Azattyq alǵaly beri jurtymyz álemge ózin de tanytty, ózgeni de tanydy. Ásirese, babalar saltymen kórshimen tatý qarym-qatynasta bolýdy basty qaǵıdasyna aınaldyryp keledi. Bul ádemi qadam – shırek ǵasyr ishinde aıasyn keńeıtip, álemdik deńgeıge kóterildi. Memleketter arasynda jalǵasyn tapty. El tutqasyn ustaǵan tulǵalar bastaǵan dostyq kerýeni – ult rýhanıaty ókilderiniń arasynda da arqaýyn shıratyp, órken jaıýda. Sondaı bir jarasymdy bastamaǵa jaqynda kýá boldyq. Onyń uıytqysy da, uıymdastyrýshysy da Astana qalasyndaǵy «Murat joly» qoǵamdyq birlestigi edi. Bes jyldan beri Qazaq eli men Qytaı memleketi arasyndaǵy mádenıet pen óner salalary boıynsha jemisti jumys jasap, dostyq máıegin qaýzaǵan qoǵamdyq birlestik bastamasy qýantady. Elder arasyndaǵy barys-kelisti demep júrgen Otanymyzdaǵy Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Elshiliginiń qoldaýymen, kórshi memlekettiń tórtkúl dúnıege máshhúr qalalaryna mádenıet pen óner qaýymyn saparlatyp qaıtty.

Beıjiń. Tań qylań bergende qala aspanynan áýejaıǵa tómendep kele jattyq. Qala kósheleri san túrli jaryqpen kómkerilgen. Kókten jerge qaraǵanda álgi samsaǵan san túrli shamdar muhıt túbinen súzip alǵan jaýhardy jibek jipke tizgendeı kórinis berdi. Aǵylyp jatqan kóliktiń jaryǵy da ádemi. Ár eldiń betke ustar bederli qundylyǵy bolady desek, kórshimizdiń arǵy-bergi tarıhyndaǵy aıtýlylarynyń biregeıi: uly Qytaı qorǵany ekeni sózsiz. Alǵashqy qadamymyz da osy qorǵanmen tanysýdan bastaldy. Qorǵanys úshin salǵan qorǵannyń keı tusy at túgil, eshki áreń júretin qyrlarǵa turǵyzylypty. Áýejaıǵa túskende «aldymyzdan shyqqan» qorǵan sýretteri qalaı kóz tartsa, at jalyndaı taý qyry men oıyn jalǵaǵan uly qorǵannyń ár baspaldaǵyn basqanda, sol dáýirde tegeýrindi tehnıkasy joq adamzattyń qudiret qarymyna qaıran qalasyń. Myńdaǵan jyldan astam tarıhy bar, sáýlet óneriniń keremet kórinisi deýge turatyn qorǵan – el men jerin qorǵaý jolynda pende bel sheship bekinse, ózin ǵana emes, keler urpaǵyn oılasa, qandaı qıyndyqty da jeńip shyǵatynyna ılandyrady. Mın dáýirinde qorǵanǵa qajet kirpishti jeti aı daıyndap, úsh aı kúıdirgen kórinedi. Qorǵannyń bıiktigi 7-8 metr bolsa, tabanynyń eni 6,5 metr. Al ústińgi jaǵynyń eni 5,8 metrdi quraıdy. Ár 100 metrden keıin 2-3 qabattan turatyn qaraýyl munaralaryn salǵan. Qaýipti jaǵdaı bolǵanda sol dabyl munaralarynan kúndiz tútin tutatyp, túnde alaý jaǵyp, elin qorǵaýshylar birine-biri belgi bergen. Qorǵandy kórýge kelgen adamdar aǵyl da tegil. Qaltyldaǵan kári, eńbektegen bala – qaraýyl munaraǵa jetip, tóńirekke kóz salsam dep, eńkeıseń tumsyǵyń tıetin bıikke qaraı umtylady. Munara bıiginde bolyp, paryzyn ótegender «ýh-ýh» dep eptep basyp, keri qaıtyp jatyr. Jol bastaýshy jigit: «Beıjińge taıaý turǵan uly qorǵanǵa jáı kúnderi 50 myń adam atbasyn bursa, mereke tusynda kelýshiler sany 100 myńnan asyp ketedi. Onyń ústine kezinde uly kósemimiz Mao Szedýn: «Beıjińge kelip, uly qorǵanǵa shyqpaǵan azamat azamat emes», degen sózi dáıim jurt janynda jańǵyryp turady. Ol sóz rýhanı kúsh berýmen qatar, týrızmge de jol ashyp otyr» deıdi. Saıahatshylardyń iltıpatyna bólenip otyrǵan Badalın qorǵany Mao Szedýn zamanynda kúrdeli jóndeýden ótkenin aıta ketsek deımiz. Jalpy, bul elde ómirden ozǵan tulǵaly basshysyna til tıgizý máselesi joq. Aıybyn emes, atqarǵan isin tilge tıek etedi eken.

Beıjińniń 16 aýdanynda 22 mıllıon halyq turady. Uly qorǵannan ózge de tarıhı oryndar alyp qalada az emes. Qaısysyna barsań da qabyrǵaly eldiń tarıhyn tanyp-bilesiń, ótken qıly kezeńderin kóz aldyńnan ótkizesiń. Bir atap óterligi, sol qundylyqtardyń qadir-qasıetin jurt jaqsy biletindeı. Óıtkeni, kelip-ketip jatqandar aýdarylǵan teńiz tolqynyndaı mol. Imperatorlar ordasyna, han saraılaryna, minájat ornyna bas suqsańyz, sol jerden taǵylym alyp qana qoımaı, ulttyń uly qasıetteri týraly áńgime-dúken quryp, ánderin aıtyp, bılerin bılep jatqandardy kóresiń. Qol qýsyryp bos otyrý – olarǵa jat sekildi. Tize búkse, aıdalaǵa qaramaı bir ispen aınalysady. Er adamdar shahmat oınasa, áıelder jaǵy toqyma toqyp, is tigedi. Áıteýir, qaı-qaısysy da qımyl-qareketsiz emes. Mundaı jerde umtylmasqa, bir iske den qoıyp pysymasqa ábdiń joqtaı. Bul talpynys jasqa da, qartqa da tán. Óıtkeni, qumyrsqa qımyl shirenýge mursat berer emes. Biz táýbege kóp júginsek, olar baryna toıǵan qozydaı bolmaı, eńkeńdep eńbek etýge talpynady. Sodan ózine lázzat alady. Osydan da shyǵar, Qytaı jurtynyń ıne, jipten bastalatyn taý-teńiz ónimi tórtkúl dúnıeni «jaýlap» alyp jatqany. İskerlik pen ismerlik túımedeıdi túıedeı etemin, tarydan taý turǵyzamyn degen nıetine, muratyna ulasatynyn qaı jerge barsań da aldyńnan shyǵatyn tynymsyz tirshilik dáleldep turǵany anyq. Damýdyń jańa jolyna túsken 30 jyldan asa ýaqyt ishindegi «Qytaı ǵajaptarynyń» aýyzdy ashtyryp, kózdi jumdyratyn qupıasynyń túpki tamyry – elge degen adaldyq pen erinbeıtin meni kem eńbekte jatyr-aý degen baılamǵa bekindirdi.

Bizdiń bir baıqaǵanymyz, elge qonaqqa kelgen azamatty mansabyna qaraı emes, ult rýhanıatynyń ókilderi, eńbek adamy dep syılaýdy aldyńǵy orynǵa shyǵaratynynan ańǵaryldy. Oǵan bir dálel, Búkilqytaılyq Halyq Ókilderi jınalysynyń (parla­mentiniń) Muhajırlar komıtetiniń basshysy Djan myrzanyń eńseli jınalys ǵımaratynda qabyldaý jasaǵany der edik. Komıtet basshysy Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy dostyq baılanystar týraly aıtyp, óz Otanynyń órleý joldaryna toqtaldy. Az ulttarǵa jasalyp jatqan jaǵdaı týraly da naqty dálelder keltirdi. Ásirese, Qytaı elinde ómirge kelip, bilim alyp, odan keıin atajurtyna oralyp, óz úlesterin qosyp jatqan muhajırlar týraly erekshe atap ótti. Endigi jerde ondaı azamattar memleketter arasyna altyn kópir bolsa degen tilegin de jetkizdi. Óz kezeginde belgili sýretshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Fransıanyń sýretshiler akademıasynyń laýreaty, profesor Kámil Mýllashev mártebeli mekemede jarqyn júzdi qabyldaýǵa rızashylyǵyn bildirdi. Qabyldaý bólmesiniń tórine máýeli báıterektiń tarmaqtalǵan tamyryn qazyp alyp, dińiniń ornyna «Ult tamyry» degen sózdi jazyp ilip qoıǵan eken. Jýan-jińishke bes qoldyń salasyndaı, taram-taram tamyrlar da oıǵa qaldyrady. Keregege odan ózge eshnárse ilinbegen. Muhajırlar birlestigi tóraǵasynyń orynbasary – Cháý myrza: «Júzdegen tamyry nár berip, bıik shynar ósse, bizdiń Qytaı memleketiniń gúldenýi ulttar birliginiń jemisi dep bilemiz. Sonyń tabıǵı túrdegi kórinisin myna «Ult tamyry» aıqyn kórsetip tur emes pe?» – dep aǵynan jarylady. Dıdarlasý ústinde kıeli dombyrasyn qolǵa alyp, jas ónerpaz Qaınar Aıtmuratuly Qurmanǵazynyń «Adaıyn», «Tóremuratyn», Nurǵısa Tilendıevtiń «Álqısasyn» oryndaǵanda otyrǵandar tik turyp, qurmet kórsetti. Sol sekildi, qazaq qamy degen arys ul Dálelhan Súgirbaevtyń urpaǵy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jeztańdaı ánshi Gúlzıra Bókeıhan «Gaýhartasty», «Bulbuldy» áýeletkende ǵımarat ishin áserli áýez kernep ketti. Al Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri Rıza Qaıyrbaı qazaq, qytaı, qyrǵyz tilinde alma-kezek án oryndaýy da kóńilden shyqty. Dıdarlasý kezinde Nazarbaev Ýnıversıtettiń profesory Tursynjan Toqaıulynyń adam mıyn zertteý jolyndaǵy tyń qadamdarynan, Qazaqstan táýelsizdigin alǵan alǵashqy jyldary atamekenine kelip, qytaı-qazaq taǵamdaryn ushtastyra otyryp «Ernar» degen dámhana ashyp, qazir jurttyń erekshe yqylasyna bólengen Ánýar Naýashulynyń tirlikterinen habardar bolǵanda, sporttan baǵy janyp, Qytaı elinde de, Qazaq jerinde júldeli bolǵan tańdaýly sportshy jigit Nýrıdın Marasýlovtyń jetistikterin estigende, sýret ónerinde ózindik qoltańbasyn qalyptastyrǵan, anımasıalyq fılmder jasaýda top jaryp júrgen, «Astana Film» jastar kınostýdıasynyń dırektory Jánibek Nurbekulynyń talantyna kóz jetkizgende laýazym ıeleriniń júzderi jaınap shyǵa keldi. «Bizdiń elimizden shyǵyp, atajurtynda bulaı tanylyp jatqandaryńyz mereıimizdi ósiredi. Osy azamattar óz salalary boıynsha qytaı elindegi áriptesterimen qarym-qatynasty kúsheıte berse, nur ústine nur bolmaq», degen pikirlerin de irkip qalmady. Shynynda, biraz memleketter shetelderdegi qandastaryna qamqorlyq tanytyp, atajurtyna oralýǵa shaqyryp jatsa, Qytaı memleketiniń Búkilqytaılyq Halyq Ókilderi jınalysynyń Muhajırlar komıteti óz elderinen babalarynyń kindik qany tamǵan jerge attanǵandardy umytpaı, baılanysty kúsheıtýge talpynýy úırenetin úrdis desek, artyq aıtqandyq bola qoımas.

Talaıdy tamsandyryp, álemdik sporttyń týyn kótergen «Beıjiń-2008» olımpıadasy ótken kelisti keshender men alańǵa búginde aǵylǵan halyqtyń qarasy mol. Dúnıejúziniń qaı túpkirinen kelse de tóbesinde bes juldyzdy qyzyl tý jelbiregen qustyń uıasyndaı sport saraıynyń tabaldyryǵyn attamaıtyndar kemde kem. Qazaq eli de sondaı bir emes, birneshe qysqy, jazǵy olımpıadalardy keleshekte ótkizedi degen úmitimizdi úkilep qaıttyq. Biz tehnıka adamnyń jumysyn jeńildetip «ushpaqqa» shyǵarady dep júrsek, erteńin oılaǵan Qytaı eliniń zıalylary ult rýhanıatyn, tilin, dilin, jazý úlgisin sol tehnıka ǵajaptary búldire bastaǵanyn, ásirese, jastardy saýatsyzdyqtan saqtap qalýdy qozǵaı bas­tapty. Oǵan bir dáıek keltirer bolsaq, tehnıkaǵa «qul» bolǵandar Qytaı jazýyn, ıaǵnı ıeroglıfti eleı bermeıtin bolǵan. Ol jastardy jazý kezinde saýatsyzdyqqa uryndyryp bara jatqanyn eskerip, ony «óli» túrde emes, naqty jumyspen betin beri qaratýǵa den qoıǵan. Ieroglıfti jan-jaqty oqytýdy iri qalalardaǵy mektep baǵdarlamasyna qosqan. Osynyń nátıjesi qalaı degenimizde, ult qundylyǵyn ardaqtaý jaǵynan oqýshylar ata-analarynan kósh ilgeri ketkenin, bul Otan bolashaǵy sanalatyn urpaqtyń ózin-ózi tanyp-bilýine ashylǵan jol degendi aıtty.

20 mıllıonnan asa halyq turatyn Beıjińde bir tamshydaı bolyp 100 qazaq otbasy ómir súrip jatyr eken. Olarmen de júzdesýdiń sáti tústi. Sen tura tur, men ataıyn deıtin, shetinen is tetigin biletin, ultynyń urpaǵy ekenin túsinetin azamattarmen áńgimeleskende jan saraıymyz ashyldy. Óıtkeni, halyqtyq qalypty, tildi, dindi, jón-joralǵyny jetik biletin jandardyń keýdesi kúmbirlep-aq tur. Aqpeıil, darhan kóńil, bı óneriniń bilikti mamany, sazger Ánýar Núsipuly, baspager Amantaı Saǵatuly, «Doń-Fań» teatrynyń top jarǵan bıshisi Farhat Bımashuly, mýzyka salasynyń dosenti Májıt Muhametuly, Ortalyq halyq radıosy qazaq redak­sıasy orynbasarynyń meńgerýshisi Ershat Seıtqamaluly – qaı-qaısysy da alysta júrse de, ult joqshysy ekenin sezdirip otyrdy. Atajurtymen berik baılanysta ekenderin de jetkizip jatty. Jylqydaı shuryldasyp tabysqan baýyrlarmen qoshtasar sátte júrek qyly terbelgenin nesin jasyraıyq.

Shanhaı. Shalqyp tur dese de bolǵandaı. Qalany qaq jaryp aǵyp jatqan ózen, onda júzip júrgen kemeler, jaǵasyndaǵy ótken ǵasyrlardan qalǵan kóne ǵımarattar, jańa dáýirdiń kókpen talasqan, ushar basyna kez kelgen qus jete qoımaıtyn záýlim úıler, birneshe qabat joldar – bári de jarasymdy. Beıjińde kóbinde saıasat jaıly sóz bolsa, munda ekonomıka, qarjy, aqsha baǵamy – áńgime arqaýy. Halyq sany da barshylyq. Aıtalyq 2014 jyly 24 mıllıonnan assa, 2015 jyly 25 mıllıon 600 myńdy qurapty. Shanhaıda til dıalektisi kóp eken. Jol bas­taýshymyz: «Men sizderge memlekettik tilde sóılep júrmin…», deıdi. Bul turǵydan kelgende, táýbe deıik, qazaqtyń baıtaǵyn mekendegen ult tilinde dıalekt joq deýge bolady. Az-kem sózder jalpy tilge nuqsan keltirmeıdi. Tek babalardan qalǵan osy uly qazynany máńgi eldiń, máńgi tiline shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı aınaldyrsaq, qane!

Al Shanhaıdan 90 shaqyrym jerdegi, 6 mıllıonnan asa halyq turyp jatqan Sýjý qalasymen de tanystyq. Jurt Sýjýdy sulýlar shyqqan qala deıdi eken. Bir ańyzda iriktelgen 4 sulýdyń ishinde bireýiniń dıdary qazaq qaǵıdasyna salsaq, kún dese kózi, aı dese aýzy bolǵan sekildi. Álgi sulý jibekti sýǵa jýýǵa barǵanda balyq bitkenniń qaraýǵa batyly jetpese, aspandaǵy aı uıasyna kirip ketip, gúl qaýyzyn asha almaı qalady eken. Sol qaladaǵy anaý zamandarda hanǵa adal qyzmet etip, búgingi tilmen aıtqanda, zeınetke shyqqanda turatyn baqsha saraıdy sýrettep shyǵýǵa til kerek. Basqasyn bylaı qoıǵanda, kóldegi ersili-qarsyly júzip júrgen sap sary «altyn» balyqtar aıtary joq ádemi áserge bóleıdi. Ol zamanda kóz qaryqtyrar bul kórinis boldy ma, bolmady ma, qaıdam. Biraq az da bolsa saqtalǵan juqanasyn jutyndyryp, ýaqyt talabyna qaraı jańǵyrtyp, týrızm úshin túletken tirliktiń súısindirgeni sózsiz.

Sıan. 8 mıllıonnan asa halyq turatyn bul qalany tarıhı jaýharlardyń mekeni dese de bolǵandaı. Tabıǵaty jaqsy, jer baılyǵy da jetip artylatyn shaharǵa ótken jyldyń ózinde ǵana 7 mıllıon týrıs kelipti. Qalanyń bir jaǵynda elimizdegi Sharyn shatqaly (Almaty oblysyndaǵy) sıaqty ańǵar kezinde qashqyndardyń mekeni bolsa, qazir týrızmniń qaınaǵan ortasyna aınalǵan. Jartastardaǵy úńgirlerden búgingi zaman talabyna saı qonaqúıler salyp, kórýge kelgender jata-jastanyp tanysýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. «El baılyǵynyń bir kózi týrızm, el qazynasyna osy týrızmnen qyrýar qarjy quıylyp jatyr. Bir ǵana «Terrakot áskerleri» biregeı kórmesine kirý úshin ár adam 150 ıýán tóleıdi. Osynyń ózinen-aq kóp nárseni ańǵarýǵa bolady emes pe?», deıdi jol bastaýshymyz. Sıan qalasyndaǵy Shan-Sı ólkelik tarıhı murajaıyndaǵy qundylyqtar IýNESKO-nyń qorǵaýyna alynypty. Bar syryn boıyna búkken jumbaq tańbalar, syzyqtar, jolaqtar – zymyran zamannyń kúrmeýsiz kórinisi tárizdi. Bizge jat emes qasıetti qoshqar múıiz oıý-órnekter, ydys-aıaqtar, ejelgi ǵun dáýirin eske salady. Alpamys bitimdi qysh músinder, keıingi jáne qazirgi zaman dúnıeleri de barshylyq. Este joq babalar shejiresimen shektesip jatqan ejelgi etnostar, olardyń jalpy kıim úlgileri, mingen aty, at ábzelderi, L.N.Gýmılev jıi aıtatyn «árqaısysyna tórt qazanat jegilgen áskerı arbalar» – qaı-qaısyna da zer salsań Esik qalasynan tabylǵan Altyn adamnyń bas kıimindegi zattarǵa óte jaqyndyǵyn baıqaısyń. Erlerdiń sap altynnan órnektelip jasalǵan áshekeıli bas kıimi, qolǵa ustap turǵan saz syrnaı, ózge de ejelgi mýzykalyq aspaptar – bári-bári de ata qazaqty elestetedi. Bul adamzat órkenıetiniń bir-birimen sabaqtasyp jatqanyn, halyqtardyń buryn da qarym-qatynasta ómir súrgenin kórsetse kerek.

Óner ordalarynan kórgen sırk álemi, bezendirilýi tabıǵatpen áspettelgen án men bı myń qubylǵanda taǵy bir ǵajabyńyz osy bolar deısiń.

Kóre júrip, baǵalaı alsań baılyq kóp eken. Qalasy men dalasyndaǵy aıyrma­shylyqty joıýdy basty baǵytqa qoıǵan kórshiniń rýhanı jádigerlerdi de qyrandaı túletýi irilik. Baǵyn ashyp baǵalasań qundylyq kórmeniń kórki ǵana emes, qarjynyń da kózi ekenin ańǵardyq. Qundylyǵyna quntty alyp eldiń búgingi qarqyny osyny da sezdiretin tárizdi. Bir sózben aıtqanda, tynymsyz tirlikti, adal isti, el degen uly uǵymdy bıik mártebe tutqan halyqtyń qajyr-qaıraty – memlekettiń tórtkúl dúnıedegi mereıin asyryp otyrǵany sózsiz.

Derekkóz: Egemen Qazaqstan