Memleketimizdiń ósip-órkendeýi úshin Elbasy usynǵan «100 naqty qadam» Ult josparynyń mańyzy zor. Ondaǵy árbir qadamda el bolashaǵynyń damýyna arnaıy baǵdarlama jasalynǵan. Bul baǵdarlamany iske asyrý degenimiz búgingi dúnıejúzilik deńgeıdegi kóptegen máselelerge jaýap berý degen sóz. «100 naqty qadam» Ult josparyn basty nysanaǵa ala otyryp, jumyla iske kirissek, eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna enýimizge jol ashylary da belgili.
Atalǵan jospardyń basynda turǵan bes reformanyń ekinshisi «Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý» dep atalatynyn barsha biledi. Onda elimizdegi quqyqtyq, zań turǵysyndaǵy máselelerdiń ádil sheshilýine baılanysty qajetti jaǵdaılar qarastyrylǵan. Elbasymyz jyl saıynǵy Joldaýlarynda, zań men quqyq qorǵaý isine qatysty alqaly jıyndardyń bárinde zań júıesi, sot salasy taqyrybyna arnaıy toqtalyp, bolashaqta atqarylatyn isterdi aıqyndap, baǵyt-baǵdar kórsetip, olardy naqtylap, jol siltep otyrady. Alǵa qaraı adymdaýdyń júz qadamy aıqyndalǵan josparda 16-shy qadamynda «Azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý úshin sot júıesi ınstansıalaryn ońtaılandyrý. Bes satyly sot júıesinen (birinshi, apelásıalyq, kasasıalyq, qadaǵalaý jáne qaıta qadaǵalaý jasaý) úsh satyly (birinshi, apelásıalyq, kasasıalyq) sot tóreligi júıesine kóshý», qajet delingen. Osy oraıda sot tóreliginiń qarapaıym halyqqa qoljetimdi, isti qaraý satylarynyń meılinshe yqsham, shaǵyn bolýy qazirgi sot júıesine aýadaı qajet desem artyq aıtqandyq emes.
Sondaı-aq, óz retimen jolǵa qoıylǵan 17-qadamynda «Sýdıa laýazymyna kandıdattardy irikteý tetikterin kóbeıtý jáne biliktilik talaptaryn qataıtý; Mindetti túrdegi talap – sot isterin júrgizýge qatysýdyń 5 jyldyq ótili. Kásibı daǵdysy men iskerligin tekserý úshin ahýaldyq testiler júıesin engizý. Sýdıalyqqa úmitkerler sottarda stıpendıa tólenetin bir jyldyq taǵylymdamadan ótedi. Bir jyldyq taǵylymdamadan keıin sýdıa bir jyldyq synaq merziminen ótedi», dep naqty aıshyqtalyp aıtylǵan. Aıtar bolsaq, 5 jyldyq, tipti odan da kóp sot salasyndaǵy tájirıbeniń bolashaq sýdıa úshin artyq etpesi belgili. Sýdıa bolyp saılanǵan kez kelgen tulǵa arynyń aldyndaǵy adaldyǵyn oılap, árbir qaraǵan isine ádil sheshim shyǵarsa nur ústine nur bolary sózsiz. Sonymen qatar, sot júıesiniń damýy úshin de bilikti, tájirıbeli sýdıalardyń artyq etpesi anyq. Tipti, olardyń asa qajet ekendigin búgingi kúnniń beınesi aıqyndap berip otyr. Al, 20-qadamda «Barlyq sot prosesterine beıne jáne taspaǵa jazý sharalaryn mindetti túrde engizý. Sýdıalardyń beınejazýdy toqtatýǵa nemese aýdıo jazý materıaldaryn redaksıalaýǵa múmkindigi bolmaýy tıis», delingen. Shyn máninde, osyndaı jaǵdaıattardyń áserinen bul sot tóreliginiń barynsha ashyq, jarıa ótýine yqpal etedi degen sóz. Mundaı sharalar, ıaǵnı sot úderisterin beıne jáne taspaǵa jazý múmkindigi búgingi sot qyzmetinde qoldanylýda. Osylaı sýdıa bedeliniń de artyp, meılinshe ashyqtyqtyń arqasynda ádilettilik saltanat qurmaq.
Sonymen qatar, 24-qadam boıynsha Dýbaı tájirıbesi úlgisinde «Astana» halyqaralyq arbıtraj ortalyǵyn (AIFC) qurý kózdelgen. Búgingi tańda álemde birneshe bedeldi arbıtraj ortalyqtary jumys isteıdi. Ondaı ortalyqtarǵa Vashıngtondaǵy ınvestısıalyq daýlardy sheshý boıynsha halyqaralyq ortalyqty, London, Parıj, Sıngapýr, Dýbaıdaǵy arbıtraj ortalyqtaryn aıtýǵa bolady. Bizdiń elimiz úshin de osyndaı arbıtraj ortalyǵy qajettiligi aıqyn. Sondyqtan, Memleket basshysy usynǵan Dýbaı tájirıbesi úlgisinde elordamyzda AIFC halyqaralyq arbıtraj ortalyǵyn qurý óte qajet. Sol sebepti, jumyla kótergen júk jeńil ekendigin eskere otyryp, elimizdiń damýy jolynda aıanbaı kúresip, Elbasy aıqyndap, jol siltep otyrǵan qadamdardy lek-legimen muqıat oryndaý árbir qazaqstandyqtyń paryzy dep biler edim. Bul rette barshaǵa belgilengen, ár salaǵa durys baǵyt berilgen jospar boıynsha jumys isteýge tıispiz. «100 naqty qadam» Ult josparynyń ultymyzdyń bolashaǵy úshin mańyzy óte zor.
Abaı SABIRADDINOV,
Munaıly aýdandyq sotynyń
bas mamany.
Mańǵystaý oblysy.
Derekkóz: egemen Qazaqstan
