Jańalyqtardy qarap otyryp, «Ana tili» gazetinen « «Alo» sózi qaıdan shyqqan» degen qyzyqty taqyrypqa kózim tústi. Negizinde, orystan asyrap alǵan osy « Alo» sóziniń qaıdan shyqqany týraly buryn oqyǵan edim, anyǵynda, Tomas Edısonnyń ómirbaıany týraly jazylǵan bir kitaptan birneshe jyldyń aldynda oqyǵanym esimde. Sol mazmunda bolar dep, ańsarym aýyp oqı kettim. Biraq, bir qyzyǵy gazette múldem basqasha jazylǵan. Qysqa ǵana jazylǵan aqparatta, «Alo» sózi telefondy oılap tabýshy Aleksandr Grehem Belldiń súıgen qyzynyń esiminiń qysqartylýynan shyqqan delingen . «Bul qalaı bolǵany»,- dep, durysyn bilmekke qatysty aqparattardy taǵy bir ret aqtarystyrdym. Baıaǵyda oqyǵan kitabym ótirik aıtty ma, joq, myna gazet shatasyp tur ma? Aqyry aq-qarasyn aıyrdym. Sonymen, oqyrmandarǵa sol aqparat týraly jańsaq túsinik bolmasyn dep, «Alo»-nyń shyn tarıhyn tanystyrýdy jón kórdim.
Bul týraly sóz qozǵasaq, áńgimeniń basy 1870 jyldarǵa baryp tireletin-di. Ádette biz telefondy tapqyrlaǵan Aleksandr Grehem Bell dep júrgenimizben, telefonnyń dúnıege kelýine tórt adamnyń talasy bar. Iaǵnı olar: Italándyq ımıgrant Antonıo Meýchchı, Tomas Edıson, Grehem Bell jáne Elıseı Greı. Negizinde, telefondy birinshi bolyp jasaǵan Grehem Bell emes, Antonıo Meýchchı bolǵan. Antonıo Meýchchı ápendeleý, degenmen asa kórnekti florensıalyq ónertapqysh. 1850 jyly AQSH-qa keldi. 1860 jyly Meýchchı alǵash ret óziniń jumys isteıtin elektrlik qurylǵysynyń modelin kórsetedi, ol ony teletrofono dep ataıdy. 1871 jyly – Aleksandr Grehem Bell óziniń telefonyn patenttemesten 5 jyl buryn - jańalyq ashýǵa aldyn ala ótinim ( ol ýaqytsha patent retinde) beredi. Dál sol jyly Meýchchı Steıten-Aılendte paromdaǵy boılerdiń jarylýynan qatty kúıip qalady. Aǵylshyn tilin nashar biletin jáne jumyssyzdyq esebinen alatyn járdemaqyǵa kúneltip júrgen Meýchchı, 10 dollar taba almaı sol kúıi 1874 jyly óziniń ótinishin qaıtalap bere almady.
1876 jyly Belldiń patentin tirkeýden ótkizgen kezde, Meýchchı ony sotqa beredi. Sebebi osydan eki jyl buryn ıtalıandyq iri amerıkandyq «Vestern ıýnıon» telegraftyq kompanıasynyń zerthanasyna eskızder nusqasy men jumys isteıtin modelderdi jibergen bolatyn. Aqylǵa qonbaıtyn kezdeısoqtyq boıynsha, Bell dál sol zerthanada jumys istegen eken jáne Meýchchı jibergen modelder qupıa túrde joǵalyp ketedi.
Meýchchı Aleksandr Grehem Bellge qarsy is boıynsha sottyń sheshimin estı almaı, 1889 jyly kedeılikten qaıtys bolady. Nátıjesinde telefondy oılap tabý boıynsha barlyq ataq-dańq Meýchchıge emes, Bellge tıesili boldy. 2004 jyly tepe-teńdik ishinara qalpyna keltirildi. AQSH kongresiniń tómengi palatasy «Antonıo Meýchchıdiń ómirine jáne jetistikterine laıyqty baǵa berip, telefondy oılap tabý isindegi eńbegin moıyndaý týraly» zań qabyldady.
Al, Elıseı Greıdiń telefon tapqyrlaý talasyna kelsek, ol "telefondy oılap tapty" delinip júrgen Grehem Bellmen bir kúnde, ıaǵnı, 1876 jyly 14 aqpan kúni, telefondy patentteýge ótinish beredi. Sol kezdegi Amerıkanyń patent zańy boıynsha, Elıseı Greıdiń ótinishi eki saǵat keshikkeni úshin, birinshi kelip túsken Grehem Belldiń ótinishi zańdastyrylyp, tarıhta telefondy oılap tapqan Grehem Bell bolyp qalady..
Al, sońynda, Tomas Edısonnyń qatysyna kelsek, myńnan artyq ónertapqyshtyǵymen "tapqyrlyq patshasy" atanǵan uly ónertapqysh Edıson da telefonnyń damýyna óz úlesin qosqan. Grehem Belldiń telefon patentin erterek tirketip alǵany bolmasa, Tomas Edıson da sol kezde telefon týraly zertteý jasap jatqan-dy. Alaıda, telefondy birinshi jasaǵan adam retinde patentteı almasa da, Edıson telefondy odan ári damytyp, qoldanylymdyǵyn joǵarlatý jaǵynda zor úlester qosty. Belldiń bir qabyrǵadan ekinshi qabyrǵaǵa azer estiletin quralyn bir qaladan ekinshi qalaǵa habarlasa alatyndaı etip damytty.
Oǵan qosa, bizdiń taqyrypqa arqaý bolǵan « Alo» (Hello) sóziniń de telefonda birinshi ret qoldanýshysy retinde tarıhta qalyp otyr. Telefon dúnıege kelgen soń, adamdar kóp túrli sálemdesý daǵdylaryn istetip kórgen. Ol kezde « Ne qalaısyz?» , « barsyz ba?», « sóıleýge daıynsyz ba?» degen sıaqty kóptegen nusqalar bolǵan. Al, "telefondy oılap tapty" dep júrgen Belldiń ózi « Ahoı, hoı» (Ahoy, hoy) degen sózdi qoldanýdy qýattaǵan. Alaıda, Belldiń bul qoldanymy keń qoldanysqa ıe bola almady. Kerisinshe, telefon qoldanýshylar Tomas Edısonǵa eliktegen. Telefon tutqasyn alǵash kótergende, Edıson telefonnyń ar jaǵynda kimniń bar-joqtyǵyn suramaı, tek jaı ǵana « Alo» ( Hello) degen. Osydan keıin, Tomas Edısonnyń bul sózdi « oılap tabýy» týraly kóptegen ańyzdar tarap ketti. Al, bul qaýeset-ańyzdardyń taraýy 1980 jyly Allen Kenıgsbergtiń naqty aıǵaqtama tapqanyna deıin jalǵasqan. Allen Kenıgsberg sol kezde Tomas Edısonnyń Pıttsbýrgtaǵy telegraf kompanıasynyń prezıdenti T.B.A. Devıdge jazǵan hatyn taýyp alǵan. 1877 jyly 15 tamyzda jazylǵan ol hatta Tomas Edısonnyń alǵash ret «Alo» (Hello) sózin qoldanǵany týraly aıǵaqtamalar boldy.
Al, «Alo» sózin Aleksandr Grehem Belldiń súıgen qyzynyń esiminiń (Alessandro Lolıta Osvaldo-mys.) qysqarǵanynan shyqqan eken degen ýájdiń qanshalyqty salmaǵy bar ekenin oılaýdyń ózi kúlkli is, árıne. Onyń ústine, Grehem Belldiń súıgen jarynyń esimi Alessandro Lolıta Osvaldo emes, qaıta, Meıbl Habbard Bell bolǵan. Oǵan qosa, ókinishke qaraı, Belldiń súıgen jary telefon qoldana almaıtyn adam, sebebi, onyń jary qulaǵy estimeıtin sańyraý bolǵan. Taǵy bir shyndyq, Bell telefondy tapqyrlaǵan soń, onyń qoldanyp, qýattaǵan sózi «Ahoı» (Ahoy) boldy.
Qorytyp aıtqanda, «Alo» sózi, bireýler qaýeset etkendeı, bir qyzdyń esiminiń qysqartylǵanynan shyqqan emes, qaıta, tarıhı jazbasha aıǵaqtamalary bar, «Hello» sózinen shyqqandyǵy beseneden belgili bolyp tur.
Al, sóz sońynda reti kelgen soń, aıtpaı ketýge kelmeıtin bir jaıt taǵy oıǵa oralady: shyndyǵynda, ár halyqtyń óz sóıleý máneri, sóz qoldanysy bar. Telefon kótergende, ózge elder ózderinshe úılestirip, yńǵaıyna qaraı bir sóz qoldanady eken. Mysaly: ıtalándar «pronto», japondar « mosı mosı», qytaılar « veı», kárister «óboseó», grekter «parakalo», armenıandar «lsým em», ıspandar «diga», orystar «alo», al aǵylshyndar maqalada aıtyp ketkendeı Tomas Edısonnyń « hellow»-yn qoldanady eken. Al, biz shi? Nege biz ár nársege eliktegish, tez qabyldaǵysh kelemiz? Telefon tutqasyn kótergende «Alo» degen sózdi qoldaný qanymyzǵa ábden sińip ketti bul kúnde. Joq, baı tilimizden osyǵan bir aýyz jaqsy balama tabylmaǵany ma?
Talǵar Dálelǵazy
