Qazaq dalasynyń bir óńiri –Atyraý topyraǵyn meken etken ózge ult ókilderi tym kóp emes. Alaıda, olar ózderiniń tilin, dinin, ulttyq salt-dástúrin saqtaýǵa mol múmkindik jasalǵanyna rızashylyqtaryn jasyrmaıdy. Óıtkeni, munaıly óńir topyraǵynda órken jaıǵan ózge ult ókilderi «Qazaqstan – bizdiń Otanymyz! Biz bir shańyraqtyń astynda toptasqan, dostyǵy berik, yntymaǵy jarasqan halyqtyń ókilimiz!» degendi rıasyz kóńilmen udaıy aıtyp júredi. Muny óńirde ótip jatatyn túrli basqosýlarda estip qalamyz. Jáne muny ózge ulttyń ókilderi aıtyp qana qoımaı, ózderiniń uıymdastyrýymen ótkiziletin sharalarǵa da arqaý etedi.
Assambleıa-festıval«Birlikti saqtaý – paryzymyz»
Óńirdegi bir-birin jatsynbaǵan etnos ókilderi osy maqsatqa jumylyp otyr
Atyraýda ár ulttyń basyn biriktirgen 17 etnomá­de­nı birlestik jumys jasaıdy. Bu­lardyń arasynda orys, koreı, nemis, tatar-bashqurt, ázerbaıjan, armán, evreı, grý­zın, cheshen-ıngýsh sekildi etnostardyń etnomádenı birles­tikteri jergilikti halyqpen bir­lesip, ultaralyq tatýlyq­tyń, dostyqtyń býynyn bekitýge laıyq­ty úlesin qosyp keledi. Ara­larynda qazaqpen tós túıis­tirgen quda bolǵandary da jeter­lik. Árıne, másele qazaqpen qyz alysyp, qyz berisken quda bolýda emes. «Kóńil jarastyrǵan jas­tar qaı ulttyń ókilimen otbasyn qurmaı jatyr? Eń bas­ty­sy, eldiń birligin, eldiń tu­raq­­­­ty­lyǵyn saqtaýǵa, halyq ara­­­syndaǵy dostyqty bekite túsýge úles qosýy qajet», deıdi ga­zet tilshisimen áńgimesinde qazaq jigitine turmysqa shyqqan, qazaq tilin óziniń ana tilindeı biletin koreı qyzy Vera Shın.
Al eldiń birligine, yntyma­ǵyna qylaý túsirmeý – tek qazaq halqynyń ǵana emes, bul – qazaq jerin meken etken barsha ult ókilderiniń paryzy. Osy oraıda, TMD memleketteri arasynda alǵashqy bolyp bizdiń elimizde otaý tikken Qazaqstan halqy As­sam­­bleıasyna júktelgen ja­ýap­­kershiliktiń de, osynaý qo­ǵam­dyq ınstıtýttyń atqarar ju­my­synyń aýqymy da keń. Óıt­keni, Elbasy Nursultan Na­zar­baev Assambleıanyń sesıa­syn­da sóılegen sózinde elimizde etno­saralyq, konfesıaaralyq qa­tynastyń barlyq aspektilerin zertteıtin birlestik qurýdyń qa­jet­­tiligine toqtalyp, «Bul – óte mańyzdy ári kúrdeli ǵylym», dep atap ótken bolatyn. Ras, bul óte kúrdeli zertteýdi qajet etetini de daýsyz. Ásirese, óńirlerde buǵan úles qosa alatyndaı tájirıbeli kimder bar? Mine, osy saýal qoz­ǵalǵanda, aldymen etnomádenı birlestikterdiń jetekshilerine, sol birlestikterdiń belsendi ári aýzy dýaly múshelerine tańdaý túsedi.
– Qazaqstandy meken etetin san etnos Assambleıa arqyly óz­­derin etnos retinde ana tili men mádenıetin órkendetýdiń qa­jettiligin sezine aldy, – deı­di «Tatýlyk» tatar-bashqurt et­no­­mádenı birlestiginiń jetek­shisi Gúlsına Baıkenova. – Ult­tyq qun­dylyqtaryn jańǵyrtý­ǵa múmkindik alǵan ózge ult ókilderi de elimizdiń keleshegi úshin qo­ǵam­­nyń birligi men kelisimin saq­­taýdyń jaýapkershiligin te­reń túsindi. Osylaısha bizge de jańa dáýirdegi damýdyń erekshe­likterine abdyraı qaraǵan ár adamǵa etnosaralyq kelisimniń, beıbit ómir men turaqtylyqty saqtaýdyń mańyzyn túsindirýge týra keldi.
Bul kúnderi Assambleıanyń Atyraýdaǵy músheleri ózderiniń ulttyq salt-dástúrin, tili men máde­nıetin jurtshylyqqa kór­setýge qomsynbaıdy. Sebebi, ár etnostyń ulttyq ereksheliginiń úlgi tutar tustary da jeterlik. Tili basqa bolǵanymen, tilegi bir ár ulttyń dástúrinde aldymen meıirim men qaıyrymdylyqqa, bótenniń ala jibin attamaý men bireýdiń ar-namysyna til tıgiz­beýge úndeıtin úrdister óte kóp. Muny kónekóz qa­rıalar árdaıym jastardyń sanasyna sińirip otyrady. Teginde ultaralyq tatý­lyq pen dostyqtyń mańyzyn aǵa býyn, ásirese, Ekinshi dú­nıe­­­júzilik soǵystyń otty kún­derinen aman oralǵan ardagerler men sol kezderi eńbekke býyny bekimesten erte aralasqan urpaqtyń ókilderi jaqsy biledi. Mine, sol sebepten Assambleıa tek etnomádenı birlestikterdi ǵa­na emes, soǵys ardagerlerinen qu­ralǵan «Frontovıchka» klýbyn da qanatynyń astyna alyp otyr. Al bul klýbtyń músheleri jas­­tardy otansúıgishtik rýhta tár­bıeleýden, olarǵa Otandy qor­ǵaýdyń azamattyq paryz ekenin keńinen nasıhattaýdan tartynǵan emes. Ásirese, oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Qatımolda Rızýanov, Nurjıan Abdolova, Abat Kenjeǵalıev, Iosıf Shmal, Sergeı Soı, Vladımır Stamov sekildi aǵa býyn ókilderi árkez Assam­bleıa uıymdastyratyn túr­li sharalarǵa aqyl-keńesin berýden bas tartpaıdy.
– Ár etnomádenı birlestiktiń ulttyq dástúrine saı ótetin me­rekeleri bar. Oǵan tek bir ulttyń ókilderi ǵana jınalmaıdy. Barlyq etnomádenı birlestiktiń músheleri shaqyrylady. Bir-biriniń ónerin, mádenıeti men tarıhyn, salt-dástúrin tereńirek tanýǵa múmkindik alady, – deıdi «Iverıa» grýzın etnomádenı birlestiginiń jetekshisi Zýrab Bobohıdze. – Assambleıa músheleri retinde biz shekaralas oblystarǵa, ásirese, Reseıdiń Saratov, Oryn­bor, Astrahan oblystary men Tatarstanǵa tájirıbe almasý saparlaryna baryp turamyz. Qaı jerde júrsek te, qandaı sha­raǵa qatyssaq ta elimizdegi berekeli iske uıystyrǵan birlik pen yrysqa bastaǵan yntymaqty saqtaýdyń mańyzyn túsindiremiz.
Atyraýda atamekenniń topyra­ǵyn ańsap oralǵan oralmandar da bar. Olar Atyraý qalasynyń irgesindegi Kókarna aýylynda shoǵyrlanǵan. Sol qandastardyń basyn qosyp, úkimettik emes uıym qurǵan Qudabaı Qarjaýov Assambleıamen tyǵyz baılanys ornatqanynyń jemisin aýyldas­tary kórip otyr. Assambleıanyń uıytqy bolýymen dál osy aýylda jyl saıyn Naýryz merekesi atap ótiledi. Dál osy aýylda ot­basy merekesin ótkizý bastaý aldy. Sonan soń bul mereke ózge etnomádenı birlestikterdiń de shyn yqylasymen ótkizetin merekesine aınalyp júre berdi. «Ár etnostyń ulttyq salt-dás­túrin keńirek tanytatyn taptyrmaıtyn bul sharaǵa barshamyz qoldaý bildirdik», deıdi Assam­bleıa músheleri.
Assambleıa músheleri belsen­dilikpen atsalysatyn sharalardyń biri – «Qymbattym, mektepke» dep atalady. 2010 jyly bastaý alǵan alǵashqy sharanyń bastapqy keıipkeri Igor Derevánkın bo­­latyn. Onymen birge Lıda esim­di apaıy da qatysqan. Ol kúıeýimen birge óziniń balasyna qosa Igordi de tárbıesine alǵan eken. Tek baýyr eti – balasyn tárbıeleýmen shektelmeı, Igor sekildi jaýtańkózdiń taǵdyryna beıjaı qaramaıtyn mundaı otbasynyń ónegesi kópke úlgi emes pe! Sol kezde oblystyq Assambleıa tóraǵasynyń burynǵy orynbasary Jannat Asabaeva demeýshiler taýyp, Igorge mektep sómkesi men jazý quraldaryn syılady. Baýyrlarymen birge «Baldáýren» lagerine jiberdi. Aıtqandaı, osy sharaǵa qonaq retinde qatysqan Atyraýdaǵy ýk­raın otbasynyń ókili Lúdmıla Belenkonyń sińlisi, Máskeýden kelgen Olga Ivanovna óziniń tol­qynysyn jasyra almapty.
– Men Máskeýde kópten turamyn. Biraq, týyp-ósken qa­lam – Atyraýdy umytpaı, munda jıi kelemin. Meni bul qala, ásirese, adamdary magnıtshe tartady da turady. Bul qalanyń turǵyndary óte jaıdary, únemi kóńildi júredi. Avtobýstarda jastar oryn berip, úlkendi syılaıtyn ınabattylyǵyn kórsetip jatady. Qaıda barsań da dosyń sekildi ystyq yqylaspen qarsy alyp, qonaqjaılyq tanytady. Qazaqstan halqynyń bir-birin jatsynbaı, ejelgi dostardaı óte tatý, syılastyqta turatynyna qy­zyǵamyn, – dep aǵynan jarylypty sonda Olga Ivanovna. «Syrt kóz – synshy» degen ǵoı, kórshiles eldiń ókili bizdiń eldegi ta­týlyqty oryndy ańǵara alypty.
…Raýshan gúlimen kómkerilgen kilem ústimen bir jasqa endi tol­ǵan Valá Iýn táı-táı basyp keledi. Sábı jolynda kedergiler de joq emes. Ata-anasy sol keder­gi­ler­den súrinbeı ótýine járdem jasady… Bul «Thonıl» koreı etnomádenı birlestigi balanyń bir jasqa tolýyna ulttyq dás­túrmen ótkizgen sharadan kórinis bolatyn. Endi birde ózge otbasylarda tusaýkeser, orys halqynyń úılený toıy sekil­di sharalar ótip jatady. Taǵy birde «Assambleıa arýy» saıysyna ár etnostyń arý­lary qatysýǵa qushtarlyq tanytyp turady. Sharanyń qaı-qaısysy da kóńil jabyrqatpaıdy.
Qazir bul sharalar memleket­tik tilde de ótkizilip júr. Ot­basy merekesi tek qala aýmaǵyn­da qalmaı, aýyldarǵa bet bur­dy. Prezıdent qolynan Assam­bleıanyń altyn medalin alǵan Zýrab Bobohıdze jetekshilik etetin «Iverıa» etnomádenı bir­lestiginiń músheleri Maqat, Jylyoı aýdandaryna baryp, grýzın halqynyń salt-dástúrin, mádenıeti men ónerin kórsetip júredi. Osy birlestik janynan qurylǵan bı ansamblindegi birneshe ulttyń jastary ár etnostyń bılerin bıleıdi. Al birlestik jetekshisi Zýrab Bobo­hıdze «Iverıa» músheleriniń balaqaılary úshin «Álippe» satyp alyp berse, «Bylına» etnomádenı birlestigine múshe bolǵan orys otbasylary balalaryn balabaqshanyń qazaqsha toptaryna, mekteptiń qazaq synyptaryna berýdi maqsat etipti. Orys etnosynyń jastary qazaq tili kýrstary men mamandandyrylǵan lıngvısıkalyq ortalyqtaryna barýdy jalǵastyrýda.
Ekonomıkanyń ár salasyn­da eńbek etetin, «Biz – qazaqstan­dyq­­tarmyz!» degendi erekshe te­birenispen aıtatyn ózge etnos ókil­deri eldegi birlikti nyǵaıtyp, yntymaǵy jarasqan Qazaq eliniń berekesin tasytýǵa óz úlesterin qosý­dy paryzy sanaıdy.

Derekkóz: "Egemen Qazaqstan"