Aýdan ákiminiń «Ashyq esik kúninde» uqqan ulaǵattar haqynda bir úzik áńgime

Aǵyndy meniń Aqsýym, Aqyryp áli aǵasyń.
İlıas JANSÚGİROV

«Aqsýǵa baryp qaıtaıyq» dep sol óńirdiń týmasy, belgili telejýrnalıst, jurtqa tanymal aqjoltaı azamat Nurtileý Imanǵalıuly usynys jasaǵanda, kóp oılanyp jatpadyq. Qulager aqyn İlıas jyrymen bala jasymyzdan qıalymyzdy terbegen Aqsý ǵoı. Úsh júzdi ánmen tamsandyrǵan Birjan salmen aıtysyp, Alashqa ataǵy shyqqan aınalaıyn aqyn Saranyń eli ǵoı. Taǵy da «Qobyzshy Molyqbaı shal Mataıdaǵy, Mataıda Ken­je Tuńǵat Saqaıdaǵy…». Iá, qo­byz kúıiniń jampozy Molyq­baı atanyń otany. «Qazaqta qobyz­shynyń qalǵany sol, Jorǵa edi maımańdaǵan baqaıshaǵy», deıdi jyr pyraǵy Jansúgirdiń İlıasy. Aıta berse, qazaqtyń tuńǵysh ro­manyna báıge jarıalaǵan alǵash­qy mesenat Maman qajy áýleti­niń, qazaqtyń tuńǵysh operasyn jaz­ǵan sańlaq sazger Muqan Tóle­baev­tyń, Bilál Súleevteı arys­tyń, Ǵalı Ormanovtaı ǵajaıyp aqyn­­nyń týǵan topyraǵy bul Aq­sý. Aqsýǵa jol túsip, qadam bas­qa­nymyzǵa biz de qýanyshty edik.

Budan bes jyl buryn sý bógeni jarylyp, alapat tasqyn apaty qanshama adam ómirin jalmaǵan Qyzylaǵashtaǵy qaıǵyly oqıǵa kezinde bir atizin salǵan bola­tyn­byz. Sonda sol tustaǵy Almaty oblysynyń ákimi Serik Úmbe­tov­tiń basshylyǵymen aınalymǵa kelmes az ǵana ýaqyttyń ishin­de edel-jedel elýshaqty tur­ǵyn úı salynyp, kúzge salym baspa­nasyz qalǵandardyń deni qonysty bolǵan edi. Kóńil álde de jabyrqaýly bol­ǵan­men, úmit sáýlesi qaıta sebez­dep, Qyzylaǵashtaǵy qońtorǵaı tir­shilik qaıta jalǵasyn tapqan-dy. Bul da bolsa jubanysh. Tiri adam tirligin isteıdi. Qaısarlardyń ishindegi qaısary halyq qoı. Halyq qınalsa da, qyńbady. Ómir óshpedi. Azǵantaı bolsa da qýanysh. El bolǵan soń eldigin tanytpaı turmaıdy. Azamat bol­ǵan soń kópshil atpaldyǵyn ja­samaı tura almaıdy. Aqsý azamattarynyń boıynan sonda osyndaı elshildik, kópshildik qa­sıetterdi kórip súısingenbiz. Sol jubanyshty oqıǵaǵa el gaze­ti «Egemen Qazaqstannyń» Alma­ty qosynynyń bir top qyzmet­keri az-muz shashýymyzdy sha­shyp, tilegimizdi qosyp qaıt­qanymyz da jádiger estelikteı jadymyzda saqtaýly.

Aqsýdyń baı dástúrli baıyr­qaly aýdan ekendigin onyń 85 jyldyq tolaıym tarıhy ań­ǵartqandaı. Qazaq eli bastan keshken tarıh pen taǵdyr jolyn aqsýlyqtar da júrip ótti. Álbette, qıyndyqtary da az bolmady, mereıli qýanyshtardy súıinshilegen kezderden de kende emes. Sonyń bir parasyn kózge elestetsek, ataqty Túrksib temirjolynyń talaı ondaǵan shaqyrymdary qasıetti Aqsý jeriniń batys aımaǵyndaǵy qum dalany basyp ótken. Temirjol beketteri salynyp, Mataı, Molaly aýyldary boı kótergen. Mysaly, ótken jyly ǵana Mataı stansasynyń 80 jyldyǵy atap ótildi. Al el basyna kún týǵan, er etikpen sý keshken keshegi su­ra­pyl soǵys jyldarynda da aqsý­lyq azamattar Otan qorǵaý jory­ǵynyń aldyńǵy shebinen taby­la bildi. Sonyń aıǵaǵyndaı, bas­qasyn aıtpaǵanda, eki birdeı óren – Esmurat Sıqymov pen Nursultan Esebolatov Keńes Oda­ǵynyń Batyry atandy.

Aqsýlyqtardyń eńbek maıdanynda da abyroısyz qalǵan jeri joq. Keńes zamanynda bir aýdannan jeti birdeı Altyn Juldyzdy Eńbek Eri shyǵýy da ońaılyqpen qonbaıtyn baq qusy ekenin kózkórgender biledi. Maıdan erlerimen birge urpaqqa ónege, jerlesterge maqtanysh bolǵan sol eńbek batyrlarynyń esimderin ataı ketsek, olar – Naýjan Nur­seıitov, Otyzbek Súıeýbaev, Nurlan Ońaldınov, Tynybaı Baltabaev, Adler Otto, Káribjan Jubaev, Qurmanbaı Janbaev. Bul qurmetti adamdardyń eskertkish músinderi búginde aýdan ortalyǵy – Jansúgirov kentindegi Batyrlar keshenin kórkeıtip tur.

Iá, Almatydan jeldeı esip ke­lip qalǵan bir top jýrnalıs aǵaı­ynǵa aýdan ákimi Ádil­bek Dal­baǵaev alǵashqy kezdesý­den bastap-aq jyr qylyp aıt­qa­nyndaı, tóskeıde tórt túlik mal­dy myńǵyrtqan Aqsýdyń keńes ýaqytynda odaqtyq jáne respýb­lıkalyq Aýyspaly qyzyl týdy jeńip alyp, alqap-alqap qyzylsha ósirip, osyndaǵy qant zaýytyn qaryshtatyp, óner-mádenıetti óristete dúrildegen kezderi de jeterlik. Biraq, ol zaman tarıhtyń sýdyraǵan paraǵyna aınaldy. Táýelsizdik te ońaıǵa túspeıtin, erdiń eri, qaısardyń qaısarynyń ǵana qarmaǵyna iliger altyn balyq eken. Naryq qyspaǵy da alqymnan aldy. Jansúgirov kentindegi qant zaý­yty osydan 9 jyl buryn jabylyp tyndy. Bereke kózi bitelgen soń kóńilge qaıaýlyq, turmysqa jadaýlyq kire bastaǵan. Jurt, ásirese, jastar jaǵy syrtqa ketińkirep, burynǵy sańǵyraǵan úıler qańyrap bos qalǵan. Al aýyl sharýashylyǵyn qaıtadan damytý úshin ırrıgasıa, sýlandyrý júıeleri, sýarýdyń jańa, zamanaýı tehnologıalary kerek. Burynǵy paıdalanystaǵy jer eskirgen. Sýarmaly egistik, ásirese, Qyzylaǵash bógeni apatynan soń múldem azaıyp qalǵan.

Jalpy, kóz jaýyn alarlyq sulý tabıǵat qoınaýlary birshama bolǵanymen, Aqsý óńiri jeriniń deni qumdaq, qunarsyz bolyp keledi. Bálkim, 49 eldi meken, 17 aýyldyq okrýgten quralǵan, ata­ǵynan at úrketin aýdanda nebári 42 myń ǵana halyq turatyny da naq osy sebepten bolar. Al endi bul halyqtyń da deni, 99 paıyzy týǵan jerge týyn tikken, basqa jaqtaǵy sultandyqty qalamaı, óz elinde ultan bolý qaǵıdatyn ustanǵan qaıran qazaq, kónbis te qaısar qazaq ekenin ózińizdiń de ishińiz sezip otyrǵan bolar. «Týǵan jerge týyńdy tik» demekshi, qıyndyqqa moıymaı, naryq syndarynda shynyǵyp shyńdala túsken Aqsý elinde búgingi kóp ıgilikter qazaqtyń osynaý ataly sózinen bastaý alyp otyrǵandyǵy qýantady. Qońyltaqsyǵan el eńsesin kóterý maqsatynda Elbasy tapsyrmasy boıynsha aýdan basshylyǵy syrttan ınvestısıa tartýdy oılastyrypty. Osynaý ıgi maqsatqa Nursultan Ábishulynyń «Árbir dáýletti azamattyń týǵan jerge kómektesýi perzenttik paryz» dep úndeý tastaýy da quba-qup oraılasa ketipti. Sóıtip, 2014 jyly aýdan aýmaǵynda «Týǵan jerge týyńdy tik» aksıa­sy keńinen qanat jaıa­dy. Áýeli, syrttaǵy jáne el ishindegi tanymal, isker azamattardy aýdan ákimi qurmettep shaqyryp, salıqaly áńgimege tartady, eldiń qınalǵanyn aıtady, soǵan oraı bıznesteriniń bir parasyn týǵan jerge burýlaryn ótinedi.

«Týǵan jer, eshnárse joq senen ystyq. Sebebi, sende týyp, senen ushtyq», dep halyq danalyǵynda aıtylǵandaı, aıkól azamattar aqjoltaı bastamany aqjarma tilekpen qabyl aldy. Aksıanyń izgilikti isine yqylaspen kiristi. Aıtalyq, Mataı aýylynyń týmasy, kásipker Qolǵanat Sámbetov qaraýsyz qalǵan nan zaýytynyń ǵımaratyn jańǵyrta jóndep, ony sport jáne oıyn-saýyq keshenine aınaldyrdy. Munda trenajerlik jattyǵý zaly, kvadrasıkl, fýtbol, basketbol alańdary, ús­tel tenısi men shahmat oınaý ból­meleri jabdyqtaldy. Kele­shekte lımonad jáne jún tazalaı­tyn, t.b. óndiristik sehtar ashý kóz­delip otyr eken. Al túbi oıto­ǵan­dyq Janat Joldaǵutova turǵyn­dardy kóp jyldardan beri qınap kelgen túıtkildi sheship, aýdan­nyń qos qıyrynda jatqan Sýyq­saı jáne Oıtoǵan aýyldarynan bastap, joldaǵy eldi mekender arqyly Taldyqorǵan, Almaty qala­laryna qatynaıtyn eki avtobýs marshrýtyn ashyp beripti.

Jeke kásipker Araı Ákenaı­uly aksıa aıasynda aýdan aýma­ǵynda balamaly energıa qondyr­ǵylary – shaǵyn qýatty jel generatorlary men kún panelderin ornatý jumystaryn qolǵa aldy. Búgingi tańda únemdi de ótelimdi, qyzmet etý merzimi 25-30 jylǵa deıin jetetin, ekologıalyq turǵydan taza osyndaı ońtaıly qondyrǵylar osy Aqsýdyń jáne kórshiles basqa da aýdandardyń kóptegen aýyldary men mal qys­taqtarynda jaryq-shýaq tógip, energıa qýatyn berip, kóńil­derdi nurlandyrýda. Al aýdan ortalyǵynda osynaý qondyr­ǵy­lardy qurastyrý sehy ashylyp, alty adam jumyspen qamtylyp, nápaqasyn tabýda.

Týǵan jerge taǵzym arnaǵan tamasha aksıanyń sharapaty áýeli turmysy tómen otbasylarǵa, meıirim ańsaǵan múgedek jan­dar­ǵa, baspana taýqymetin kórgen­der­ge tıgenin aıtý lázim. «Qol­ar­baǵa tańylǵan eki balaly múgedek áıel, kóz janarynan aı­yrylǵan aıaýly qaryndas aldyma kelip jaǵdaı aıtqanda janym kúızeldi, – deıdi Ádilbek Egeýbekuly. – Olarǵa kezekten tys úı berýge haqymyz da joq. Aqyry, osy oraıda qaıyrymdy azamattarǵa júginýdi jón dep taptym». Sóıtip, osy jyldyń shilde-qyrkúıek aılarynda aýdandaǵy asa muqtaj múgedek, turmysy nashar otbasylar men jalǵyzbasty azamattarǵa naqty turǵyn úı kómegin kórsetý maqsatyndaǵy demeýshilik-qaıyrymdylyq aksıasy tý kóteredi. Ómirden erterek ozǵan aqsýlyq aqyn Jamaý Buqarbaev «Júregi bar jandar bar, úmit úzbe» dep jyrlaǵandaı, keń júrekti darhan azamattar biter istiń qasynan tabylǵan. Osylaısha buqaralyq, halyqtyq sıpat alǵan izgilikti aksıaǵa aýdan mekemeleriniń ujymdary, aýyldardyń turǵyndary, qaltaly isker azamattar qalys qalmaı túgel qatysyp, nátıjesinde 10 mln. teńge qarjy jınalypty. Mi­ne, osy qaıyrymdylyq qarjy­syna Jansúgirov kentindegi Pýsh­kın jáne Qabanbaı batyr kóshe­leriniń qıylysynda kópten beri ıesiz qańyrap turǵan 8 pá­terli 2 qabatty úıge jóndeý júr­gizilip, áp-ádemi etip paıda­laný­ǵa be­rilgen, páter kiltin alǵan adam­dardyń kóńil qaıaýy seıilip, kóz­derinde qýanysh oty ushqyndap, júzderine kúlki úıirilgen saltanatty sátterge ózimiz de kýá boldyq.

Bul ǵana emes, osy aksıa aıasynda jeke kásipker Sabyr Qadyruly Jansúgirov kentinde qańqasy ǵana qalǵan 20 jáne 30 páterli eki úıdi óz qarajatyna jóndetip, olar muqtaj turǵyndarǵa jeńil­detilgen joldarmen berile bas­tady. Munda jastar úshin aýla klýby ashylmaqshy eken. Buǵan jum­salǵan qarjy 380 mln. teń­geni quraǵan. «Qoljetimdi baspana» baǵdarlamasy boıynsha 10 komýnaldyq úıdiń de qurylysy aıaqtalyp tur. Bulardan basqa, 2012 jyly 39 páterdi, bıyl 50 pá­terdi turǵyndar zańdy kezegimen alǵan. Mysaly, sonyń ishinde eki balasy, ózi de múgedek Bıjamal Baıysova tórt bólmeli páterdi ıelengen. Sóıtip, baspanaǵa muqtaj aqsýlyqtar qatary azaıa túsken.

Iá, osyǵan oraı Jansúgirov kentiniń kórik-kelbeti de jaq­sar­ǵany baıqalady. 90 mln. teńge qarjyǵa ortalyqtaǵy Jeltoqsan, Muratbaev kósheleri jóndelip, asfálttalyp, aleıa tartylyp jatyr. Biz jaıaý júrginshilerge arnalǵan jergilikti «Arbatpen» júrip óttik. Arqaly otyrǵyshtar qoıylǵan. Ásirese, qarttardyń seıil-suhbat mekenine aınalatyn syńaıly. Osy betpen Molyqbaı atyndaǵy Mádenıet úıine bas suqsaq, onda jergilikti Aqsý halyq teatry Ámire Árinniń «Qo­zy Kórpesh – Baıan sulý» spek­takliniń daıyndyǵyn ótkizip jatyr eken. Arda Elýbaeva men Baǵlan Júnisov jetekshilik etetin ónerpazdar ónerin birer ýaqyt qyzyǵa tamashalamasqa lajymyz qalmady. Mádenıet úıi jasanyp, jaınap tur. Dırektor Bo­lathan Boranbaevtyń aıtýynsha, mádenıet ordasy túrli úıirmeler arqyly da talaı taǵylymdy isterge uıytqy bolýda.

E.Sıqymov atyndaǵy stadıon da sport isin jolǵa qoıýǵa laı­yq­ty jóndelipti. Oǵan 40 mln. teńge jumsalypty. 1200 adam syıyp otyrady. Sonymen birge, standartqa saı sport jabdyq­tarymen de molynan qamtyl­ǵan. Dırektor Túmen Qurma­nov mundaǵy sporttyq dás­túrler men jetistikterdiń de bir­shama eken­digin tilge tıek etti. Sport stadıo­ny jastardyń súıik­ti meke­nine aınalǵan. Eki haýy­zy, birneshe úıirmeleri bar sport ortalyǵy talaı namys­ker sańlaqtardy túletip ushyr­ǵan, ushyra da bermek. Basqa­syn aıtpaǵanda, Beıjiń Olımpıa­da­synyń qola júldegeri Asqat Jıtkeev osy mekteptiń maqtanysh eter túlegi.

«Gıdrotehnık joba» JSHS dırektory Eginbaı Jaqaev týǵan aýy­ly Eginsýda aıaqtalmaǵan poshta úıin óz qarjysyna bitirip salyp, tolyq jabdyqtap paıdalanýǵa beripti. Jerlesi Qa­jymuqan Mási­mov óz qara­jatymen Aqsý aýy­lyna me­shit salǵyzyp, ıman­dylyq týyn tikken. Aldaǵy ýa­qyt­ta Jan­sú­girovte shaǵyn GES qu­ry­­lysy bastalyp, aǵash óńdeı­tin jáne plasıkalyq esik-tereze­ler shy­ǵaratyn seh ashylyp, mal bor­daqylaıtyn jáne qus ósi­re­tin ferma qurylmaq kóri­nedi. Osyndaı jaqsylyqtar jýrna­lıst júregin de qýanyshqa bóledi.

Aqsýdyń tabıǵaty, jeriniń qoınaýy da baı degenbiz. Sonaý keńestik ýaqytta Aqsý granıti Máskeý metrosyn árleýge de paıdalanylǵan kórinedi. Qazir jergilikti kásipkerler granıt óndirý isin jańǵyrtýdy qolǵa alypty. Olar osy joba boıynsha Astanada ótetin EKSPO-2017-ge óz úlesterin qosatynyn aıtýda. Granıt qory 100 jylǵa jeterlikteı mol eken. Osy baılyqty aqsýlyq azamattar endi el ıgiligine jaratý jolynda eńbek etýde. İske sát!

Derekkóz: Egemen Qazaqstan