵa degen kózqaras, týystyq qatynas, ómirdiń máni týraly túsinikter de erte otbasyn quryp, kóp balany tárbıeleýge úgitteıdi. Máselen, Qazaqstanda bala alǵash qadamyn táı-táılap basqannan beri oǵan otbasy qundylyǵyn sanasyna sińdiredi.
Demografıalyq másele degende qazaq halqynyń tabıǵı ósimin de aıtyp óte ketý kerek. Qazaq halqynyń sany jyldan-jylǵa ósip keledi. Naqty qazaq halqynyń týý kórsetkishi joǵarylap keledi. Demograftardyń aıtýynsha, keleshekte Qazaqstan monoultty elge aınalady. Aldaǵy 10 jylda Qazaqstanda turatyn halyqtyń 80% - qazaqtar bolady degen boljam bar. 15% - orystar bolsa, qalǵan 5% ózge ulty ókilderi. Onyń kóbi ózbek bolady.
Qazaqstanda demografıalyq ahýal jaqsaryp, týý kórsetkishin arttyrý úshin Qazaqstan úkimeti túrli sharalardy qolǵa alyp jatyr. Túrli tarıhı jaǵdaılarǵa baılanysty shetelde týyp, ósken etnıkalyq qazaqtardy Qazaqstanǵa, tarıhı otanyna kóshirip ákelý, olardy óz tarıhı otanynda ómir súrýine yntalandyrý, jaǵdaı jasaý jáne Qazaqstanda turyp jatqan halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartý, jas otbasylarǵa kómektesý, kóp balaly otbasylarǵa jaǵdaı jasaý, kóp balaly ana, kóp balaly áke atanýǵa yntalandyrý úshin túrli sharalar jasalyp jatyr. Ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýdan bastap, otbasy qundylyqtaryn nasıhattaý myqtap qolǵa alyndy.
Demografıa máselesin aıtqanda eldiń qartaıý deńgeıi de esepteletinin eskerý kerek. Birikken ulttar uıymy ár túrli eldegi qartaıý kórsetkishin kórsetetin túrli ádis, tásildi oılap tapty. Birikke ulttar uıymynyń kórsetkishine toqtalyp óteıik. Eger belgili bir memlekette turatyn halyqtyń 4% nemese odan tómen prosenti 65 jastan asqandar bolsa, ondaǵy halyqty jas el retinde qarastyrý. Al 7% nemese odan da joǵary bolsa, onda ol el qartaıǵan bolyp esepteledi eken. Sarapshylar, endi eki jyldan keıin, ıaǵnı 2020 jyly Qazaqstandaǵy qartaıýdyń prosenttik kórsetkishi – 7-den asýy múmkin.
Qandaı el bolmasyn ondaǵy demografıalyq ahýal eldiń túrli salasyna áser etpeı qoımaıtyny anyq.
Ekonomıser Qytaı ekonomıkasynyń dúnıe júzindegi aldyńǵy qatarly eldermen qatar turýy – eldegi halyq sanynyń úlken qarqynmen ósýi ekenin aıtady. Sarapshylar, demografıalyq dúmpý - ekonomıkalyq jaǵdaıdyń jaqsarýyna áser etedi. Batys pen Azıanyń órkenıetti elderinde jumys kúshi qaltany qaqqannan keıin, qymbat emes, biraq sapaly eńbek etetin jumys kúshin izdeı bastady. Osy kezde álem boıynsha halyq sany eń kóp Qytaı Halyq respýblıkasy jaǵdaıdy tıimdi paıdalanyp elge ınvestısıa tartýdyń tıimdi ádisin oılap tapty. Dúnıejúzindegi iri kompanıalar Qytaıda jappaı óz zaýyttaryn sala bastady. Bul jaǵdaı Qytaı ekonomıkasyna oń áserin bermeı qoımady.
Álem boıynsha eń kóp halyq turatyn elderdiń qatarynda Indıa, Brazılıa da bar. Bul elder de jumys kúshine baı. Demografıalyq jaǵdaı jaqsarǵan saıyn halyqtyń ekonomıkalyq jaǵdaıy da jaqsara túsedi. Buny álemdik praktıka dáleldep otyr. Alaıda keıbir elderde halyq sany kóbeıgen saıyn kerisinshe ekonomıkasy nasharlaı tústi. Máselen, Afrıka men Azıanyń keıbir elderindegi halyq sanynyń kúrt ósýi, demografıalyq dúmpý el ekonomıkasyna, áleýmettik ahýalyna keri áserin berip jatyr. Sarapshylardyń oıynsha, el ekonomıkasy nashar damyǵan elderde týý kórsetkishiniń joǵary bolýy sheshimin tabýdy qajet etetin problemaǵa aınalyp otyr. Jumyssyzdar sany óte joǵary elderde demografıalyq dúmpý máseleni odan beter ýshyqtyryp otyr.
Birikke Ulttar uıymynyń málimetine sáıkes, Afrıka elderinde, Taıaý Shyǵysta jumyssyzdyq deńgeıi órship tur. Sarapshylardyń boljamynsha, aldaǵy ýaqytta jumyssyzdyq deńgeıi ósý yqtımaldyǵy óte joǵary. Bul elderdiń tájirıbesi el ekonomıkasy men demografıa bir-birimen tyǵyz baılanysty ekenin kórsetedi. Qazaqstan úkimeti osy elderdiń tájirıbesin zertteı kele, Qazaqstandaǵy demografıalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa kúsh sala otyryp, el ekonomıkasyn da kóterýge atsalysyp otyr.
Al keıbir elderde kerisinshe týý kórsetkishi óte tómen, sonyń saldarynan demografıalyq máselesi órship tur. Olar eldegi jumys kúshi jetispeýshiligin sheshý úshin kerisinshe shetelden mıgranttar shaqyrýǵa májbúr bolyp otyr. Shetelden adamdardy jumysqa tartý eldegi ishki saıası jaǵdaıdy ýshyqtyryp otyr. Halyq pen keıbir saıasatkerler bul jaǵdaıǵa narazylyǵyn bildirip keledi. Olar elde mıgranttar sanynyń kóbeıýi eldegi qaýipsizdik máselesine nuqsan keltiredi degen oıda. Elge kelgen mıgranttar jergilikti halyqtan da tez kóbeıip jatyr. Sarapshylardyń oıynsha, Eýropa elderinde mıgrant otbasylardyń sany kóp bolyp otyr. Statısıkalyq málimetterge saı, mundaı jaǵdaı tek Eýropa ǵana emes, kóptegen órkenıetti elderinde oryn alyp otyr.
Al Qazaqstanda másele múlde ózgeshe. Qazaqstan ekonomıkalyq ahýaldy jaqsarta otyryp, demografıalyq máseleni sheshýge baryn salyp otyr. Jylda jórgekpul ósip keledi. Jaqynda ǵana Elbasy jyldaǵy Qazaqstan halqyna joldaýynda ortasha jalaqy mólsherin ósirýge tapsyrma berdi. Kóp balaly otbasylardy úımen qamtamasyz etip, ár balaǵa járdemaqy berip otyr. Onyń mólsheri de ósip keledi. Mundaı jaǵdaı Qazaqstandaǵy demografıalyq ahýaldy jaqsartyp otyr.
