"20 000 وتباسىعا جەر تەلىمىن تەگىن ۇلەستىرىپ، زاڭداستىرىپ بەرگەن"

/uploads/thumbnail/20181112104644041_small.jpg

مارقۇم زامانبەك ءنۇرقادىلوۆتىڭ «ءوزىن-وزى ءۇش رەت اتىپ» وققا ۇشقانىنا دا كوپ جىلدار بولىپتى. جاسىراتىن ەشتەڭە دە جوق، وسى وسىناۋ قازاقتىڭ اسىل ازاماتى تۋرالى كەزىندە دە، كەيىن دە ەڭ كوپ جازعان قالامگەر مەن ەكەنمىن. زاكەڭ جايلى جازعاندارىمدى جيناقتاسام، قالىڭ ءبىر توم بولار ەدى. ءبىراق، ول كىتاپتى باتىلى بارىپ، كىم شىعارا قويسىن.
ەڭ الدىمەن، تومەندە زاكەڭ كوز جۇمعاننان كەيىن جازىلىپ، «جاس الاش» گازەتىنە جاريالانعان «زامانبەك! زامانبەك! زامانبەك!» دەگەن داستانىمنان شاعىن عانا ءۇزىندى كەلتىرىپ، سوسىن نەگىزگى اڭگىمەمە كوشەيىن:

«1.
جانىپ بiر تۇرعان وت پا ەدi؟
اتىلار جالعىز وق پا ەدi؟
زاكەڭدەي سۇيگەن ءوز ۇلتىن
قازاقتا ەرلەر كوپ پە ەدi؟..

جەتەتiن جەرگە جەتكەندە،
تاپ بولعان قازاق وتكەلگە…
زاكەڭنەن ۇلتىم ايىرىلىپ،
قالعالى كوپ جىل وتكەن بە؟..

جانىمەن ۇلتىن ءسۇيدi مە؟
سول ءۇشiن وتقا كۇيدi مە؟
زامانبەكسiز وتكەن سول كوپ جىل
قازاققا وڭاي تيدi مە؟..»


مەن 1991-1995 جىلدارى زامانبەك ءنۇرقادىلوۆ باسقارعان الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتى، كەيىن الماتى قالاسى اكىمشىلىگىندە سول كەزدە جاڭادان عانا دۇنيەگە كەلگەن «ۇلتارالىق قاتىناس جانە قوعامدىق ساياسي ۇيىمدارمەن جۇمىس بولىمىندە» مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارعان ەدىم (ءقازىر بۇل ءبولىم «ىشكى ساياسات» دەپ اتالادى). اتىنان كورىنىپ تۇرعانداي، ءبىز نەگىزىنەن ساياسي ۇيىمدارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەدىك. ءوزىم اكىمشىلىككە «ازات» قوزعالىسىنان كەلگەن بولاتىنمىن. ول جىلدارى الماتى قالاسىنداعى دەموكراتيالىق كۇشتەر ءجيى-جيى ميتينگىلەر وتكىزىپ، جوعارى جاققا وزدەرىنىڭ ساياسي تالاپتارىن قويىپ جاتۋدى داستۇرگە اينالدىرعانى بەلگىلى. مەن قىزمەت اتقارعان بۇل ءبولىم ىشكى ىستەر، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى، سوت، پروكۋراتۋرالارمەن، باسقاشا ايتقاندا، كۇشتىك قۇرىلىمدارمەن تىعىز بايلانىستا بولاتىنبىز. ءبىزدىڭ كۇش قۇرىلىمدارىمىز كوشەگى شىققان ەرەۋىلشىلەرگە بىردە ءبىر رەت كۇش قولدانعان ەمەس. ناعىز «قوي ۇستىنە بوز تورعاي جۇمىرتقالاعان» تاماشا زامان بولاتىن.
ءتىپتى، مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن مەنىڭ ءوزىم كەڭسەدە وتىرىپ الىپ، اكىمدىكتىڭ ىشىندە ساياسي جۇيەنى اياماي سىنايتىن تاۋەلسىز ساياسي «الاشوردا» گازەتىن شىعاراتىنمىن. وسىنىڭ ءبارىن زاكەڭ بىلەتىن، بىلسە دە بىلمەگەندىك تانىتاتىن. مىنە، ناعىز دەموكراتيا قاشان جانە كىمنىڭ تۇسىندا بولعانىنا ءبىر عانا دالەل...
زامانبەك ءنۇرقادىلوۆ مارقۇم تۋعان ۇلتى قازاعىن شەكسىز سۇيەتىن ەدى. ول كىسىنىڭ ەكى ءسوزىنىڭ ءبىرى "قازاعىم!"، "ۇلى دالام!" ەدى. زامانبەك مارقۇم قولىنان كەلگەنىنشە قازاعىنا كومەك قولىن سوزدى. الماتىداعى بەلگىلى تانىمال تۇلعالاردىڭ بارلىعى دەرلىك زاكەڭنىڭ تۇسىندا پاتەرلى بولعانى بەلگىلى. الماتى قالاسىنداعى 19 كوشەنى تۇڭعىش رەت قازاقشالاعان دا ءبىزدىڭ زاكەڭ ەدى. «الاش» كوسەمدەرىنىڭ الدىڭعى ساپىندا بولعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇرعان ءۇيدى ول كىسىنىڭ مۇراجايىنا اينالدىرعان دا زامانبەك بولعانىن قالاي ۇمىتارسىڭ.
الماتىداعى «ازات»، «جەلتوقسان» جانە ت.ب. ساياسي قوزعالىستارعا سەيفۋللين كوشەسىنەن «دەموكراتتار ءۇيىن» الىپ بەرگەن زامانبەك ەكەنىن اشىق ايتامىن. تۋعان ۇلتى قازاعىن جان-تانىمەن ءسۇيدى، كوز جۇمعانشا قازاعىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتتى. توق ەتەرىن ايتقاندا، «قازاعىم!» دەپ ەڭىرەپ وتكەن اسىل ازامات وسى زامانبەك ءنۇرقادىلوۆ بولدى. سول كەزدەگى دە، قازىرگى دە ءبىزدىڭ بيلىكتە زاكەڭدەي تۋعان ۇلتىن شەكسىز سۇيگەن بىردە ءبىر ازامات بولماعانى قانداي ايانىشتى دەرسىڭ!..
1991 جىلدان باستاپ اۋىلداردان بوسقان باسپاناسىز، جۇمىسسىز قازاق جاستارى، ولاردىڭ وتباسىلارى الماتىعا قاراي اعىلعانى بەلگىلى. بوس جاتقان جەرلەردى باسىپ الۋ دا سول جىلدارى باستالعان بولاتىن. زاكەڭ ءبىزدىڭ بولىمگە سول بوس جاتقان جەرلەردى باسىپ العانداردىڭ ءتىزىمىن جاساتتى جانە جەر باسىپ العان قازاق جاستارىنان ەشقانداي «تىركەۋ» تالاپ ەتپەي، ولارعا 10 سوتتىقتان جەر تەلىمىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 
سول جىلدارى ءبىز الماتى ماڭىنداعى «شاڭىراق-1، 2، 3، 4»، «التىن بەسىك»، «دۋمان»، «تاۋگۇل»، ت.ب. ىقشام اۋداندارىنىڭ اشىلۋىنا ىقپال جاسادىق. مەنىڭ ەسىمدە قالعانى - شامامەن 20 مىڭ وتباسىنا جەر تەلىمدەرىن تەگىن ۇلەستىرىپ، زاڭداستىرىپ بەرگەنىمىز ەدى. سول جىلدارى جەر سۇراعان ءبىر دە ءبىر قازاق جاسى جەرسىز قالعان جوق. وسى ارادا ءبىر باسا ايتاتىن ماسەلە – زامانبەك ءنۇرقادىلوۆ ول جەر تەلىمدەرىن تەگىن ۇلەستىردى. ونى ايتاسىز، الماتى قالاسىنىڭ ورتالىعىنان بوساپ قالعان پاتەرلەردى تەك باسپاناسىز قازاق وتباسىلارىنا ۇلەستىرۋگە مۇمكىندىك جاساعانى. وعان ءبىر دالەل - گاگارين مەن جاندوسوۆ كوشەلەرىنىڭ قيلىسىنداعى جەر سىلكىنۋ سىناعىن وتكىزەتىن 5 قاباتتى تۇرعىن ءۇيدى تۇتاستاي باسپاناسىز قازاق وتباسىلارىنا بەرگەنىنىڭ ءوزى كوزسىز ەرلىكپەن پارا-پار ەدى!
مۇنداي زاكەڭنىڭ تۋعان ۇلتى قازاعىنا جاساعان جاقسىلىقتارىن قانشا تىزبەلەسەم دە ايتىپ تاۋىسا المايتىن سياقتىمىن. 
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – تۋعان ۇلتى قازاعىنا ولشەۋسىز جاقسىلىق جاساعان زامانبەك نۇرقادىلوۆتەي بىردە-بىر جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىك وعان دەيىن دە، زاكەڭنەن كەيىن بولعان ەمەس!
توپىراعىڭ تورقا بولسىن، اسىل ازامات زامانبەك اعا، دەپ اڭگىمەمدى اياقتايمىن!..

بۇرىنعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەر جۇماش كەنەباي

قاتىستى ماقالالار