Qazaq tiliniń qadirin ketirmeıik

    Darkhan Muqantegi
    Qazaq tiliniń qadirin ketirmeıik

    Ádepti,tárbıeli mádenıetti adam-ol óziniń

                                              ana tilinde durys sóıleı biletin adam.

    M.Áýezov.

    Qazaq tilindegi sózderdiń shala qazaqqa aınalyp

    ketken adamdardyń tilinde aıtylýy.

    Qazaq tili

    shala qazaqtyń tili

     

    Assalaýmaǵaleıkým

    Ýaǵalıkým massalam

    Sálem

    Sálemetsiz be?

    Qaıda

     Qaıdan

    Kele jatyr

    Bara jatyr

    Ne istep otyrsyń?

    Ne istep jatyrsyń?

    Kele almaı

    Bara almaı

    Sonymen

    Senimen

    Menimen

    Qaıtadan

    Seniki

    Meniki

    Jatatyn oryn

    Alǵan,kelgen,qalǵan

    Aıtqan

    Adasyp ketseń

    Bardym ǵoı

    Bardyq qoı

    Umytyp ketippiz

    Barýyń kerek

    Barýym kerek

    Joq pa?

    Keldi me?

    Olar keldi

    Bardym

    Avtobýs buryldy

    Dedim

    Eseptep

    Ketip qaldym

    Topyrlap tústi,

    Maǵan,

    Aıta sal,

    Qal,

    Iesi

    Otyr

    Je,ish

    Keldiń be?

    Kettik pe?

    Kettiń be?

    Jumyrtqa,

    Jap

    Jaba sal

    Japtyń ba?

    Qalaısyń

    Jaraısyń

    Balalar

    Ótkizip jibereıik

    Dos

    Bir saǵattan keıin baramyn

    Dámdi

    Anaý-mynaý

    Ana jaqta

    Myna jaqta

    Buzyp tastaıdy

    Júrgeli tur

    Jaýyp tur

    Kún batty

    Kún shyqty

    Jarapazan

    Kórip shyǵasyz ba?

    Analar

    Mynalar

    Tilingen taqtaı

    Baǵasy qansha?

    Alla

    Oryndyqtyń aıaǵy

    Kelme

    Alǵam

    Qalma

    Búrsúgini

    Aldyńǵy kúni

    Aldymyzǵa turyp aldy

    Artqy

    Avtobýsqa otyr

    Qap,qanar,daǵar

    Qaıyń

    Qaraǵaı

    Úıeńki

    Qaraǵash

    Alma aǵashy

    Órik aǵashy

    Ekeýiniń bireýi joq

    Mashınam synyp qaldy

    Oń aıaq,sol aıaq

    Baldyzym

    Tórt bala

    Ul

    Tostaǵan

    Shómish,ojaý

    Kese

     

     

     

     

     

    Salamaleıkým(ózbekshe)n/e saýmaıkm

    Ýalık,ýalıkm

    Salam(ózbekshe)

    Salamatsyz ba?(ózbekshe)

    Qaı ıaqta (ózbekshe)oıaqta,búıaqta

    Qaı ıaqtan(ózbekshe)

    kel atyr,kel atyryq,kel atyrǵan

    bar atyr,bar atyryq,bar atyrǵan

    ne istep atsyń,(otsyń)

    ne istep jatsyń

    kel amaı,júr amaı

    bar amaı,toqtaı amaı,sóıleı amaı

    somen

    semen

    memen

    qaıtan

    seńki

    meńki

    jatyn oryn

    aǵan,kegen,qaǵan

    atqan

    adasyp atsań

    bardym ǵo

    bardyq qo

    umytyp ketiptik

    barýyń kereksiń

    barýym kerekpin

    joq pa ne?

    keldi ma ne?

    olarshy,keldishi

    bardymshy

    avtobýs qaırylady

    dedimshi

    ısaptap

    saıdym

    patyrlap túsip atyr

    maǵam

    aıta sasaı

    qasaı

    egesi

    otsaı

    jeseı,ishseı

    kelip atsyń ba?

    Ketyk pa?

    ketip atsyń ba?

    tuqym

    jaý

    jaýa sal

    jaýdyń ba?

    qalaısyn

    jaraısyn

    baldar

    jiberip jibereıik

    jora

    bir saǵattan baram

    dámdiraq

    anaq-mynaq

    an aqta

    myn aqta

    súredi

    júreıik dep atyr

    jaýyp atyr

    kún batyp atyr

    shyǵyp atyr

    jaramazan

    kórip shyǵasyńyz ba?

    anadar

    mynadar

    kesilgen aǵash

    baǵasy qanshadan bolyp atyr

    allah

    oryndyqtyń tuıaǵy

    keme

    aǵam

    qama

    erten arǵy kúni

    keshen arǵy kúni

    mańdaıymyzǵa turyp aldy

    artymǵy

    avtobýsqa min

    qalta

    tal

    tal

    tal

    tal

    almanyń taly

    óriktin taly

    bireýiniń jartysy joq

    mashınam qulap qaldy

    ana ıaq,myna ıaq

    qaınym

    úsh bala,bir qyz

    bala

    tostaq

    baqyrshyq

    kasa

     

     

     

    Baldyzym ,bala degen sózderdi shatastyryp alǵan.

    Bul sózdikti ary qaraı jalǵastyrýǵa bolady.Aǵashtyń júzdegen túri bar.Tek qaraǵaıdyń óziniń 10-ǵa jýyq túri ósedi.Aǵashtyń barlyǵyn tal dep  ataý,bulardyń tek aǵashqa baılanysty sonshama sózderdi umytyqanyn kórsetedi.Tal-kóp aǵashtyń bir-ǵana túri.Bular qazaq tilindegi sózderdiń kópshiligin umytqan nemese shatastyryp alǵan.Tilingen taqtaıdy-kesilgen aǵash deıdi.Tilingen taqtaı degen sóz tilderinde múldem joq.Kesilgen aǵashtyń ózi basqa maǵyna beredi.

    Avtobýstyń artqy esigi arqasy bolsa,sony aıtyp turǵan adamnyń arqasy artqy esigi bola ma?

    Nemese oryndyqtyń aıaǵyn- tuıaǵy,

    Sýdyń býlanýyn -terlep atyr,

    Jemistiń úsýin -tońyp qalǵan joq pa?-dep suraý,bulardyń tilderin joǵaltyp alǵandyǵyn kórsetedi.Tilderin joǵaltyp shala qazaqqa aınalyp ketken.Avtobýsqa min-eki aıaǵyńyzdy eki jaǵyna salbyratyp qoıyp minip alatyn sıaqtysyz.

    Alsam-asam.Darǵa asam                   /    Kelsem-kesem.Pyshaqpen kesem

    Kelme-keme.Júzetin keme                 /    Qalma-qama. Tutqynda

    Asyǵar emes-asyq emes                    /    Jiliktiń asyǵy emes

          Áripteri túsip qalǵan sózderdiń basqa sózge aınalyp,basqasha maǵyna berip turǵanyn ózderi sezbeıdi.Bulardyń kelgenderine 20-jyldan assa da,ózderiniń shala qazaqtar ekenin áli túsingen joq.Eń ókinishtisi bulardyń tili joq shala qazaqtar ekenin túsinbeı,ózimiz de atqan,otqan dep aıta bastadyq.

         Mektep muǵalimderi balalarǵa til úıretetin adamdar.Balaǵa til úıretedi degen adamnyń ózi balalar degen sózdi aıta almaıdy.Baldar deıdi.Osyndaı shala qazaq muǵalimder qanshama balanyń tilin buzdy.Eger osyndaı shala qazaq muǵalimderge,tilińdi túzetpeseń ustazdyq etpeısiń dep talap qoıylǵan bolsa,bular tilderin baıaǵyda-aq túzegen bolar edi.Bularǵa tilińdi túze dep,áli de eshkim aıtyp jatqan joq.Qázir shala qazaq dáriger,shala qazaq jýrnalıs.Qalanyń syrtyndaǵy keıbir emhanalarda aq halatty kıip alyp,o ıaq,bú ıaq –dep júrgen dárgerler.Qazaqstanda emes,Ózbekstanda júrgen sıaqtysyz.

    Qazaq tilinde shyǵatyn bir gazettiń redaksıasynda boldym.Meni qabyldaǵan jýrnalıske o ıaq,bú ıaǵyńyz ne,qazaqsha qaıda,qashan dep aıtpaısyz ba desem,onda turǵan ne bar,bul túrki sózi dep qarap otyr.Sonda jýrnalısiń ózi túrki tildes halyqtardyń birneshe memleketi baryn,ár memlekette óziniń memlekettik,ulttyq tili baryn bilmeı me,álde qazaq tili ,túrki tiline jatpaı ma?

    Jalpy bul aǵaıyndardyń tilderin joǵaltyp alǵanyn Qabdesh Jumadilov aǵamyz óziniń «Daraboz» degen kitabynda jazǵan.Tek ol kitapta Qabanbaı batyrdyń aýzynan aıtqyzady.Qabanbaı batyr áskerimen qalmaqtardy qýalap Tashkentke barady.Sol kezde ol jaqtaǵy qazaqtardyń tilderin kórip,tilderi ne bolyp ketken dep jaǵasyn ustaıtyn jeri bar.Bul kitap shyqqanda,bular áli Qazaqstanǵa kele qoımaǵan.Sodan beri 30-jyldan assa da,biz bulardyń tilderin joǵaltqan qazaqtar ekenin  túsinip júrgen joqpyz.

    Teledıdardan dýmandy baǵdarlamalarda «Beri tursaı,qasaı»-dep aıtyp júrgender de tildi buzýshylar,ıaǵnı shala qazaqtar.

        Jalpy tildi buzyp sóılegenderdi qazaqta eki topqa bólgen 1.Saqaýlar

    2.Shala qazaqtar

    Saqaý degenimiz-tilinde kemistigi bolýyna baılanysty sózdi buzyp sóıleıtinder.Al shala qazaqtar-qazaq arasyna sińgen basqa ult ókilderiniń qazaqsha durys sóıleı almaıtyndary nemese qazaqtardyń jat elde ómir súrip,óz tilin umytyp,nemese Qazaqstanda tursa da qazaq tilin bilmeıtin,bilgisi kelmeıtin ortada ósip,ana tilinen maqurym qalyp,keıin azdap úırense de durys sóıleı almaıtyndary.

      Endi osy shala qazaqtardyń tili,qazaqtyń durys tilin buza bastady.Jergilikti turǵyndardyń ózderi shala qazaqtarǵa aınala bastady.Bular da olarǵa eliktep ne istep otsyń,ne istep atsyń,dep atqan,dep otqan,aıtyp atqan,kel atyr,bar atyr,-dep solardyń tilinde sóıleı bastady.

       Mysal  «Kún shyǵyp atyr», kún shyǵyp jatyr –dep qazaq aıtpaıdy.

    Kún shyǵa bastady,shyǵyp keledi,kún shyqty deıdi.

    «Kún batyp atyr».Kún batyp jatyr demeıdi.Kún batyp barady nemese kún batty deıdi.

    Biz oryssha sóılegenderdi shala qazaqtar dep júrmiz.Ol durys emes.Olar sol tilde saýatty sóıleıdi,saýatty jazady.Bular orystanǵandar.Orystanǵandardyń arasynan talaı uly adamdar shyqqan.(Mendeleev,Tımırıazev t.b) Ókinishtisi sol bular basqa ulttan shyqsa da,orystardyń uly adamdaryna aınaldy.Orystanǵandar men shala qazaqtardy shatastyrmaý kerek.Shala qazaqtarda til joq.Atqan,otqan,atsyń,otsyń,atyr,patyr,-dep áripteri túsip qalǵan sózdermen sóıleıdi.Ne istep  atsyń,ne istep otsyń,dep atyr,dep atqan,dep otqan.Ne qazaqsha emes,ne ózbekshe emes,ne oryssha emes.Túsiniksiz sózder.Tilin joǵaltyp alǵandyqtan bular qazaq tiliniń dybys úndestigin de saqtamaıdy.Kelmeısiz ba(be),kele ma(me),on bes pa (pe),tústi ma(me),júrmeısiz ba(be).

       Shala qazaqtardyń tili jazba tildi  de búldire bastady.M.Maqataevtyń 2001 –jyly shyqqan kitabynda «Sónip bara  jatyrmyn» degen óleń joldaryn «Sónip bar atyrmyn sezesiń be»-dep jazypty.

    Qazaqstanda jasalǵan «Tulpar-Talgo» poıyzynyń ár vagonynyń syrtyna «Jatyn oryndar» dep saqaýdyń sózin jazyp qoıǵan.

    Taǵy bir qyzyq jaǵdaı bular suraýly sóılemniń ornyna,habarly sóılemniń sózderin qoıyp aıta beredi.Mysaly:

    Aýyrady ma? Durysy: Aýyrama?

     Alady ma?      Ala ma? Aýyrady,aýyrmaıdy ,alady,almaıdy dep siz aıtasyz.Túbir sózderdiń de túbirin saqtamaıdy.Mashınalar,máshıneler bul sózderdiń túbiri saqtalǵan.Ekeýi de durys.Shala qazaqtyń tilinde :máshinder.Túbir sózden bir áriptiń túsip qalýyna baılanysty jalǵaýlary ózgerip ketti.

    Qazaq tilin saqtap qalýdyń bir ǵana joly bar.Shala qazaqtar ózderiniń shala qazaq ekenin túsinip,tilderin túzetýge tyrysýlary kerek.Olarǵa sondaı talaptar qoıylýy tıis.Jergilikti halyq ta bulardyń tili joq  top ekenin túsinip,árpi túsip qalǵan,kereksiz jalǵaýlar jalǵanǵan túsiniksiz sózderin úırenbeýi kerek.Mektepterde,balabaqshalarda jıi-jıi tárbıe saǵattaryn ótkizip,til máselesin qolǵa alý kerek.Qazaq tili Aqtaýdan bastap,osy Almatyǵa deıingi aralyqta (bes oblysta) buzyldy.Eger qazaq tili barlyq aımaqta buzylatyn bolsa,ony qaıtadan qalpyna keltirý qıyn bolady.

    Ana tiliń ,

    Qazaq tiliń,

    Buzyldy qaıran Qazaq!

    Óz tilińnen jerinip,jerigendeı,

    Sóılesesiń ekeýara,

    O ıaq,bú ıaq,qaı ıaqshalap.

    Qaıda,qashan degen sóz umytyldy,

    Keldi de ózbektengen shala Qazaq!

    Shahanov aǵamyzdyń aıtqany ras,

    «Qazaǵym qazaq emes,boldyń mazaq!»

     

    Tildi túze,

    Shala qazaq tildi túze,

    Til joǵalsa ketkeniń quryp múlde.

    Az ba eken aıyrylyp tilderinen

    Joıylyp ketken ulttar jer betinde.

    Eń birinshi baılyǵyń tiliń seniń,

    Joıylmasyn deseń  eger,tildi túze!

     

     Mektepterde,

    Keıbir jerde,

    Ustazdar júr shala qazaq!

    Shaqyryp shákirtterin,

    Balaryn «baldarym» dep.

    Balaǵa til úıreter ustaz osy,

    Tilderin balǵyndardyń ustartpaıdy,

    Kerisinshe buzady kelip.

    Osyndaı shala qazaq muǵalimderdiń,

    Ózine til uıreter ustaz kerek.

     

    Tildi túze,

    Shala qazaq tildi túze,

    Til joǵalsa ketersiń quryp múlde.

    Az ba eken aıyrylyp tilderinen,

    Joıylyp ketken ulttar jer betinde,

    Eń birinshi baılyǵyń tiliń seniń,

    Joıylmasyn deseń eger tilińdi túze!

     

     

    Erkin Omar

    Qatysty Maqalalar