Danıar Asaýbaev:

Beke, sizdiń tájirıbeńiz ben bilimińiz el basqarýǵa ábden jetedi, Bolashaqta osy eldiń kóshin alǵa súırer prezıdent bolý oıyńyz bar ma?

• Prezıdent bolý arman emes.  Men mundaǵy suraqtardy qarap shyqtym. Suraqtardyń bári maǵan unady, kóp jerde jaýap berip júrmin ǵoı. Oqyrmandaryńyzǵa alǵysymdy bildiremin. Myna jerde de sol maǵan qoldaý kórsetip otyr. Shyn máninde árkim qaı jerde qyzmet istese de eline qyzmet etýi kerek. Biraq belgili bir jaýapkershilikti alǵannan keıin, sol jaýapkershilikti aqtaǵyń keledi ǵoı. Kim qaıda, qaı qyzmette júrse de bastysy eline qyzmet jasaýy tıis. Ol prezıdent bola ma,  mınıstr bola ma, ákim bola ma, basqa salada júre me, ónerde júre me mańyzdy emes. Eń bastysy elge jaýapkershilikpen qyzmet jasaýy tıis. Al ádiletti saıası aqýal ózi ár tulǵany óz orynyna aparyp qoıady. Ákimdikte bolsa deńgeıi ákim bolyp istesin, odan sál joǵary bolsa mınıstr bolyp istesin, odan joǵary bolsa premer mınıstr bolyp istesin, búkil saıası aqýalǵa jaýap bere alatyn bolsa prezıdent bolsyn, osynyń eń bastysy- elge qyzmet jasaýy.

Tilekshi :

Qazaqqa qazir bastysy ne jetispeıdi? Ne kerek?

• Aldyńǵy suraqtarda aıttyp kettim. Básekege saı bolýy, jigerlilik  pen qaısarlylyq, ishki rýhtyń, birligi men tutastyǵy jetispeıdi, bizge keregi osy. Biz - Altyn ordanyń muragerimiz. Bizge sol ımperıalyq jiger kerek.

Juldyz:

Qazirgi  tańda elimizde túrli keleńsizdikter bolyp jatyr, kıik qyryldy odan Atyraýda balyqtar qyryldy degen sóz shyqty, Qostanaıda mal qyrylyp jatyr deıdi. Bunyń bári bir birimen baılanysty ma? Qoǵam belsendileri geptıldiń áseri deıdi. Sizdiń oıyńyz qandaı?

• Bul – shynymen de tragedıa.  Ekinshi ret dál jartysy qyrylyp jatyr, ózi de az qalǵan edi. Byltyr ǵana aýylǵa barǵanda aýyldyń janynan kıikter kórip, dalaǵa ómir qaıta kelgendeı qýanǵan edim. Endi bıyl qyrylyp qalǵany- dalamyz úshin, qazaq úshin úlken bir tragedıa. Qazaq kıikti kıeli sanaıdy ǵoı. Bostandyqty, azattyqty súıetin ań edi. Búgin qyrylyp jatyr, onyń nege qyrlǵanyn eshkim bilmeıdi, bul degen masqara ǵoı. Keshe elbasynyń ózi de bilmeı otyr. Geptıl deıdi, basqa deıdi, is júzinde eshkim anyǵyn bilmeıdi. Shyn máninde bul ult bolyp dabyl qaǵatyn másele.  Sebebin túbegeıli anyqtap, ary qaraı kóbeıtýdiń jolyn qarastyrý kerek.

Tańat :

Elimizdiń qarýly kúshteriniń kúshi qandaı? Áskerı salamyzdyń jetilýi qalaı? Qazaqstan qarýly kúshteri qazaqty qorǵaı ala ma? Qorǵanys mınıstri bolyp Imanǵalı Nurǵalıuly kelgeni oń ózgerister ákeldi me?

• Tasmaǵanbetov ol Qazaqstandaǵy eń bilikti, tajırbeli basqarýshy ǵoı. Eń úlken basqarýshy- menedjer, qaıda júrse de úlken jetistikterge jetip keledi. Bul salany da ıgerip alyp ketetinine kámil senemiz. Búginigi kúni zaman kórsetip jatyr, biraq qarý jaraq qoldanýdy qudaı saqtasyn deımiz. Oǵan jetkizbesin, óıtkeni, qanshalyqty myqty bolsaq ta kezinde búkil keńes odaǵynda eń kóp áskerı adamdar birinshi orystar, ekinshi ýkraındyqtar bolatyn. Bári biletin, bári moıyndaıtyn. Sany jaǵnan da, sapa jaǵynan da damyp kele jatqany ekeýi bolatyn. Ekeýin soǵystyryp kórdik qoı. Endi Reseı basymdylyǵy bar. Búkil kúsh sonyń qolanda degenmenen Ýkraına túk isteı almaı jatyr. Sondyqtan qansha alpaýyt bolǵanmen ásker eshteńe sheshpeı otyr. Degenmende, áskerı kúsh - ár memlekettiń maqtanyshy. Ol -azattyqtyń bir elementi, sımvoly. Qazaqtyń batyrlyq dástúrin jalǵastyratyn áskerimiz bolsyn dep tileımin. Shyn máninde batyrlyq degen qazaqtyń erekshe qasıeti. Sol batyrlyǵymyz áskerı kúshpen ǵana emes, ónermen, sportpen, saıasatpen ǵana kórinsin.

Aıgerim:

Qoǵam belsendileri Evrazıalyq odaqtyń bizge tıimsiz ekenin san márte aıtyp dáledep te berdi. Al bılik nege bas tartqysy kelmeıdi? Bul odaqtyń bizge paıdasy qandaı, zıany qandaı?

• Joǵary da aıtyp kettim ǵoı, shyn máninde men áli bilmeımin. Azattyǵymyzǵa, áleýmettik jaǵdaıymyzǵa kesiri tıip jatsa, sonda biz tıimsizdigin kóremiz.  Men ózim ekonomıs bolmǵan soń paıda-zıanyn aıta almaımyn. Meniń aıtarym, kiretin odaqqa kirdik, endi ár salada básekege saı bolsaq eshteńden umytylmaımyz, bolashaqta tipti Evroodaqqa da kireıik.  Bári bir DSU bárinen basym turýy kerek. Qandaı odaqqa kirsek te ózimizge baılanysty.

Dýlat :

Kózden ketse kóńilden ketedi degen bar. Sizdiń bulaı júre berseńiz el esinen shyǵyp ketpeısiz be? Bolmasa saıasatta qaraıyp qalmaısyz ba? qashan jarq etip shyǵyp sizge úmit artqan qaýymdy qýantasyz?

• Men ózim shyn máninde saıasatker emespin. Men saıasattanýshy bolyp júrdim, maman retinde óz baǵamdy berdim. Biraq, belgili bir saıası kózqaraspen partıalardyń ıdeology  bolyp júrgen joqpyn. Iá, partıalarda qyzmet jasadym. Sarapshy retinde saıasatqa baǵa berip júrdim. Psıholgıalyq kúıden be, búgingi kúni saıasat meni qyzyqtyrmaı ketti. Men Ulytaýǵa ketkende bir suhbatymda qaladan da, saıasattan da sharshadym da aýylǵa kettim degenim bar. Jastar kele jatyr jetilip. Endi meniń qazaqqa ǵalym retinde paıda tıgizgim keledi. Aranaıy kitaptarymdy daıyndap jatyrmyn, men úshin osy jumystar mańyzdy sıaqty. Al saıasat talap etkende múmkin aralasarmyn. Al biraq qazir ózimdi saıasattan kórmeımin. Maǵan múmkinshilik bolsa aýylǵa qaıtyp ketkenim durys, men qalany saǵynyp kelgenim joq. Amalsyzdan keldim, áıtpese sol aýylǵa qaıtyp ketý kerek.

Nurbıgúl :

Eńbegińizdiń jaryqqa shyǵýymen quttyqtaımyn. Kitabyńyzdy “Qazaq bolaıyq ” dep atapsyz. Sonda biz qazir kimbiz?

• Iá, bizde qazaq degen uǵym bar, qazaq degen halyq bar. Tolyqqandy birikken, tutas ult, saıası tolyqqandy qalyptasqan qazaq bir tilde sóıleıtin, óz –ózin syılaıtyn, ózin basqaǵa syılata alatyn, eńsesi bıik, kókiregi oıaý, kózi ashyq ultqa aınalýy kerek degen uǵym ǵoı. Shyn mánide qazaq bolý degen azat bolý. Men úshin qazaq uǵymy azat bolaıyq degen uǵymdy bildiredi. Biz bir alashtan taraǵan soń, sol qazaq atymyzǵa laıyq bolýymyz kerek. Biz sol atqa laıyq bolmaı kele jatyrmyz ǵoı. Biz qazaqsha sóılegenimizben qazaq bola qoımadyq. Basqa ulttyń ókili de qazaqsha sóılep shyǵa keledi, odan olar qazaq bolmaıdy ǵoı. Eń bastysy qazaqtyń rýhy, ulttyq sana sezimi, qazaqtyń birligi tatýlyǵy, tutastyǵy, namystylǵy. Ókinishke oraı, bárimiz tolyqqandy qazaq bolmaı júrmiz, sondyqtan qazaq shyn máninde qandaı bolýy kerek degen, qazaq qandaı bolmaýy kerek degen árqaısymyz oılanatyn ózekti másele.

Erlan Asylhan :

̶   Qazaqstannyń halyqaralyq qatynasy qalaı? Ekonomıkalyq jáne de basqa salalardy Qytaı men Reseıge suǵynyp kirip ketken joqpyz ba? Olarmen ǵana emes álemniń alpaýyt memleketteriniń bárimen teń qarym qatynasty bolǵanymyz durys emes pe? Bizdiń shyn dosymyz kim?

̶   Bul jerde endi Cherchıll aıtqandaı: «Anglıada dos joq,  tek ulttyq múdde bar» ,- dep biz eki alpaýyt memlekettiń arasynda otyrǵan soń ekeýin de dos dep aıtamyz. Qytaı Rseıden kóri meni mazalaıdy. Óıtkeni búgingi kúni Qytaıdy tirep turǵan Shyńjań óńiri. Ol jerde uıǵyr, qyrǵyz, qazaq qana emes, ıslam dinin ustanatyn kóptegen ulttar bar, sol jerdi negizi ıslam dini ustap tur. Eger de sol jerde ıslam dinin qulatsa, olar sol jerdi aqyryndap qytaı qylady. Qytaıdaǵy uıǵyrlarǵa rahmetimizdi aıtyp, sol jerde qazaqtar bar, qyrǵyzdar bar solarǵa qoldaý kórsetýimiz kerek. Eger solardy qulatsa, aqyryndap bizge de keledi. 

Jýrnalıs:

̶  Uıǵyr halqynyń ǵalymdary  arasynda qazir  mynadaı bir zertteýler júrip jatyr, kezinde uıǵyr ımperıasy degen bolǵan, sol uıǵyr ımperıasynyń qojasy bizbiz , sosyn olardyń atty áskeri bolǵan. Tonykók- bizdiń babamyz, Tonykóktiń basyndaǵy:

Atty ásker ustadym.

Az halqymdy kóbeıttim.

Qyzym kúń bolmasyn dep,

 Ulym qul bolmasyn»,- dep jazylǵany bizdi meńzeıdi, sosyn ekinshide biz kóshpendi bolǵanbyz, bizdiń kıiz úıimiz bolǵan , (sosyn bizdiń qazaqtyń kıiz úıin sıpattaıdy sóıtip kelip), keregesi aınaldyryp, selındr sıaqty bolǵan.  Tóbesi kúmbez tárizdes bolǵan. Ol keremet úılesimdilik tabıǵatpen sáıkestendirilgen, taǵy bizde keremet sýsyn bolǵan, ol nárlik jaǵynan óte joǵary, ony kýmys dep ataǵan. Solar  qanshalyqty shyndyqqa janasady?

̶   Tonykók degen búkil túrikterdiń babasy, ony túrik te aıtady, túrkimen de aıtady, sondyqtan ony olaı dep bólýdiń qajeti joq. Bizdiń ortaq babamyz bárimiz Altaıdan shyqtyq, bárimiz sol túrik qaǵanatynan shyqtyq. Árkim ár jaqqa ketti, bárimiz kóship-qonyp júrdik. Sondyqtan bárimiz bir elmiz. Mysaly qymyzdy tek qazaqtiki dep ıemdeı almaımyz, ol tek bizdiki ǵana emes, ol noǵaıdiki, ol qaraqalpaqtiki, ol qyrǵyzdiki, bashqurtiki. Ondaı dep bir bólinýdiń qajeti joq. Bárimiz bir elmiz, bárimiz bir shańyraqtan shyqqanbyz.  Bir bóriniń emshegin emip, shyqqanbyz. Ondaı usaq- túıekke túspeý kerek, ony qyzǵanbaý kerek. Aıta bersin, onyń bárin qazaqylandyrýdyń keregi joq. Tatarlar ony tatar qylǵysy keledi, túrikter túrik etkisi keledi. Solaı bólinip ketemiz de, ondaı áńgimeni men de estigem Túrkıada bir ǵalym tatar aǵaıyn kelip maǵan orta ǵasyrda sender tatar bolǵansyńdar deıdi. Bir qarsy sóz aıtatyn shyǵar dep, kútip turdy. Men bolsam oǵan,-  «ıá, biz onyń aldynda ǵun boldyq, saq boldyq, tipti mońǵol boldyq, tatar boldyq, al qazir qazaqpyz» - dep edim, ol kisi úndemeı qaldy.

   Sóıtip, qarsylaspaı ıá, bárimiz bir elmiz, bárimiz bir jurtpyz, biraq, qazir báriniń shańyraǵy bólinip-bólinip ketse de, bir birimizben daýlaspaýymyz kerek.  Basymyz áli kúnge deıin qosylmaı kele jatyr . Mysaly ózimizdiń jaqyn ózbekpen aıtysyp, qazaq ózbekterdi uryp – soǵyp jatyr. Ótkende Almatyda jertólede  qaraqalpaqtardy uryp-soǵyp, qul qylyp júrgen aqparat kórdim, ol aǵaıyn emes  pe? Qazaqqa eń jaqyn - noǵaı men qaraqalpaq. Bizge endi olaı bóline berýge bolmaıdy. Bir-birimizge jaqyn bolaıyqshy, biz olarǵa jaqyndaýymyz kerek. Túrikti mensinbeı, uıǵyrmen aıtysyp, bireýge bir nárse dep renjý- ol ózimizdiń usaqtyǵymyzdy bildiredi. Qazaq bolǵanan keıin bárimiz túrkimiz. Mysaly uıǵyrǵa sen buryn qazaq boldyń dep aıta almaısyń. Óıtkeni olar uıǵyr bolyp júrgende biz qazaq bolǵan joqpyz. Naıman boldyq, kereı boldyq, óıtkeni uıǵyr handyǵy, naıman, kereı, deshti qypshyq bolyp júrgenbiz. Búgingi uıǵyrlar shyn mánindi «taranshy» degen el. Uıǵyr atanyp ketkesin – ony da qurmetteý kerek. Bárin sıpattap  shyqtyq qoı, solar bárimiz bir babadan taraǵanbyz. Ol bizdiń birligimiz, sondyqtan ony bir birimizden qyzǵanbaýymyz kerek. Kıiz úıdi, qymyzdy basqany, al kerisinshe, birligimizdi moıyndatydy da, bir-birimizge baýyrym dep sóıleýmiz kerek. Uıǵyr bizdiń tilimizdi úırensin, biz uıǵyrdyń mádenıetin úıreneıik. Baıytý kerek bir-birimizdi. Myqty bolsań, myqtylyǵyńdy orystarǵa kórsetip kór, Petropavl men Pavlodardyń atyn aýystyr, Uıǵyr aýdanyna tıse bermeı, sondyqtan keń bolaıyq, qazaq bolaıyq degenim ǵoı. Keń bolaıyq!

Janar Begimbetova :

 ̶  Biz qoǵamdaǵy, saıasattaǵy Berik degen azamatty jaqsy tanımyz. Otbasyndaǵy Berik qandaı?

 ̶  Otbasymda úsh ulym bar, jarym bar, shamamyz kelgenshe balalarymyzdy tárbıelep, ásirese sońǵy eki jylda otbasymmen, balalarmen birgemin. Biz de endi qudaıǵa shúkir bireýden ilgeri, bireýden kem degendeı kele jatyrmyz. Jaqynda  «Juldyzdar otbasynda» jýrnalǵa otbasym týraly materıal shyqty. Sodan oqyp alarsyzdar.

̶  Shyryn Bekzatqyzy :

Maǵjan Jumabev «Men jastarǵa senem» dep edi. Sizdiń qazirgi qazaq jastaryna senimińiz qandaı, jastar qalaı?

̶  Jastarǵa senem dep nege aıtady, bul óziniń qurbylarynan kóńili túńilgen soń aıtady. Qasymdaǵy qurdastaryma, aǵalaryma senbeımin, men jastarǵa senemin degen osy sózdiń tórkinin oılasań, nege men jastarǵa senem dep aıtady? Menińshe, munyń aldynda basqa sózder bolýy kerek sıaqty. Men qurbylaryma senbeımin,men aǵalaryma da senbeımin, men jastarǵa senemin!  Sondyqtan bul uǵym sol kezdegi zamannan bir túńilip, usaqtalyp ketken qurbylarynan, bir – birin satyp jatqan, bir – biriniń ústinen aryz jazyp jatqan, oqymaıtyn, bilimge umtylmaıtyn, ózi nadan, óz qara basyn ǵana oılaıtyn zamannyń arasynda júrgende, HH ǵasyrdyń basynda osyny aıtqan kezde, sondaı bir qarańǵy zamanda júrgen kezde bolashaqtaǵy jastar bizden de jaqsy bilim alyp, bizden asyp tússe eken degen bir tilek qoı. Mysaly bizde óz-ózimizden túńilip, bizden túk shyqpady endi  men jastarǵa senemin dep aıtqyń-aq keledi. Biraq biz jastarǵa jol ashýymyz kerek , kezinde biraz aǵalarymyz jol ashyp berdi, aqylyn aıtty. Mysaly  Hasen  Qojahmet, Jasaral Qýanyshalın, Dos Kóshimov sıaqty biraz azamattarymyz  júr. Demokratıalyq opozısıada biraz azamattarymyz júr. Bári soqqylaryn alyp jatyr, bir jaǵynan basqalarǵa jol ashyp jatqan sıaqty, óıtkeni eń bastysy aıtylýy kerek qoı. Basqa kózqaras bolý kerek, kelisesiń be, kelispeısiń be - ol bólek, biraq basqa kózqaras bolý kerek. Bul jerde basqa kózqaras bar, kelisý kelispeý óz oıym, feısbýkte de jazyp jatady, sondyqtan, men jastarǵa senemin degendi  árıne qazirgi qazaq jastaryna ár býyn kelesi býynǵa oń kózqaraspen qaraıdy. Bul zańdylyq, sondyqtan qazirgi jastar bizderge qaraǵanda belsendi, bizge qaraǵanda bilimi keń, shetelde oqyǵan, kóp til biledi, árıne, keıde oılaısyń bizde osyndaı múmkinshilik bolsa, bizde budan da bilimdi bolar ma edik dep. Sol jaǵynan bizde aıta alamyz. Biz de zamannan shet qalasaq ta, jastardyń ozyp bara jatqanyn moıyndaımyz. Men jastarǵa senemin dep, qazaq úshin eń bastysy qazaqı rýhty joǵaltpaý. Taǵy da osy arada qosarym, qazir men bir jastardy baıqap kele jatyrmyn, shetelde oqyǵan, orys tildi, qazaq tildi meńgergen, biraq túbinde basqasha oılaıtyn, olarǵa mynaý qazaq tili tek sóıleý quraly sıaqty. Másele tilde ǵana emes qoı deıtin, basynda men túsinbeıtinmin, keıin aqyryndap moıyndap kelemin. Óıtkeni olar sóılep otyrsań aǵylshynsha qosyp otyrady, arasyna orysshany da qosyp otyrady arasynda qazaqshany da qosyp otyrady úsh tildi birdeı oqyǵandar, bar sondaılar shyǵyp jatyr. Qazir, óte bilikti, shet elden kelgen, Reseıden kelgendermen aıtysar bolsań, jeńip ketedi.Shetelden kelgen neshe túrli sózdermen, teoremalamen sóılep jáne shet elden kelgen ınvestorlardy da jeńip ketedi. Bir jaǵynan osyndaı tıp paıda bolǵan sıaqty. Qazaqstannyń azamaty, túri qazaq, oryssha da sóıleıdi, aǵylshynsha da sóıleıdi, sóılegen de úsheýin aralastyryp sóıleıdi. Biraq sol óziniń biliktiligi de bar, patrıottyǵy da myqty, biraq biz sıaqty qazaq tilge tirelip qalǵan joq. Biz qazaq tili bolmasa óletindeımiz, biraq olar keıindep qaraıdy sonda men basynda túsinbeı olardy bir máńgúrt dep, ne sumdyq dep, men mynadaı jastarǵa senbeımin dep júrýshi edim. Biraq, patrıottyǵyn qarasań myqty, sheteldiń aldynda qazaqtyń múddesin qorǵaǵanda men tań qalamyn, sonda biz tilmen qazaqtyń damýyn bilmeıdi eken dep májbúrlemeı, qazaqsha saırap turmasa da eń bastysy óziniń qazaqtyǵyn umytpasa áli talaı jetistikterge jetedi. Áli shýlatady. Osyndaı qazaqtardy men qazir moıyndaı bastadym. Qazaq tilin bilmese, aǵylshyn tilin qaıteıin dep ózimizdi qazaq tilin bir shetkeri etip, jaýyp aldyq ta, olardy ıtermelemeı, kerisinshe qazaqtyǵyńdy umytpa dep qoldap otyrsaq,  sondaı jastardy ózimizge tartýymyz kerek, olar bilgisi keledi, olarǵa sen myqtysyń, búkil álemdik ınvestorlarmen teń sóılesesiń, endi sen qazaq tilin meńgerseń odan da kúshti bolar ediń dep túsindirý qajet. Osylaı azamattardy tartyp ózimizge,  tilge degen, elge degen, jerge degen qushtarlyǵyn arttyrý kerek.

Esbol:

Qazirgi kezde sizge qyzmet usynsa qandaı qyzmetke barǵyńyz keledi?

– Qanshama salada jumys istedim, shynyn aıtý kerek, solardyń ishinde aımaqtarda ákim bolyp jumys istegennen qanaǵat aldym. Kóp jyldardan beri sheshilmeı kele jatqan máseleni qolǵa alyp, joly bolsyn, jaryǵy bolsyn, sony sońyna deıin jetkizip, elmen birge qyzyǵyn kórý adamǵa erekshe qanaǵat sezimin syılaıdy eken. Kishkentaı bolsa da bireýge jaqsylyq jasaǵan soń boıyńda  ádemi bir sezim paıda bolady.

Kezinde halyqpen tikeleı jumys isteıtin aýdan, shaǵyn qala ákimderin halyq saılasa degenmin. Sondaı saılaý bolyp jatsa óz baǵdarlamamdy alyp barar edim. Qoldan kelgen bar múmkindigimdi salar edim. Jalǵyz men ǵana emes qolynan jumys isteý keletin, ártúrli jobalarda júrgen basqa da azamattar bar. Qazir memlekette qarajat bar da shalǵaı aýdandarda jumys isteıtin kadrlar jetispeıdi.

Jalǵasy bar