...Neniń belgisi?..
Ózimde buǵan jaýap joq: qudaıdan qoryqpaý ma, bir-aq ret beriletin ómirdi baǵalaı almaý ma, tirshilikti tárk etip, túńilý me, álde, adamnyń ishki jan-dúnıesiniń kedeılenip, azǵany ma, joq, aqyrzamannyń belgisi me?..
Bizdiń Oral qalasynda 75 jasar qart bıik kópirden ózin tasjolǵa tastap jiberip, baqılyq boldy. Al, Almaty qalasyndaǵy «Mereı» saýda ortalyǵynyń záýlim shatyranan bir túnde 50 jastaǵy egiz áıelder ádeıi sekirip, ómirmen qoshtasty...
Janyń shoshyp, júregiń syzdaıdy... Bir jaǵynan, «keshegi sumdyq asharshylyq pen qan sasyǵan soǵystyń asa aýyr kezinde de adamdar erteńinen úmit úzgen joq qoı» dep oılaısyń... Ekinshi jaǵynan, máseleniń – erteńgi kúni bir týram nansyz qalýdan qorqýda emes, jalpy, adam tirshiliginiń qyzyǵy men qyzýynyń azaıyp, erteńniń úmiti men seniminiń tym tarylyp ketkendigin moıyndamasqa sharań joq...
Esesine, IýNESKO-nyń Bas konferensısynyń 38-inshi sesıasynda bizdiń basshymyz: «Sońǵy jıyrma jylda biz degenińiz júzdegen aýrýhanalar men mektepter saldyq. Qazaqstannyń jalpy ishki ónimi 19 esege ósti. Árbir turǵynnyń kirisi orta deıgeıdegi memleketterdiń dárejesine jetti. Ortasha ómir súrý – 70 jasqa jetti. Kedeıshilik kórsetkishi 11 esege, ıaǵnı, 34 paıyzdan – 3 paıyzǵa deıin tómendedi» – dep, saırap tur...
Osy kezde qazaq parlamentiniń qabyrǵasynda Kárim Másimovtyń úkimet músheleri qazaq teńgesiniń sekirisinen memlekettik búdjetti esepteı almaı daýryǵyp jatty. Qarjy vıse-mınıstri Lena Karmazına qarjylyq jaǵdaıdyń óte kúrdeli ekendigin, «tango bılegen» teńge baǵamy men ınflásıa deńgeıiniń alańdatýshylyq týǵyzyp qana qoımaı, tyǵyryqqa tiregenin baıqamaı aıtyp qaldy. Artynsha mıllıoner-mınıstr, Ulttyq ekonomıka mınıstri Erbolat Dosaev «sasqan úırek artymen súńgip», ózderiniń qatelikterin basqaǵa bylaısha jaýyp-japsyrýǵa tyrysty: «El arasynda úreıdi jýrnalıser týǵyzyp júr. Biz tıisti esepterdiń qashan aıaqtalatynyn, Ulttyq bankte talqylaý júrip jatqanyn, bul prosestiń bári jarıa túrde ótetinin aıttyq. Biz osy zań boıynsha (2016-2018 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq búdjet týraly zań) 1 jeltoqsanǵa deıin úlgeremiz...»
Bóz buzylmastan buryn, sózdiń buzylatyny ras qoı. Almatydaǵy bir nán basqosýda A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, lıngvıs ǵalym Nurgeldi Ýálıev qazir jetekshi salaǵa aınalǵan buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderin ótkir synǵa aldy. Ýálıev bylaı dedi: «Sóıleý tilimiz qıyndap ketti. Mádenı semantıka saqtalmaıdy. Tildik semantıka – tildiń norma negizderi – uzaq jyldar boıy qalanady. Ol buzylsa – naǵyz qaýip. Til ekologıasy ábden buzyldy. Buqaralyq aqparat quraldary ana tilimizdiń surqyn qashyrýda. Tikeleı aýdarmaǵa súıený men kirme sózderdi kóp qoldaný – qazaqtyń kórkem sózderin umyttyra bastady. Qazirgi jýrnalıser «salamat» pen «salaýat» sózderin bir-birinen ajyrata almaıdy. «Salaýat» – keshirim degen sóz, musylman ár duǵasynda Muhammed Paıǵambaryna salaýat aıtady, Alladan keshirim suraıdy; sondyqtan, keshirim sózi daý-damaıdy toqtatý úshin quqyqtyq negizde qoldanylady. Búgingi jýrnalıser «salamatty» degenniń ornyna – «salaýatty ómir salty» – deıdi»...
Iá, eshteńeniń qadiri qalmaı barady. Ertede Aqsaq Temir túrik ámirshisi Baıazıtti jeńgende, hannyń aldyna kelgen Baıazıt tutqynnyń denesi bir jaǵyna qaraı qısaıyp ketken kórinedi. Sonda Aqsaq Temir:
- Eger Alla Taǵala sen jáne men sıaqty aqsaq pen qısyqqa taq pen táj syılaǵan bolsa, onda Qudaı úshin bıliktiń de eshqandaı quny bolmaǵany-aý, osy! – depti...
Qajymuqan ǴABDOLLA
