Ádepti,tárbıeli mádenıetti adam-ol óziniń
ana tilinde durys sóıleı biletin adam.
M.Áýezov.
Qazaq tilindegi sózderdiń shala qazaqqa aınalyp
ketken adamdardyń tilinde aıtylýy.
|
Qazaq tili |
shala qazaqtyń tili |
|
|
Assalaýmaǵaleıkým Ýaǵalıkým massalam Sálem Sálemetsiz be? Qaıda Qaıdan Kele jatyr Bara jatyr Ne istep otyrsyń? Ne istep jatyrsyń? Kele almaı Bara almaı Sonymen Senimen Menimen Qaıtadan Seniki Meniki Jatatyn oryn Alǵan,kelgen,qalǵan Aıtqan Adasyp ketseń Bardym ǵoı Bardyq qoı Umytyp ketippiz Barýyń kerek Barýym kerek Joq pa? Keldi me? Olar keldi Bardym Avtobýs buryldy Dedim Eseptep Ketip qaldym Topyrlap tústi, Maǵan, Aıta sal, Qal, Iesi Otyr Je,ish Keldiń be? Kettik pe? Kettiń be? Jumyrtqa, Jap Jaba sal Japtyń ba? Qalaısyń Jaraısyń Balalar Ótkizip jibereıik Dos Bir saǵattan keıin baramyn Dámdi Anaý-mynaý Ana jaqta Myna jaqta Buzyp tastaıdy Júrgeli tur Jaýyp tur Kún batty Kún shyqty Jarapazan Kórip shyǵasyz ba? Analar Mynalar Tilingen taqtaı Baǵasy qansha? Alla Oryndyqtyń aıaǵy Kelme Alǵam Qalma Búrsúgini Aldyńǵy kúni Aldymyzǵa turyp aldy Artqy Avtobýsqa otyr Qap,qanar,daǵar Qaıyń Qaraǵaı Úıeńki Qaraǵash Alma aǵashy Órik aǵashy Ekeýiniń bireýi joq Mashınam synyp qaldy Oń aıaq,sol aıaq Baldyzym Tórt bala Ul Tostaǵan Shómish,ojaý Kese
|
Salamaleıkým(ózbekshe)n/e saýmaıkm Ýalık,ýalıkm Salam(ózbekshe) Salamatsyz ba?(ózbekshe) Qaı ıaqta (ózbekshe)oıaqta,búıaqta Qaı ıaqtan(ózbekshe) kel atyr,kel atyryq,kel atyrǵan bar atyr,bar atyryq,bar atyrǵan ne istep atsyń,(otsyń) ne istep jatsyń kel amaı,júr amaı bar amaı,toqtaı amaı,sóıleı amaı somen semen memen qaıtan seńki meńki jatyn oryn aǵan,kegen,qaǵan atqan adasyp atsań bardym ǵo bardyq qo umytyp ketiptik barýyń kereksiń barýym kerekpin joq pa ne? keldi ma ne? olarshy,keldishi bardymshy avtobýs qaırylady dedimshi ısaptap saıdym patyrlap túsip atyr maǵam aıta sasaı qasaı egesi otsaı jeseı,ishseı kelip atsyń ba? Ketyk pa? ketip atsyń ba? tuqym jaý jaýa sal jaýdyń ba? qalaısyn jaraısyn baldar jiberip jibereıik jora bir saǵattan baram dámdiraq anaq-mynaq an aqta myn aqta súredi júreıik dep atyr jaýyp atyr kún batyp atyr shyǵyp atyr jaramazan kórip shyǵasyńyz ba? anadar mynadar kesilgen aǵash baǵasy qanshadan bolyp atyr allah oryndyqtyń tuıaǵy keme aǵam qama erten arǵy kúni keshen arǵy kúni mańdaıymyzǵa turyp aldy artymǵy avtobýsqa min qalta tal tal tal tal almanyń taly óriktin taly bireýiniń jartysy joq mashınam qulap qaldy ana ıaq,myna ıaq qaınym úsh bala,bir qyz bala tostaq baqyrshyq kasa
|
|
Baldyzym ,bala degen sózderdi shatastyryp alǵan.
Bul sózdikti ary qaraı jalǵastyrýǵa bolady.Aǵashtyń júzdegen túri bar.Tek qaraǵaıdyń óziniń 10-ǵa jýyq túri ósedi.Aǵashtyń barlyǵyn tal dep ataý,bulardyń tek aǵashqa baılanysty sonshama sózderdi umytyqanyn kórsetedi.Tal-kóp aǵashtyń bir-ǵana túri.Bular qazaq tilindegi sózderdiń kópshiligin umytqan nemese shatastyryp alǵan.Tilingen taqtaıdy-kesilgen aǵash deıdi.Tilingen taqtaı degen sóz tilderinde múldem joq.Kesilgen aǵashtyń ózi basqa maǵyna beredi.
Avtobýstyń artqy esigi arqasy bolsa,sony aıtyp turǵan adamnyń arqasy artqy esigi bola ma?
Nemese oryndyqtyń aıaǵyn- tuıaǵy,
Sýdyń býlanýyn -terlep atyr,
Jemistiń úsýin -tońyp qalǵan joq pa?-dep suraý,bulardyń tilderin joǵaltyp alǵandyǵyn kórsetedi.Tilderin joǵaltyp shala qazaqqa aınalyp ketken.Avtobýsqa min-eki aıaǵyńyzdy eki jaǵyna salbyratyp qoıyp minip alatyn sıaqtysyz.
Alsam-asam.Darǵa asam / Kelsem-kesem.Pyshaqpen kesem
Kelme-keme.Júzetin keme / Qalma-qama. Tutqynda
Asyǵar emes-asyq emes / Jiliktiń asyǵy emes
Áripteri túsip qalǵan sózderdiń basqa sózge aınalyp,basqasha maǵyna berip turǵanyn ózderi sezbeıdi.Bulardyń kelgenderine 20-jyldan assa da,ózderiniń shala qazaqtar ekenin áli túsingen joq.Eń ókinishtisi bulardyń tili joq shala qazaqtar ekenin túsinbeı,ózimiz de atqan,otqan dep aıta bastadyq.
Mektep muǵalimderi balalarǵa til úıretetin adamdar.Balaǵa til úıretedi degen adamnyń ózi balalar degen sózdi aıta almaıdy.Baldar deıdi.Osyndaı shala qazaq muǵalimder qanshama balanyń tilin buzdy.Eger osyndaı shala qazaq muǵalimderge,tilińdi túzetpeseń ustazdyq etpeısiń dep talap qoıylǵan bolsa,bular tilderin baıaǵyda-aq túzegen bolar edi.Bularǵa tilińdi túze dep,áli de eshkim aıtyp jatqan joq.Qázir shala qazaq dáriger,shala qazaq jýrnalıs.Qalanyń syrtyndaǵy keıbir emhanalarda aq halatty kıip alyp,o ıaq,bú ıaq –dep júrgen dárgerler.Qazaqstanda emes,Ózbekstanda júrgen sıaqtysyz.
Qazaq tilinde shyǵatyn bir gazettiń redaksıasynda boldym.Meni qabyldaǵan jýrnalıske o ıaq,bú ıaǵyńyz ne,qazaqsha qaıda,qashan dep aıtpaısyz ba desem,onda turǵan ne bar,bul túrki sózi dep qarap otyr.Sonda jýrnalısiń ózi túrki tildes halyqtardyń birneshe memleketi baryn,ár memlekette óziniń memlekettik,ulttyq tili baryn bilmeı me,álde qazaq tili ,túrki tiline jatpaı ma?
Jalpy bul aǵaıyndardyń tilderin joǵaltyp alǵanyn Qabdesh Jumadilov aǵamyz óziniń «Daraboz» degen kitabynda jazǵan.Tek ol kitapta Qabanbaı batyrdyń aýzynan aıtqyzady.Qabanbaı batyr áskerimen qalmaqtardy qýalap Tashkentke barady.Sol kezde ol jaqtaǵy qazaqtardyń tilderin kórip,tilderi ne bolyp ketken dep jaǵasyn ustaıtyn jeri bar.Bul kitap shyqqanda,bular áli Qazaqstanǵa kele qoımaǵan.Sodan beri 30-jyldan assa da,biz bulardyń tilderin joǵaltqan qazaqtar ekenin túsinip júrgen joqpyz.
Teledıdardan dýmandy baǵdarlamalarda «Beri tursaı,qasaı»-dep aıtyp júrgender de tildi buzýshylar,ıaǵnı shala qazaqtar.
Jalpy tildi buzyp sóılegenderdi qazaqta eki topqa bólgen 1.Saqaýlar
2.Shala qazaqtar
Saqaý degenimiz-tilinde kemistigi bolýyna baılanysty sózdi buzyp sóıleıtinder.Al shala qazaqtar-qazaq arasyna sińgen basqa ult ókilderiniń qazaqsha durys sóıleı almaıtyndary nemese qazaqtardyń jat elde ómir súrip,óz tilin umytyp,nemese Qazaqstanda tursa da qazaq tilin bilmeıtin,bilgisi kelmeıtin ortada ósip,ana tilinen maqurym qalyp,keıin azdap úırense de durys sóıleı almaıtyndary.
Endi osy shala qazaqtardyń tili,qazaqtyń durys tilin buza bastady.Jergilikti turǵyndardyń ózderi shala qazaqtarǵa aınala bastady.Bular da olarǵa eliktep ne istep otsyń,ne istep atsyń,dep atqan,dep otqan,aıtyp atqan,kel atyr,bar atyr,-dep solardyń tilinde sóıleı bastady.
Mysal «Kún shyǵyp atyr», kún shyǵyp jatyr –dep qazaq aıtpaıdy.
Kún shyǵa bastady,shyǵyp keledi,kún shyqty deıdi.
«Kún batyp atyr».Kún batyp jatyr demeıdi.Kún batyp barady nemese kún batty deıdi.
Biz oryssha sóılegenderdi shala qazaqtar dep júrmiz.Ol durys emes.Olar sol tilde saýatty sóıleıdi,saýatty jazady.Bular orystanǵandar.Orystanǵandardyń arasynan talaı uly adamdar shyqqan.(Mendeleev,Tımırıazev t.b) Ókinishtisi sol bular basqa ulttan shyqsa da,orystardyń uly adamdaryna aınaldy.Orystanǵandar men shala qazaqtardy shatastyrmaý kerek.Shala qazaqtarda til joq.Atqan,otqan,atsyń,otsyń,atyr,patyr,-dep áripteri túsip qalǵan sózdermen sóıleıdi.Ne istep atsyń,ne istep otsyń,dep atyr,dep atqan,dep otqan.Ne qazaqsha emes,ne ózbekshe emes,ne oryssha emes.Túsiniksiz sózder.Tilin joǵaltyp alǵandyqtan bular qazaq tiliniń dybys úndestigin de saqtamaıdy.Kelmeısiz ba(be),kele ma(me),on bes pa (pe),tústi ma(me),júrmeısiz ba(be).
Shala qazaqtardyń tili jazba tildi de búldire bastady.M.Maqataevtyń 2001 –jyly shyqqan kitabynda «Sónip bara jatyrmyn» degen óleń joldaryn «Sónip bar atyrmyn sezesiń be»-dep jazypty.
Qazaqstanda jasalǵan «Tulpar-Talgo» poıyzynyń ár vagonynyń syrtyna «Jatyn oryndar» dep saqaýdyń sózin jazyp qoıǵan.
Taǵy bir qyzyq jaǵdaı bular suraýly sóılemniń ornyna,habarly sóılemniń sózderin qoıyp aıta beredi.Mysaly:
Aýyrady ma? Durysy: Aýyrama?
Alady ma? Ala ma? Aýyrady,aýyrmaıdy ,alady,almaıdy dep siz aıtasyz.Túbir sózderdiń de túbirin saqtamaıdy.Mashınalar,máshıneler bul sózderdiń túbiri saqtalǵan.Ekeýi de durys.Shala qazaqtyń tilinde :máshinder.Túbir sózden bir áriptiń túsip qalýyna baılanysty jalǵaýlary ózgerip ketti.
Qazaq tilin saqtap qalýdyń bir ǵana joly bar.Shala qazaqtar ózderiniń shala qazaq ekenin túsinip,tilderin túzetýge tyrysýlary kerek.Olarǵa sondaı talaptar qoıylýy tıis.Jergilikti halyq ta bulardyń tili joq top ekenin túsinip,árpi túsip qalǵan,kereksiz jalǵaýlar jalǵanǵan túsiniksiz sózderin úırenbeýi kerek.Mektepterde,balabaqshalarda jıi-jıi tárbıe saǵattaryn ótkizip,til máselesin qolǵa alý kerek.Qazaq tili Aqtaýdan bastap,osy Almatyǵa deıingi aralyqta (bes oblysta) buzyldy.Eger qazaq tili barlyq aımaqta buzylatyn bolsa,ony qaıtadan qalpyna keltirý qıyn bolady.
Ana tiliń ,
Qazaq tiliń,
Buzyldy qaıran Qazaq!
Óz tilińnen jerinip,jerigendeı,
Sóılesesiń ekeýara,
O ıaq,bú ıaq,qaı ıaqshalap.
Qaıda,qashan degen sóz umytyldy,
Keldi de ózbektengen shala Qazaq!
Shahanov aǵamyzdyń aıtqany ras,
«Qazaǵym qazaq emes,boldyń mazaq!»
Tildi túze,
Shala qazaq tildi túze,
Til joǵalsa ketkeniń quryp múlde.
Az ba eken aıyrylyp tilderinen
Joıylyp ketken ulttar jer betinde.
Eń birinshi baılyǵyń tiliń seniń,
Joıylmasyn deseń eger,tildi túze!
Mektepterde,
Keıbir jerde,
Ustazdar júr shala qazaq!
Shaqyryp shákirtterin,
Balaryn «baldarym» dep.
Balaǵa til úıreter ustaz osy,
Tilderin balǵyndardyń ustartpaıdy,
Kerisinshe buzady kelip.
Osyndaı shala qazaq muǵalimderdiń,
Ózine til uıreter ustaz kerek.
Tildi túze,
Shala qazaq tildi túze,
Til joǵalsa ketersiń quryp múlde.
Az ba eken aıyrylyp tilderinen,
Joıylyp ketken ulttar jer betinde,
Eń birinshi baılyǵyń tiliń seniń,
Joıylmasyn deseń eger tilińdi túze!
Erkin Omar
