Óndiris pen ekonomıkaǵa qaraǵanda, rýhanıattaǵy nemquraılylyq pen sybaılastyqtyń zardaby aýyr tıedi. Onyń ishinde, bilim salasyna bógde nıettiń aralasyp ketýinen Ulttyq qaýip-qater faktory týyndaıtyny anyq. Ókinishke qaraı dep aıtalyq, qoǵamnyń súbeli bóligin quraıtyn bilim júıesi de bul problemadan qulan taza dep aıtý qıyndaý. Buǵan bilim júıesine jıi jasalatyn josyqsyz reformalardyń ózi dálel.
Tutas júıeniń bastaýynda turǵan tetikterdiń durys jumys jasamaýy naqty nátıjeniń tabystylyǵyna kedergi keltirip qana qoımaı, ary qaraıǵy túbegeıli damýǵa da kepil bola almaıdy. Biraq, salanyń qordalanǵan máselesi sheshimin tapqannyń ornyna barǵan saıyn kúrdelenip kele jatqany taǵy alańdatady. Ázirge, qoǵamdyq pikir alańyndaǵy alýan oılarǵa arqaý bolatyn jaıttarda negizinen elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń basshylyǵyndaǵy jeke tulǵalardy synap-mineý ǵana basym. Bir qaraǵanǵa, saladaǵy problemanyń bárine mınıstrdiń komandasy jaýapty ekeni ras.
Bizdiń baıqaýymyzsha, qazirgi qoǵamdyq pikir tek aqparattyq maıdannyń áserinen ǵana qalyptasyp otyrǵan sıaqty. Onda da oryntaqtaǵy Aslan Sárinjipovke qarsy baǵyttalǵan antı-pıar deńgeıinde…
Bir-eki mysal keltireıik: bıylǵy jylǵy «Aq jol» partıasynyń tóraǵasy, májilismen Azat Perýashevtyń mınıstrge tóte shabýylynan neni baıqaýǵa bolady? Syn oryndy, biraq synalǵan nysanǵa qatysty faktorlardyń barlyǵyn bes saýsaqtaı bilip otyrǵan depýtattar jumystyń nátıjesizdigin tıimsiz tetikterden emes, úılestirýshi menedjerdiń boıynan izdegeni qalaı? Álde, osyǵan deıin minsiz, dáýirlep turǵan salanyń damýy basshylyqqa kelgen Sárinjipovten keıin kúrt tómendep ketti me? Ondaı jaǵdaıda, munyń aldynda mınıstr bolǵan Jumaǵulov komandasynyń jemqorlyqqa qatysty daýǵa qalǵandyǵyn da umytyp úlgergen ekenbiz. Árıne, joǵarydan qaraǵan adamǵa jaqsy kórinedi. Biraq, bizdiń oıymyzsha salany saýyqtyrý Sárinjipovty synaýmen aıaqtalmaýy tıis sıaqty. Biraq, Aslan myrzanyń asty-ústine túsip báıek bolýǵa mindetti emespiz. Ony basqarýshy menedjer retinde tańdaǵannan keıin, senim artýmen qatar talap ta qoıýǵa quqymyz bolýy tıis.
Taǵy aıtamyz, bilimge qatysty kez-kelgen sóz jeke adamdardyń aınalasynda qalyp qoımaýy tıis. Biraq, memlekettik basqarý tarapynan baıqalatyn áreket basqasha. Rýhanıattyń bastaýynda turǵan júıe aǵartýshylyqtan góri ámirshildik sıstemaǵa aınalyp ketti. Sol sebepti de bilim men ǵylymdy basqarý baǵyty naǵyz tulǵalarmen jumys isteýdiń ornyna hattamalyq qyzmet kórsetýge ońaı kóshe saldy. Jalpy, eldegi aǵartý júıesiniń atqarýshy bıliktiń kóp butaǵynyń birine aınalýy bul salaǵa da «Domıno» ustanymyn zorlap tańyp jibergendeı. Sonyń kesirinen barlyq mekteptiń muǵalimi órkenıetti malaı deńgeıinde ómir súrýge májbúr. Sonyń kesirinen oqytýdaǵy jetistikter shynaıy qabilet pen shyǵarmashylyq turǵysynan baǵalanbaı, irili-usaqty ákim-qaralardyń reıtıńine jumys jasaıtyn báseke kórsetkishine aınaldy… Tize bergenge mysal kóp. Onyń derligi negizsiz de emes. Biraq, naqty sheshim men nátıje taǵy joq. Bul úshin aǵartý júıesi de, onyń qyzmetin tutynatyn halyq ta jaýapkershilikti sezinýi tıis edi. Ókinishtisi, bilim salasynyń úılestirýshileri de, ekinshi tarap ta otandyq bilim salasyndaǵy ózekti problemalardy taldap, jikke bólip zerdelegen emes. Bul baǵytta jasalǵan qadamdar bar shyǵar, biraq, bilim salasyndaǵy qyzmettiń tutynýshylary ony sezinip otyrǵan joq. Sonyń saldarynan ejelden qaster tutatyn mektepterge degen eldiń pikiri ózgerdi. Qazir qoǵamda muǵalim mamandyǵyna degen qurmet joqtyń qasy, ustazdyq taza kúnkóris qamymen baratyn nemese óz jumyssyzdyǵyn sheshý maqsatynda isteletin kásipke aınaldy. Ras, kópke topyraq shashýǵa bolmas, urpaq úshin aıanbaı ter tógip júrgen ulaǵatty jandar myńdap sanalady. Olarǵa qurmet, tizerlep turyp taǵzym etemiz!
Múmkin, bilim salasyna degen senimniń setineýine bizdiń eldegi ómir súrý qaǵıdattaryna kúshtep tańylǵan ózgeristerdiń de qatysty bar shyǵar. Materıaldyq salmaqtyń artýy men rýhanı serpilistiń kemýi qabattasqan shaqta adamnyń jeke faktorynda qaýipti sındromdar bastalady. Biz qazir osy jaǵdaıdy bastan keship otyrǵandyqtan, urpaq ósirý, bilim berý, tárbıleý degen adamı mindetterdi ekinshi orynǵa ysyrdyq. Bul óz kezeginde balaǵa sapaly bilim berý úshin qoıylatyn talapty buzdy. Buqaranyń balasy oqıtyn mektepke degen qyzyǵýshylyǵy men seniminiń kemýine basqa sebep bar ma? Ras, qoǵamdy ekinshi pikir: «qansha jerden bilimdi bolsań da, laıyqty jumysqa qol jetkizý úshin tamyr-tanys pen aqsha ǵana qajet» degen túsinik batpandap aldy. Demek, bizdiń aramyzda balasynyń bilimdi bolýynan buryn qaltaly bolýyna kóp úmit artatyn adamdar shoǵyry bar. Jáne az emes te… Al, osynyń barlyǵyna ne kináli nemese kim jaýapty? Ókinishke qaraı, memlekettik turǵydan retteýdiń naqtylanbaýy bilim salasyndaǵy olqylyqtardyń kóbeıgen ústine kóbeıip otyrǵandyǵyn bildiredi. Bul óz kezeginde aǵartý salasy men ata-ananyń arasyndaǵy túsinbeýshilikke jol berýde. Aıtqan jerden aýlaq, keıbir áreketter bilim salasynyń adymyn ashtyrmaý ádeıi jasalyp otyrǵan syrtqy kúshterdiń yqpaly retinde de ekshelýi tıis sıaqty. Óıtkeni, bilimsiz, tárbıesiz eldi bılep-tósteý ońaılaý… Endi, qazaqstandyq bilim júıesi áleýmettik qater týdyrýshy faktorǵa jol berip otyrǵanyn jasyrmaýymyz kerek. Ia, eldegi bilim berý júıesi aǵartýshylyqpen qatar tárbıe berý isine de jaýapty ǵoı. Álgi «tárbıesiz berilgen bilim – adamnyń qas jaýy» degen adamzattyń ekinshi ustazy aıtqan danalyqtaǵydaı…
Qalaı bolǵanda da, bilim salasynyń saýyǵýy Ulttyń keleshektegi órkendeýi úshin aýadaı qajet qadam. Zańdy da, mınıstrdi de aýystyrýǵa bolatyn shyǵar, biraq memleketti almastyra almaımyz ǵoı…
Qalmahanbet MUQAMETQALI
