Bala kúnimizden qulaǵymyzǵa sińgen Mahambet jyrynyń saryny órlikpen bastalyp, erlikpen jelpıtin. Keıinnen Ómirzaq Ozǵanbaev aǵamyzdyń eńbekteri arqyly Mańǵystaý óńirindegi erler esimine tipti de qanyǵa tústim.

Jaqyn kúnderde Kenjebek Serjanuly qurastyrǵan Qalnıaz Shopyqulynyń «Qalnıaz edim kúninde» atalatyn jınaǵyna da qol jetti.

Mańǵystaý ólkesi, sonyń ishinde adaılar tóńiregindegi erlik shejireler tutastaı qaraǵanda sonaý hunnan, túrkiden qalǵan bahadúr batyrlyqtyń bir parasy ispetti.

Qalnıaz jyrlarynan Músirepuly Balýanıaz esimin de keńinen tanı túsemiz. Balýanıazdyń erligi, onyń senimdi serigi – Qula aty jóninde Qalnıaz aqyn «Balýanıaz batyr» dastanynda tamasha jyrlaıdy.

Mahambet jyrlarynda onyń Isataıǵa serik bolyp, sarbazdardy urandy jyrlarymen urysqa shaqyryp, olardyń jigerine erlik, qaıratyna aıbat qosqanyn bilemiz. Balýanıaz batyrdyń sońǵy joryǵynda sardarmen sarbazdardy rýhtandyryp, otty jyrymen dem bergen qandy kóılek dosy Qalnıaz batyr Shopyquly da óziniń «Balýanıaz batyry» arqyly sol tarıhty taǵy bir qyrynan qaıtalap, jańǵyryqtyryp turǵandaı bolady. Erliktiń bári bir-birimen úndes, tildes, rýhtas jatady desek, Qalnıaz jyrlarynda Mahambet jyrynyń, tókpeli, tógilmeli shabytynyń lebi, aryny bar.

Qazaqta batyr kóp. Alaıda, Qalnıaz beınesi arǵymaq mingen jaýynger, joryqshyl aqyn esebinde tilge tıek etilip, bir qolynda qarý, bir qolynda dombyra degendeı jeke ereksheligimen kózge urady.

Qalnıazdyń batyrlyqty madaqtaý túrindegi jyrlarynyń astarynda ózderinen keıingi jaýyngerlerdi, jastardy qanattandyrýdaı úndeý ańǵarylady.

Qojalaq batyrdy erlikke shaqyrý jyrynda ol, namys, jigerin janyp:

Halqyna maqtan Qojalaq

Jaýyna shapqan jaǵalap

Árýaqty erdiń soıy ediń

Arjaǵyń Sarmys, er Janaq,

Ekitalaı egeste

Jeriń joq qalǵan qorǵalap, – dep bastaıdy da:

Erligiń seniń kem be edi

Keshegi Tólep, Qarmystan?

Aǵalaryń burynǵy

Esenǵuldyń Esegi

Taýtaılaqpen alysqan,

Jeztyrnaqqa jabysqan.

Sarmys, Shotan, er Janaq

Qalmaq jaýmen shabysqan,

Ataǵozy, er Labaq

Dushpandy qýǵan qonystan,

Daýymshar, Myńbaı, Qudabaı

Patshaǵa qarsy urysqan.

Arjaǵyń Adaı urandy

Sen solarǵa týysqan.

Ataǵa tartyp ul ósip

Erligi saǵan juǵysqan;

Egeser jerge kelgende

Er ólmeıtin be edi namystan? – dep, atalar atyn urandap, urysqa shaqyrady.

Sonda Qojalaq batyr: «Osy jaýdan qorqyp qaıtqan kisiniń ózi kápir, qatyny talaq. Al attanyńdar sońymnan» – dep jaýǵa qaraı qalyń qoldy bastap, lap qoıǵan eken.

Endi birde, Qalnıaz aqyn Qunanorys Shabaı batyrdyń balalary Súgir men Esen batyrlarǵa kelip, olardy qaırap bylaı deıdi:

Balasy er Shabaıdyń Esen, Súgir

Tura almas tulpar attaı shyqsa dúbir...

Balasy er Shabaıdyń Súgir, Esen

Júırigim jaýǵa shaýyp múdirmegen

Árýaǵyń aq bulttaı kúnge órlegen

Ejelgi er emes pe eń dúbirlegen ?

Sonda Esen men Súgir qylyshtaryn sýyryp, urandap jaýǵa shaba jóneledi.

Mundaı erlikke shaqyrý – Tabyn Dáýit batyrǵa,  Asar supyǵa, Amanturly batyrdyń qazasyna qınalyp daǵdaryp qalǵan batyrlardy jigerlendirip, «Erlerge ajal keler Allasynan...» dep bastalatyn  jyrynda aıtqandarynan da kezdesedi.

Mańǵystaý óńirinde týyndaǵan erlik izderin bajaılaı qaraǵanda onyń barlyǵynda óz elin, jerin qorǵaǵan, ata dástúrin saqtaǵan; jerine, dinine, diline kim jaý bolsa solarmen soǵys salǵan daralyq, dalalyq órlik jatady.

Keshegi Mahammet, Isataı kóterilisi, Mańǵystaý qazaqtarynyń patsha otarshylaryna qarsy Dosan Tájiuly men Isa Tilenbaıuly bastaǵan halyq kóterilisi syndy qandy urystarynyń bárinde de qazaqtardyń óz jerin – Otanyn qorǵaǵany aıdan anyq. Atalǵan sońǵy kóteriliske Qalnıaz aqyn da qatysqan. 

Derek boıynsha, Ábilǵazy batyr Itenuly, Mańǵystaý oıyndaǵy eldi shapqan Hıýa áskerine qarsy turý maqsatynda, Ústirttegi Balýanıazdy shaqyrady. Balýanıaz batyrdyń basshylyǵymen, Asar sofy tý ustap, Qalnıaz batyr aqyndyq jyrymen rýh berip, Amanturly, Qosqulaq Kótibar, Údekeuly Arystanbek t.b. Adaıdyń asyl erleri tize qosa otyryp, Hıýa áskerlerin «Qaraǵandy-Bosaǵada» kútip alyp, urys salyp, jetim-jesirdi, mal-dúnıeni qutqarady. Bas qosa kúresken bahadúrler taǵy bir márte erliktiń, eldiktiń baıraǵyn kóterip, tarıh betine altyn áriptermen iz qaldyrady. 

Aıtalyq, Qalnıazdyń Hıýa hanyna aıtqanynan talaı syrlardy ańǵaramyz:

Iá, taqsyr, han ıem,

Sol aıtqan kisiń men edim

Aq-qaramdy teksermeı

Qýdyryp alǵan sen ediń.

Men jaıymdy bildirsem,

Túsinersiń sebebin,

Sahara jaılaý, keń qonys

Erkin ósken el edim,

Bul kúnderi bolǵanda

Bolmaı tur meniń degenim.

Daýymshar men Qudabaı

Jyǵylǵasyn órenim,

Isataı men Mahambet

Qolǵa túsip qorlanyp

Qulaǵasyn tireýim

Dosan men Isa túlegim

Kórip kelgen el edik

Aq patshanyń álegin...

Keıingi jetpis jylda «orys» dese búgejekteı qalatyn quldyq sana Qalnıaz tusynda bolmaǵan.

...Arjaǵym Alash urandy

El edik baıtaq quraldy

Quralym tarqap búginde.

Kórdik qıǵash zamandy.

Ataqonys Mańǵystaý

Orys alyp dalamdy,

Týyn jyǵyp erlerdiń

Jylatyp qatyn-balamdy,

Orystan qashyp yǵystap,

Kelip edik jerińe.

Saǵalaýǵa panańdy.

Ózimsinip kelgende

Qımaısyń ba qarańdy?

Qalnıaz bul tolǵaýynda han tuqymdarynyń tegi – halyqqa ıe bolý, «bizben bir «Alasha» týy astyna jınal!» syndy uranǵa oıysady.

Han Shyńǵys – arǵy babań buryn ótken

Patsha bop bar álemge týyn tikken,

Dushpanyn aıaǵyna jyǵyldyryp

Qaharly qastasyna zárin tókken,

Ábilǵazy, Jádiger, Serǵazy men

Jolbarys zamanynda han bop ótken,

Eltezer, Allaqul men Mádireıim

Olar da ata jolyn dúrildetken

Úzilmeı jeti atańnan handyq joly

Altyn taq mıras bolyp sizge jetken,

Degendeı «qyrda qazaq, oıda ózbek»

Aldyńa quldyq urar bar izetpen,

Qaı adam hanǵa qarsy júrek etken?

Shapaǵat – rahymyńnan, Rahım han

Biz buqarań huzyryńnan tilek etken... – dep handyq shejiresin hannyń esine salady. Sonda Qalnıaz aqynnyń sóz júıesine jyǵylǵan Hıýa hany Muhammed-Rahım ony qasyndaǵy joldastarymen birge bosattyryp jiberipti desedi.

Qulaqtyń túbinen kúńirenip:

Bıik qylyp sóıleıin,

Asqardyń Alataýyndaı.

Nóserletip sóıleıin,

Seldete quıǵan jaýyndaı.

Tátti qylyp sóıleıin,

Jańa pisken qaýyndaı.

Shyny qylyp sóıleıin,

Jiliktiń aqqan maıyndaı,

Qyltyńdatyp sóıleıin,

Qysyrdyń emgen taıyndaı,

Sylańdatyp sóıleıin,

Jalǵyz úıdiń qyzyndaı.

Baı ulyǵa belgili

Ustazym Tineı Ógizbaı,

Neshe býyn jyr tókken.

On eki baspa qobyzdaı,

Tosylyp sózden kórmegen

Adaıda aıtqysh Abyldaı

Shabatyn júırik men edim.

Sózge qamshy saldyrmaı,

Qaýmalaǵan qaryndas,

Qumaryńdy sózbenen,

Keteıin nege qandyrmaı?!! – dep daýyldatqan Qalnıazdyń termesi aqynnyń únin ǵasyrdan-ǵasyrlarǵa jalǵap turǵandaı bolady.

Qalnıaz jyrlary Balýanıaz syndy erlerdiń rýhyn qalaı kóterse, ózi de solaı kóterilip rýhtanyp otyrady. Tarıhshylar men ádebıetshiler úshin de asaý jyr ıesiniń ashylmaǵan qyry men syry da kóp. Aqtańdaqtardy baǵyndyrýǵa talpynǵan jas zertteýshilerdiń bolashaq eńbekterinde de Qalnıaz Shopyqulynyń esimi jarqyrap turatyndyǵyn senimmen aıtýǵa bolady.

Qalnıaz syndy erler qaldyrǵan iz – erliktiń jalaýy, eldiktiń urany. Ol iz jaı iz emes, tulparlar shaýyp ótken dalada qara jerge oshaqtyń ornyndaı oıyp iz qaldyrar júıriktiń taban móri.

Q.Shopyqulynyń «Qalnıaz edim kúninde» atalatyn jınaǵy – qazaq halqynyń batyr uldarynan qalǵan bir tábárik. Keıingi býyn jastardyń osy taqyrypqa úńilip, el qorǵaǵan erler murasyn jalǵaýy – búgingi kúnniń mereıi.

Jádı Shákenuly

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń,

Eýrazıa jazýshylar odaǵynyń múshesi.

 Halyqaralyq Shyńǵysqan akademıasynyń akademıgi.