Elbasy bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrýdyń «100 naqty qadam» Ult josparynda ustazdar qaýymy aldyna tolaǵaı mindetter júktep, fýnksıonaldy saýattylyqty damytý úshin mekteptegi oqytý standarttaryn jańartýdyń, bilikti kadrlar ázirleýdiń, olardyń básekelestik qabiletin arttyrýdyń, bilim berý sektorynyń eksporttyq áleýetin kóterýdiń tabystylyǵyn atap kórsetti. Soltústik Qazaqstan oblysynda jańa oqý baǵdarlamalaryn halyqaralyq talaptarǵa sáıkestendirý, ozyq ınovasıalyq ádis-tásilderdi engizý boıynsha qalyptasqan tájirıbeler jaıly bilim basqarmasynyń basshysy Sholpan KARINOVAMEN áńgimelesken edik.

– Sholpan Tańatqyzy, Mem­leket basshysy belgilep bergen talaptardy oryndaýǵa bi­lim mekemeleri qalaı jumyl­dyrylyp keledi?

– Biz kúndelikti is-jospar­larymyzda Prezıdenttiń tapsyrmalaryn únemi basshylyqqa alyp otyramyz. Óıtkeni, damy­ǵan elderdiń sapaly bilim berý úderisine jetý úshin ulttyq bi­lim berýdiń barlyq býynynyń sapasyn jaqsartýdyń, zama­naýı baǵdarlamalar, oqytý ádistemelerin usynýdyń mańyzy erekshe. Dástúrli tamyz keńesi «Jańa bilim baǵdarlamalary, ınovasıalyq jáne quzyrettilik tásil-tabysty mektepke qadam» ta­qyrybynda ótti. Onda otan­dyq bilim sapasyn arttyrý, 12 jyldyq bilim berýge kóshý, daıar­lanatyn mamandardyń kási­bı sheberligin jetildirý, oqý­shynyń izdenimpazdyq tulǵasyn qalyptastyrý sekildi ózekti máseleler jan-jaqty talqylanyp, birqatar usynystar aıtyldy. Aımaq basshysy Erik Sultanov nazardy bilim salasyna qatysty baǵdarlamalardyń basym baǵyt­taryna, sapaly bilim, sanaly tárbıe berýdi ushtastyra júr­gizýdiń tıimdiligine aýdardy. Mek­tepke deıingi, orta jáne ká­siptik-tehnıkalyq bilim berý salalarynyń problemalaryn talqylaýǵa arnalǵan májiliske qatysýshylar sony oı-pikirlerimen erekshelene bildi. Bizder, ustazdar, óskeleń urpaqtyń áleýetin jan-jaqty ashatyn múmkindikterdi qalt jibermeýge tıispiz. Sebebi, damyǵan elde belsendi, bilimdi jáne densaýlyǵy myqty azamattar taptyrmas kapıtal, basty baılyq bolyp sanalady. Bul oraıda, basty jaýapkershilik ustazdar qaýymyna júkteletini aıtpasa da túsinikti. Óńirde jumys isteıtin 539 mektepte 70 myńǵa jýyq bala oqıdy. Olarǵa sabaq beretin 15 myń 846 muǵalimniń 89 paıyzy joǵary bilimdi , 49,7 paıyzynyń biliktiligi joǵary jáne birinshi sa­natty. 2 myń 136 ustaz kýrs­tar­da sheberlikterin shyńdady. Kadrlardy jergilikti jerlerde ázirleý tájirıbesi keńinen en­gizilgen. Bıyl M.Qozybaev atyn­daǵy Soltústik Qazaqstan mem­lekettik ýnıversıtetin – 647, kolejderdi 2 myń 567 túlek bitirip shyqty. «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy sheń­be­rinde 353 jas maman eldi mekenderge ornalasty. Olardyń 229-y 29,7 mıllıon teńgeniń birjolǵy jár­demaqysyn, 113-i 263 mıllıon 850 myń teńgeniń jeńildikti nesıe qarajatyn aldy.

– Bilim mekemeleriniń ma­te­rıaldyq-tehnıkalyq ja­ǵy­nan qamtylýy qalaı?

– Bıyl bilim berýdi damytýǵa 39 mıllıard teńge jumsaldy. 30 nysanǵa 468 mıllıon teńgeniń kúrdeli jóndeý jumystary júr­gizilip, ozyq qural-jabdyqtar, jańa kabınetter ornatyldy. Kúz­de nanotehnologıa, bıotehnologıa, robottehnıka kabınetteri bar hımıa-bıologıa baǵytyndaǵy 720 oryndy Nazarbaev Zıatkerlik mektebi boı kóterdi. Mamlút, Ǵ.Mú­sirepov aýdandarynda 300 jáne 90 oryndyq mektep úıleri paıdalanýǵa berilip, apatty jaǵ­daıdaǵy nysandar tolyq joıyldy. Kelesi jyly Novoıshımka, Taıynsha kentterinde 400 jáne 300 oryndyq mektep-ınternat iske qosylyp, úsh aýysymdy oqytý jaıy túbegeıli sheshiletin bolady. Báıterek aýylynda shetten kelgen aǵaıyndarymyzdyń turatyndyǵy, týý kórsetkishiniń joǵarylyǵy eskerilip, jobalyq quny 897 mıl­­lıon teńge bolatyn bilim úıin salý josparlanǵan. «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasy aıa­­synda jyl sońyna deıin 320 oryn­dyq jáne 800 búldirshinge arnalǵan 3 jekemenshik balabaqsha paıdalanýǵa beriledi.

– Balabaqshalardyń jetis­peý­shiligi jaıly az aıtylyp júrgen joq…

– Bilim negizi balabaqshadan qalanatyny eshbir dáleldeýdi qajet etpeıdi. Úzdiksiz bilim berýdiń alǵashqy satysy retindegi mektepke deıingi bilim berý salasyna Elbasynyń tikeleı qol­daýymen qolǵa alynǵan «Balapan» baǵdarlamasy zor serpin bergenin aıta ketken jón. Talaı jyl qordalanyp qalǵan problema tereń zerttelip, 2020 jylǵa taman balabaqshalarmen tolyq qamtý mindeti qoıylyp otyr. Qazir 568 mektepke deıingi mekemege 22 myńǵa jýyq búldirshin barady. Jyl ótken saıyn nysandar sany da, qarjylyq qoldaý da artyp keledi. 2010-2014 jyldar aralyǵynda bul maqsat úshin 2 mıllıard 72 mıllıon teńge qarastyrylyp, eki jylda oryn sany 2144 -ke ulǵaıdy. Desek te, bul másele oblys ortalyǵynda áli ótkir tur. 3 pen 6 jas aralyǵyndaǵy búldirshinderdiń kezegi 4 myń­nan asady. 800 oryndyq 3 j­ekemenshik, Ulttyq qordan bó­lingen qarajat esebinen 320 oryndy balabaqshanyń qurylysy júrgizilýde. 370 oryndy ǵımarat salý úshin konsesıalyq joba­lardy qarastyrý jumysy bas­taldy. Sońǵy jyldary jeke­menshik áriptestiktiń atsalysý kórsetkishiniń óskeni qýan­tady. Olarǵa memlekettik tapsyrystardyń on paıyzy ornalastyrylyp júr. Tutastaı alǵanda, sońǵy úsh jylda mektepke deıingi tárbıemen qamtý 5,8 paıyzǵa ulǵaıyp, 95,1 paıyzdy qurady. Bul salada 2 myń 394 pedagog jumys isteıdi. Olardyń 387-si jas mamandar. Sondyqtan birinshi kezekte atalmysh býyn mamandarynyń kásibı biliktiligin arttyrý talaby qoıyldy. Maǵ­jan Jumabaev atyndaǵy gý­manıtarlyq kolejde 200 pedagog qaıta daıarlandy. Eresek toptardaǵy balǵyndardyń mektepke beıimdelýiniń jáne úzdiksiz bilim alýynyń mańyzdylyǵy eske­rilip, bastaýysh mektepter­men yntymaqtastyqqa barynsha mán berildi. Bastaýysh bilim berýdiń memlekettik jańa stan­dartyn synaqtan ótkizý tá­jirıbesine birneshe mektep qo­sylyp, shákirtterdiń daıyndyq deń­geıleriniń, bilim mazmunynyń, oqý júktemesiniń shart-talaptary aıqyndaldy.

– Oblys shaǵyn jınaqty mek­tepter úlesiniń kóptigimen erekshelenedi. Munyń ózi oqý sapasyna keri áserin tıgizip otyr­ǵan joq pa?

– Problemanyń bary ras. 444 mektep osy sanatqa kiredi nemese 81,2 paıyzdy quraıdy. Bularda 27 myń 910 bala oqıdy. 165 mektep úıi normatıvtik talaptarǵa saı emes. Sonyń saldarynan 841 synypty qosyp oqytýǵa májbúrmiz. Biz resýrstyq ortalyqtar júıesin keńeıtý arqyly tyǵyryqtan shy­ǵý jolyn qarastyryp otyrmyz. Shaǵyn jınaqtyqty mek­tepterdi oqý-ádistemelik jaǵynan qoldaı otyryp, 31 mektep osy júıege tartyldy. Olarǵa ti­rek mektepteriniń, tájirıbeli pedagogtardyń jan-jaqty kó­mekteri uıymdastyrylady. 600-ge tarta oqýshy 31 ınternatta jatyp oqytylady. Arnaıy kólikter bólinip, tasyp jetkizý isi qolǵa alyndy. Orta bilim berý sapasymen qosa oqýshylardyń básekege qabiletti fýnksıonaldy saýattylyǵyn anyqtaıtyn birden-bir kórsetkish Ulttyq biryńǵaı testileý qorytyndylary desek, bul jaǵynan aldyńǵy qatardamyz. Bıylǵy synaq nátıjesinde Petropavl qalasyndaǵy mektep­terde ortasha kórsetkish 6,3 bal­ǵa joǵarylady. Daryndy balalarǵa mamandandyrylǵan oblystyq qazaq-túrik lıseıi 104,4, Maǵjan Jumabaev atyn­daǵy gýmanıtarlyq kolej janyndaǵy mektep-lıseı 100,3 bal jına­dy. Aýyldyqtar arasynda Bostandyq orta mektebi birneshe jyldan beri kósh bastap keledi. Olımpıada qorytyndysynda oblys komandasy qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyt boıynsha 3-shi oryndy jeńip aldy. 7 altyn, 16 kúmis, 27 qola medal jáne İT-ýnıversıtetiniń grantyn ıelendi. TIMSS, PISA, PIRLS sıaqty ártúrli baıqaýlarǵa júıeli qatysady. Halyqaralyq monıtorıńtik zert­teýdiń kórsetkishteri de mektep tabystylyǵynyń bir ólshemi bolmaq. «100 naqty qadam» Ult josparynda belgilengen tabys­ty mektepterdi yntalandyrý júıesi ár bilim oshaǵynyń aldyna aıqyn maqsat qoıdy. Bul jerde ár mekteptiń, oqýshylardyń oqý baǵdarlamasyn naqty meńgerý áleýetteri barynsha eskeriletin bolady. Ol úshin jeke tulǵany tereń zertteý tetikterin ıgerýmen qatar ǵylym negizderin oqytýǵa ata-analar men pedagogtar yntymaqtasa kirisse ǵana nátıjeli bolmaq . Nazarbaev Zıat­kerlik mektepteriniń táji­rıbesi orta bilim berýdi jań­ǵyrtýda basty baǵdar bolyp tabylady. Petropavl qalasynda atalmysh mekteptiń ashylýy oblys pedagogtaryna jumys ádistemesi men baǵdarlamasyn úırenýge, ujymmen yntymaqtasa qyzmet atqarýǵa, bilim sapasyn kóte­rýge ıgi septigin tıgizeri anyq. Burynnan qalyptasqan táji­rıbelerdi baıy­ta otyryp, jas mamanǵa jan-jaqty tálimgerlik kórsetýdiń paıdasy ushan-teńiz. Ol úshin arnaıy ınovasıalyq tárbıeleý modeli, maqsatty dálel­deý kestesi ázirlenip, quramyna bilikti mamandar tartyldy. Bilim berý mekemeleriniń ár basshysyna pedagogıkalyq ujymnyń jumys sapasyn arttyrý, ózderiniń bilim deńgeıin únemi kóterý, basshylyqtyń jańashyl ádisterin engizý, jas mamandarǵa jan-jaqty qamqorlyq jasaý talaptary qoıyldy.

– Sholpan Tańatqyzy, «Qa­zaq­­stan joly-2050: bir maq­sat, bir múdde, bir bolashaq» Jol­daýynda «Qazaqstan ke­der­gisiz aımaqqa aınalýy tıis – bul ózimizdiń jáne qoǵam al­dyndaǵy paryzymyz» degen sózder bar. Múmkindigi shekteýli oqýshylarǵa, sondaı-aq, ata-ana­nyń qamqorlyǵynsyz qal­ǵan ba­lalarǵa qandaı áleýmettik kó­mekter kórsetiledi?

– 4 myń 600 múmkindigi shekteýli balany áleýmettik ortaǵa beıimdeý, qoǵamnyń tolyqqandy músheleri retinde sezinýlerine jaǵdaı jasaý baǵytynda naqty sharalar atqarylyp keledi. Oblysta 7 túzetý mektep-ınter­nat, 3 pedagogıka-medısına-psı­hologıalyq komısıa, 11 pe­dagogıka-psıhologıalyq túzetý kabıneti, 62 logoped qosyny, balabaqshalarda 7 arnaıy jáne 13 sanatorıalyq top qyzmet kór­setedi. Petropavl qalasyndaǵy №13 orta mektepte on bes jyldan beri ınklúzıvtik bilim beriledi. Onda tirek-qımyl apparattary zaqymdanǵan balǵyndar saý balalarmen birge oqytylady. №44 orta mektep bazasynda kózderi nashar kóretin balalar úshin arnaıy synyp ashylyp, 11,6 mıllıon teńgeniń qural-jabdyqtary alyndy. Munda jańa oqý jylynda toǵyz bala ekinshi synypqa kóshse, on búldirshin birinshi synypqa qabyldandy. Inklúzıvtik oqytý baǵytyndaǵy jumys tájirıbemiz elimiz boıynsha úlgi retinde taratyldy. Jetim jáne ata-ana qam­qorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan on eki mekemede 503 baldyrǵan tárbıelenedi. Sońǵy kezde balalardy otbasy tárbıesine alý úrdisi keń óris alyp keledi. 2011 jyly 30 bala otbasyna tárbıelenýge berilse, bıyl bul kórsetkish 150-ge jetti. Balalardy qoǵamǵa beıimdeý maqsatynda jalpy bilim beretin mektepterde oqytý tájirıbesin jetim jáne ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan oblystyq mektep-ınternat pen Aıyrtaý aýdanyndaǵy osy sanattaǵy mekeme engizdi. Byltyr aımaq basshysy Erik Hamzaulynyń qoldaýymen otbasylyq úlgidegi balalar aýylynda jeke ınvestısıa esebinen eki úı turǵyzyldy.

– Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý mekemelerin bitirýshi tú­lekterdiń jumysqa ornalasý deńgeıi qalaı? Suranys bar ma?

– 27 kásiptik-tehnıkalyq bilim berý uıymdarynda 13,4 myń oqýshy, onyń ishinde, 63,3 paıyzy memlekettik tapsyryspen oqyp júr. Bul – úlken kúsh, áleýeti zor rezerv. Stýdentter ekonomıka salasynyń 75 basym mamandyǵy boıynsha oqytylady. Jyl ótken saıyn tehnıkalyq mamandardy daıarlaýǵa suranys artyp keledi. 2015-2016 oqý jylynda 2 myń 635 úmitker memlekettik oqytý tapsyrysymen qabyldandy, olardyń jartysynan astamy tehnıkalyq mamandyqtardy qalady. Naryq talabyna oraı ónerkásiptegi elek­trmehanıkalyq jabdyqtaý, dá­nekerleýshi, ishki sanıtarlyq-tehnıkalyq qurylymdardy montajdaýshy jáne uıymdastyrýshy mamandyqtaryna memlekettik tapsyrys aıasy keńidi. Týrızm, kondıter, naýbaıhanashy sekildi mamandyqtarǵa umtylýshylar qatary qalyń. J.Qızatov atyn­daǵy aýyl sharýashylyǵy kol­ledjinde et jáne et ónimderin óndirý, sút ónimderin óndirý ma­mandyqtary ashyldy. «Máńgilik El jastary – ındýstrıaǵa!» jobasy aıasynda oblystyń eki koleji ońtústik óńirlerdiń 73 stýdentin 3 mamandyq boıynsha daıyndaıdy. Bıyl olardyń sanyn 175-ke jetkizip, tórt kolejde jeti mamandyqqa baýlý boıynsha or­nalastyryldy. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde 5 kolejde seksenge jýyq stýdent 7 mamandyqty meńgerdi. Maǵjan Jumabaev atyndaǵy gýmanıtarlyq kolejde áleýmettik jumys mamandyǵy boıynsha 21 adam qaıta daıarlyqtan ótti. Bıyl kolejderdi 4096 túlek, onyń ishinde 58,7 paıyzy memlekettik tapsyrys boıynsha aıaqtap, 90,6 paıyzy jumysqa ornalastyryldy. Birqatary bilimderin odan ári jalǵastyrǵanyn, Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn óteýge attanǵanyn eskersek, kórsetkish jaman emes. Kol­ledjderde memlekettik-je­ke­menshik áriptestik qarym-qa­tynas boıynsha turaqty jumys júrgiziletinin basa aıtqym ke­ledi. Kásiporyndar men kolej­der arasynda 1200 kelisim jasalǵan. Jeti myńnan astam stýdent ón­diris oryndarynda kásibı she­berlikterin shyńdady. Onyń 33 paıyzy aqyly jumystarǵa tartyldy. Kásipkerler palatasy, kásiporyndar jáne kolejder arasynda oqytýshylar men óndiristik oqytý sheberleriniń biliktilikterin arttyrý boıynsha 25 kelisimge qol qoıyldy. 9 kolejde 17 mamandyq boıynsha dýaldyq oqytý júzege asyrylady. Keleshekte kásiptik bilim berý uıymdarynyń óńirimizdiń ekonomıkasyna bilikti mamandar ázirleýdegi múmkindikterin keńinen paıdalanatyn bolamyz.

Derekkóz: Egemen Qazaqstan