يادرولىق سىناقتى باستان وتكىزگەن قازاق حالقى  ونىڭ زاردابىن ءالى ۇمىتا قويعان جوق. راسىندا زۇلمات جىلداردىڭ جاراقاتى ءالى تالايدىڭ جۇرەگىندە قالارى انىق. ويتكەنى...

قىرىق جالدىڭ ىشىندە سەمەي پوليگونىندا 450-دەن استام يادرولىق سىناق وتكىزىلدى. ونىڭ ىشىندە 86-سى اۋەدە، 30-ى جەر ۇستىندە، 340 -ى جەر استىندا جاسالدى. بۇل جارىلىستىڭ زاردابى وسى اۋماقتا تۇراتىن 1،5 ميلليون ادامعا زاردابىن تيگىزدى. بۇل انىعىن ايتقاندا، حيروسيماعا تاستالعان اتوم بومباسىنان 2،5  مىڭ ەسە قۋاتتى بولدى.

ءسويتىپ، قىرىق جىلدان استام سوزىلعان اجداھانىڭ اۋزى جابىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جارلىعىمەن 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا سەمەي پوليگونى جابىلدى. ءسويتىپ، پرەزيدەنت جارلىعىمەن قازاقستان الەمدە ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى.

–پوليگون اۋماعىندا سس-18 دەپ اتالاتىن 104 بالليستيكالىق راكەتا ورنالاستى. اەرودرومداردا 40 بومبالاۋشى ۇشاق بولدى. بىزدەگى اتوم قارۋىنىڭ قۋاتتىلىعى فرانسيا، ۇلىبريتانيا، ءتىپتى قىتايدان دا مىقتى ەدى. ءبىراق سوعان قاراماستان ەلىمىز الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق دەرجاۆادان باس تارتتى. قازاق ەلى بەيبىتشىلىكتى قالادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق مارتەبەسىنەن باس تارتقانىمەن، بەيبىت اتومدى دامىتۋ مۇمكىندىگىن ساقتاپ قالدى. وسىلايشا، جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستا قازاقستان كوشباسشى اتانىپ، «اتوم» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا، - دەدى پرەزيدەنت.
راسىندا قازاقستاننىڭ، ناقتىراق ايتقاندا، پرەزيدەنت نازاربايەۆتىڭ  جارلىعىمەن جابىلعان پوليگون مەن قاۋىپسىزدىك باعىتىنداعى سان جىلدىق ەڭبەك پەن كۇش جىگەر ەلباسىنىڭ ۆاشينگتوندا وتكەن سامميتتە سويلەگەن سوزىندە  «الەم ءححى عاسىر» مانيفەسىندە دە كورىنىس تاپتى.
اپاتتان زارداپ شەككەندەرگە جاردەماقى جانە سول ايماقتا تۇراتىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ، سونىمەن قاتار، تولىققاندى مەديسينادا كومەك كورسەتۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى شىقتى. مىنە سودان بەرى قازاقستان كورشىلەر عانا ەمەس، الەمدى يادرولىق قاۋىپسىزدىك ايماققا اينالدىرۋ تۋرالى تۇراقتى باستاما كوتەرىپ كەلەدى.

ءبىر عانا مىسال، پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2016 جىلى 31 ناۋرىز - 1 ءساۋىر كۇندەرى ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتكە قاتىستى.

ەڭ ءبىرىنشى رەت ياد­رولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى العاشقى سامميت 2010 جىلى ۆاشينگتوندا ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا 50-دەن استام مەملەكەت باسشىلارى قاتىستى.  ودان كەيىن تاعى ەكى سامميت: 2012 جىلى سەۋلدە جانە 2014 جىلى گاا­گا قالا­سىندا وتكىزىلدى. ال سودان كەيىنگى جيىن  2016 جىلى ۆاشينگ­توندا ءوتتى. ءتورت ءسامميتتىڭ دە ءوز ەرەكشەلىگى بولدى.

سەۋلدەگى سامميتتە ءۇش ەل پرەزيدەنتتەرى قازاقستاننان - نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، اقش-تان - باراك وباما، رەسەيدەن - دميت­ريي مەدۆەديەۆ وسىدان 25 جىل بۇرىن جابىلعان سەمەي يادرو­لىق سى­ناق پوليگونىنداعى ءۇشجاق­تى ىن­تىماقتاستىقتى قورىتىن­دىلاپ، بىرىككەن مالىمدەمە جاسادى. قا­زاقستان، اقش جانە رەسەي مەم­­لەكەت باسشىلارى دەگە­لەڭ تاۋى­­نىڭ سىلەمىندە يادرولىق سى­ناق­­تار وتكىزىلگەن جانە راديا­سيا­لىق بەلسەندى ماتەريالداردىڭ قال­دىق­تارى قالعان تۋننەلدەردى جابۋ ءىسى بويىنشا كوپجىلدىق بىرىككەن وپە­را­سيانىڭ اياقتالعانىن جاريا ەتتى.

ال پرەزيدەنت نازاربايەۆ ۆاشينگتوندا وتكەن سامميتتە سويلەگەن سوزىندە «ادامزاتقا ءححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قاجەت»  دەپ اتاپ ءوتتى. سامميتتەگى كەزدەسۋلەردە الەمدىك ساراپشىلار  قاشان دا بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە باستامامەن كورىنەتىن  قازاقستاننان ۇلگى الۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

نازاربايەۆ  وسى سامميتتە  «اتوم»  انتيادرولىق حالىقارالىق  قوزعالىسىن قۇرۋدى ۇسىندى.

قازاقستان پرەزيدەنتى ۆاشينگتونداعى الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارى جينالعان جيىندا ادامزاتتى مازالاعان ماسەلەردى جۇرتشىلىقتىڭ الدىنا تاعى دا ماسەلە ەتىپ قويدى.

–«ميلليونداعان ادامدى بارعان سايىن مىناداي سۇراقتار تولعاندىرادى. الەمدەگى جاعداي قاي باعىتتا ورىستەيتىن بولادى؟  جەتەكشى دەرجاۆالار اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتار ولاردىڭ اراسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى جاڭا تەكەتىرەسكە ۇلاسىپ كەتپەي مە؟ قاي ەلدەر جاھاندىق جانە وڭىرلىك دەرجاۆالار جۇرگىزىپ وتىرعان «پروكسي-سوعىستاردىڭ» كەلەسى قۇرباندىعىنا اينالۋى مۇمكىن؟ ازىرشە گۇلدەنىپ تۇرعان قاي ەلدىڭ جەرىن تانكتەردىڭ شىنجىر تابانى تاپتاپ، سناريادتاردىڭ جارىلىسى تالقان ەتپەك؟ قاي قالالاردا بالالار زىمىراندار وتىنان ءولىم قۇشا باستاۋى مۇمكىن؟ جانجالدان قاشقان بوسقىنداردىڭ جاڭا اعىنى قايدان جانە قايدا لاپ قويادى؟

وسىدان 60 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن كورنەكتى عالىمدار البەرت ەنشتەين مەن بەرتران راسسەل «قاتال، قاتەرلى جانە قاشىپ قۇتىلا المايتىن سۇراق: ءبىز ادام بالاسىن جويۋعا ءتيىسپىز بە الدە ادامزات سوعىستان باس تارتا ما؟» دەگەن مانيفەست جاريالادى. ادامزاتتىڭ حح عاسىرداعى وزىق ويلى وكىلدەرى جۇرتقا بولاشاقتاعى الەمدىك سوعىستا پلانەتاداعى ءتىرى جاننىڭ ءبارىن جوياتىن يادرولىق قارۋ مىندەتتى تۇردە قولدانىلاتىن بولادى دەپ كورىپكەلدىكپەن ەسكەرتپە جاساعان ەدى.ولاردىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستار سوعىس ارقىلى شەشىلمەيدى جانە شەشىلمەۋگە ءتيىس دەگەن ەسكەرتۋلەرى ءححى عاسىردا دا اسا وزەكتى كۇيدە قالىپ وتىر»،– دەپ اتاپ كورسەتتى پرەزيدەنت نازاربايەۆ.

ادام بالاسىنا زۇلمات اكەلگەن سىناق پوليگونىنىڭ زاردابىن قازاقستان حالقى جاقسى بىلەدى. مۇنى جاقسى تۇسىنگەن ەل پرەزيدەنتى نازاربايەۆ  ءسويتىپ الەمدەگى قۋاتتى سىناق الاڭىن ءوز جارلىعىمەن جاپتى. سودان كەيىن دە ەلباسى بولاشاق ۇرپاقتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن يگى باستامالاردى حالىقارالىق مىنبەلەردە تۇراقتى تۇردە كوتەرىپ كەلەدى.

راسىندا دا قازاق پرەزيدەنتى  كوتەرگەن باستامانى ءقازىر جۇزەگە اسىپ جاتىر. ءبىر عانا مىسال، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە جاريالاۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ قارارىن ءبىراۋىزدان قولدادى. بۇل اتاۋلى داتا، ياعني 29 تامىز بۇۇ، الەم ەلدەرى، ۇكىمەتارالىق جانە ۇەۇ-دىڭ يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋعا بىرلەسە كۇش سالاتىن كۇن بولىپ بەلگىلەندى. دەمەك، 29 تامىز كۇنى بۇكىل الەم يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىن اتاپ وتەدى. بۇل ارينە، نازاربايەۆتىڭ  كوتەرگەن باستامانىڭ يگىلىكتى تۇردە جۇزەگە اسۋى دەپ اتاۋعا بولادى. ويتكەنى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى اتاپ كورسەتكەندەي، «سوعىستىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ – ادامزاتتىڭ ەڭ كۇردەلى وركەنيەتتىك مىندەتى. ءبىراق مۇنىڭ قاندايدا ءبىر اقىلعا قونىمدى باسقا بالاماسى جوق. بۇل مىندەتتى الەمدىك كوشباسشىلار جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى وزگە پروبلەمالاردىڭ اياسىندا ءابسوليۋتتى باسىمدىق رەتىندە قاراستىرۋعا ءتيىس».

ەركىن قالدان